دول

Klavye kısayolları

Ara
/
Yeni not
n
Önceki / sonraki ayet
[ ]
Okuma modu
f
Graf modu
g
Kur'an evreni
e
Kapat / geri
Esc
Grafiği atla

Kök ağı

Kök ağı: د-و-ل2 sîga, 31 mücavir kök, 2 ayet, 2 sure; sîgalar ve mücavir kökler Sîgalar ve Mücavir kökler kartlarında, ayetler Ayetler kartında liste olarak var.عقبقرينُدَاوِلُهَاشدددولقرحغنيأخذدُولَةًذوفيأحبب

KökSîga 2Ayet 2Sure 2Mücavir 31

▶ Ağı aç (3B)

دول

د - و - ل

KÖK
  • 2 geçiş
  • 2 ayet
  • 2 sîga
  • 13 sözlük

Düvel (dal) : Bir sene önceki kurumuş, tekrar yaşaran ot demektir.devamı ›

Notlarım

Sözlükler(13)

★ Akevler SözlüğüTürkçe

Düvel (dal) : Bir sene önceki kurumuş, tekrar yaşaran ot demektir.

Kitâbu'l-'Ayn

Halîl b. Ahmed · 8. yyTR2.284 harf
باب الدال اللام و و ء ي معهما د ل و، ل د ي، د و ل، د أ ل، أ د ل، و ل د، ل و د مستعملات دلو: جمع الدَّلْوِ الدِّلاء، والعَدَدُ أَدْلٍ، والكثيرُ دُلِيًّ ودِلِيٌّ. والدَّلاةُ: الدَّلْوُ، وأَدْلَيْتُها: أَرْسَلْتُها في البِئر، وقول الله -عزَّ وجلَّ-: "فأدْلَى دَلْوَه قال يا بُشرَى"، ودَلَوْتُها: مَلأَتُها ونزَعتُها من البئر مَلأَى، قال الراجز: يْنزَعُ من جَمّاتِها دَلْوَ الدّالْ أي نَزْعَ
Tamamını oku

es-Sıhâh

Cevherî · 10. yyTR995 harf
الدَوْلَةُ في الحرب: أن تُدالَ إحدى الفئتين على الأخرى. يقال: كانت لنا عليهم الدَوْلَةُ. والجمع الدُِوَلُ. والدُولَةُ بالضم، في المال. يقال: صار الفَيْءُ دُولَةً بينهم يَتَداوَلونَهُ، يكون مرّةً لهذا ومرَّةً لهذا، والجمع دُولاتٌ ودُوَلٌ. وقال أبو عبيد: الدولَةُ بالضم: اسمُ الشيء الذي يُتَداوَلُ به بعينه. والدَوْلَةُ بالفتح: الفعل. وقال بعضهم: الدُولَةُ والدَوْلَةُ لغتان بمعنىً. وأَدالَنا الله من
Tamamını oku

Tehzîbu'l-Luğa

Ezherî · 10. yyTR12.323 harf
د ل ( وايء ) دلا ، دأل ، لدي ، ولد ، لود ، أدل ، دول . دلا : قال الليث : الدَّلْوُ معروفةٌ ، وقد أَدْلَيْتُها أي أرسلتُها في البئر لأستَقِيَ بها ؛ ومنهم من يقول : دَلَوْتها وأنا أَدْلُوها وأَدْلُو بها والجميع الدِّلاّء ، والعَدَدُ أَدْلٍ ودُلِيٌ ، ويقال للدَّلْو دَلاةٌ ، وقول الله جلّ وعزّ في قصة يوسف : ( فَأَدْلَى دَلْوَهُ قَالَ يابُشْرَى ) ( يوسف : 19 ) يقال : أدليت الدَّلْو إذا أرسلتَها في
Tamamını oku

Mekâyîsü'l-Luğa

İbn Fâris · 11. yyTR11.666 harf
(باب الدال والواو وما يثلثهما) (دوي) الدال والواو والحرف المعتل. هذا بابٌ يتقارب أصولُه، ولا يكاد شيءٌ [منه] ينقاس، فلذلك كتبْنا كلماتِه على وُجوهها. فالدَّوِيُّ دَوِيُّ النَّحل، وهو ما يُسمع منه إذا تجمَّع. والدَّواء معروف، تقول داوَيتُه أُداوِيه مُداواة ودِواءً. والدَّواة: التي يُكتَب منها، يقال في الجمع دُويٌّ ودِوِيٌّ([1]). قال الهذَليّ([2]): عَرَفْتَُ الدّيارَ كرَقْم الدُِّوِ *** يِّ
Maddenin bağlantısı

(باب الدال والواو وما يثلثهما) (دوي) الدال والواو والحرف المعتل. هذا بابٌ يتقارب أصولُه، ولا يكاد شيءٌ [منه] ينقاس، فلذلك كتبْنا كلماتِه على وُجوهها. فالدَّوِيُّ دَوِيُّ النَّحل، وهو ما يُسمع منه إذا تجمَّع. والدَّواء معروف، تقول داوَيتُه أُداوِيه مُداواة ودِواءً. والدَّواة: التي يُكتَب منها، يقال في الجمع دُويٌّ ودِوِيٌّ([1]). قال الهذَليّ([2]): عَرَفْتَُ الدّيارَ كرَقْم الدُِّوِ *** يِّ حَبَّرَهُ الكاتبُ الحِميريُّ([3]) والدَّاء من المرض، يقال دَوِيَ يَدْوَى، ورجلٌ دَوٍ وامرأةٌ دوِيةٌ. يقال داءت الأرضُ، وأداءَتْ، ودوِيَت دَوىً، من الدّاء. ويقال: تركتُ فلاناً دَوىً ما أرى به حياةً. ويشبَّه الرّجُل الضَّعيفُ الأحمق به، فيقال دوىً. قال: وقد أقُودُ بالدَّوَى المُزَمَّلِ *** أخْرَسَ في الرّكب بَقَاقَ المنْزِلِ([4]) ودَوَّى الطّائرُ، إذا دار في الهواء ولم يحرِّك جَناحَيه. والدُِّواية: الجُلَيْدَة التي تعلو اللّبَنَ الرائب. يقال ادَّوَى يَدَّوِي ادِّوَاءً. قال الشاعر: بدا مِنْكَ غِشٌّ طالَمَا قد كَتْمْتَه *** كما كتمَتْ داءَ ابنِها أمُّ مُدَّوِي([5]) (دوح) الدال والواو والحاء كلمة واحدة، وهي الدَّوْحة: [الشجرة([6])] العظيمة، والجمع الدَّوْحُ. *قال: * يكُبُّ عَلَى الأذقانِ دَوْحَ الكَنَهْبَلِ([7]) * (دوخ) الدال والواو والخاء أصل واحد يدلُّ على التَّذْليل. يقال دوّخناهم؛ أي أذللناهم وقَهرناهم. وداخُوا، أي ذَلُّوا. (دود) الدال والواو والدال ليس أصلاً يفرَّع منه. فالدُّود معروف. يقال دَادَ الشيءُ يَدَادُ، وأَدادَ يَدِيدُ. والدَّوَادِي: آثار أراجِيح الصِّبيان، واحدتُها دَوْدَاةٌ. (دور) الدال والواو والراء أصلٌ واحد يدلُّ على إحداق الشيء بالشيء من حوالَيه. يقال دارَ يدُور دَوَراناً. والدّوَّارِيُّ: الدَّهر؛ لأنَّه يَدُور بالنَّاس أحوالاً. قال: * والدَّهْرُ بالإنْسان دَوَّارِيُّ([8]) * والدُّوَار، مثقَّل ومخفّف: حَجَرٌ كان يُؤخذ من الحرم إلى ناحيةٍ ويُطافُ به،ويقولون: هو من جِوار الكعبة التي يُطافُ بها. وهو قوله: * كما دَارَ النِّساء على الدُّوَارِ * وقال: تركتُ بني الهُجَيمِ لهم دُوَارٌ *** إذا تمضي جماعتُهمْ تَدُورُ والدُّوَار في الرأس هو من الباب، يقال دِير به وأُدِير به، فهو مَدُورٌ به ومُدَار به. والدَّائرة في حَلْق الفرس: شُعَيرات تدور؛ وهي معروفة. ويقال دارت بهم الدوائر، أي الحالات المكروهة أحدقت بهم. والدار أصلها الواو. والدار: القبيلة. قال رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم: "ألاَ أُنَبِّئكم بخَيْر دُورِ الأنصار؟". أراد بذلك القبائلَ. ومن ذلك الحديث الآخَر: "فلم تَبْقَ دارٌ إلاّ بُنِي فيها مَسجد". أي لم تَبق قبيلةٌ. والدّارِيُّ: العطّار. قال رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم: "مَثَلُ الجليسِ الصَّالحِ كَمثل الدّارِيّ إِنْ لم يُحْذِك مِن عِطره عَلِقَكَ مِن ريحه".أراد العَطَّار. وقال الشاعر: إذا التّاجرُ الداريُّ جاءَ بفارةٍ *** مِن المِسك راحَتْ في مفارقها تَجْرِي([9]) وإنَّما سُمِّي داريّاً من الدّار، أي هو يسكن الدّار([10]). والدّارِيّ: الرجُل المقيم في داره لا يَكاد يَبْرَح. قال: لَبِّثْ قليلاً يلْحَقِ الدَّارِيُّونْ *** ذَوُو الجيادِ البُدَّنِ المَكْفِيُّونْ([11]) والدَّارة: أرضٌ سَهلٌة تدور بها جِبال، وفي بِلاد العرب منها داراتٌ كثيرة. وأصل الدار دَارةٌ. قال: له داعٍ بمكّةَ مُشْمَعِِلٌّ *** وآخَرُ فوقَ دارته ينادِي([12])إلى رُدُحٍ من الشِّيزَى مِلاَءٍ *** لُبابَ البُرِّ يُلْبَكُ بالشِّهاد وقال في جمع دارةٍ دارتٍ: تربَّصْ فإِن تُقْوِ المَرَوْرَاةُ منهمُ *** وداراتُها لا تُقْوِ مِنْهُمْ إذاً نَخْلُ([13]) ودارات العرب المشهورة([14]): دارة جُلْجُل، ودارة السَّلَم، ودارة وَُشْحَى([15])، ودارة صُلْصُل، ودارة مَأْسَلٍ، ودارة خَِنْزَرٍ([16])، ودارة الدُّور، ودارة الجَأْب، ودارة يَمْعُون([17])، ودارة مَكْمَِنٍ([18])، ودارة رَهْبَى([19])، ودارة جَوْدَاتٍ([20])، ودارة الأرْآم، ودارة الرُّهَا، ودارة تَِيل([21])، ودارة الصَّفائح، ودارة هَضْبِ القَليب، ودارة صارة، ودارة دَمُّون، ودارة رُمْح، ودارة المَلِكَة([22])، ودارة مَلْحُوب، ودارة مِحْصَرٍ([23])، ودارة أَهْوَى، ودارة الجُمُْد، ودارة رِمْرِم ، ودارة قُرْح، ودارة اليَعْضيد([24])، ودارة الخَرْج، ودارة رَدْم([25])، ودارة جُدَّى([26])، ودارة النِّصَاب. (دوس) الدال والواو والسين أُصَيْلٌ، وهو دَوْس الشَّيء. تقول دُسْتُه؛ والذي يُداسُ به مِدْوَسٌ. وحُمِل عليه قولُهم لما يَسُنُّ به الصَّيْقَلُ السّيفَ مِدوَسٌ، كأنَّه عند اتِّكائه عليه كالذي يَدُوس الشَّيء. قال: وأبيضَ كالغَدير ثَوَى عليه *** فُلانٌ بالمَدَاوِسِ نِصْفَ شَهْرٍ([27]) (دوش) الدال والواو والشين كلمةٌ واحدةٌ لا يفرَّع منها. يقال دَوِشَتْ عينه تَدْوَش دَوَشاً، إذا فَسَدَت مِن داءٍ. ورجل أَدْوَشُ بَيِّنُ الدَّوَش. (دوف) الدال والواو والفاء كلمةٌ واحدة. يقال دُفْتُ الدّواءَ دَوْفاً. (دوق) الدال والواو والقاف ليس أصلاً ولا فيه ما يُعَدُّ لغةً، لكنهم يقولون: مائِقٌ *دائق. (دوك) الدال والواو والكاف أصلٌ واحد يدلُّ على ضَغْطٍ وتزاحُم. فيقولون: دُكْتُ الشيءَ دَوْكاً. والمَدَاك: صَلايَة الطِّيب، يَدُوك عليها الإنسان الطِّيبَ دَوْكاً. قال: * مَدَاكَ عَرُوسٍِ أو صَلاَيَةَ حَنْظَلِ([28]) * ويقال باتَ القوم يَدُوكُون دَوْكاً، إذا باتُوا في اختلاطٍ. ومن ذلك الحديث: أنّ رسول الله صلى الله عليه وسلم [قال] في خيبر: "لأُعْطِيَنَّ الرَّايةَ غداً رجُلاً يحبُّ الله ورسولَه يَفْتَحُ اللهُ على يَدِه"، فباتَ النَّاسُ يَدُوكون([29]). ويقال تداوَكَ القومُ، إذا تضايَقُوا في حَرْبٍ أو شَرّ. (دول) الدال والواو واللام أصلان: أحدُهما يدلُّ على تحوُّل شيءٍ من مكان إلى مكان، والآخر يدلُّ على ضَعْفٍ واستِرخاء. أمَّا الأوَّل فقال أهل اللغة: انْدَالَ القومُ، إذا تحوَّلوا من مكان إلى مكان. ومن هذا الباب تداوَلَ القومُ الشّيءَ بينَهم: إذا صار من بعضهم إلى بعض، والدَّولة والدُّولة لغتان. ويقال بل الدُّولة في المال والدَّولة في الحرب، وإِنَّما سُمِّيا بذلك من قياس الباب؛ لأنّه أمرٌ يتداوَلُونه، فيتحوَّل من هذا إلى ذاك، ومن ذاك إلى هذا. وأمَّا الأصل الآخَر فالدَّوِيلُ من النَّبْت: ما يَبِس لعامِهِ. قال أبو زيد: دال الثَّوبُ يَدوُل، إذا بَلِيَ. وقد جعل [وُدُّهُ([30])] يَدُول، أي يبلى. ومن هذا الباب انْدَالَ بَطْنُه، أي استَرخَى. (دوم) الدال والواو والميم أصلٌ واحد يدلُّ على السُّكون واللُّزوم. يقال دامَ الشّيءُ يَدُومُ، إذا سكَنَ. والماء الدّائم: السَّاكن. ونَهَى رسولُ الله صلى الله عليه وآله وسلم أن يُبَالَ في الماء الدائم ثم يُتَوَضَّأَ منه. والدليل على صحّة هذا التأويل أنّه روي بلَفْظَةٍ أُخرى، وهو أنّه نَهَى أن يُبَالَ في الماء القائم. ويقال أَدمْتُ القِدْرَ إدامةً، إذا سكَّنْتَ غليانَها بالماء. قال الجعديُّ: تفورُ علينا قِدْرُهم فَنُدِيمُها *** ونَفْثَؤُها عَنَّا إِذَا حَمْيُها غَلا([31]) ومن المحمول على هذا وقياسُه قياسُه، تدويم الطّائِر في الهواء؛ وذلك إذا حلَّق وكانت له عندها كالوقفة. ومن ذلك قولهم: دَوّمت الشَّمْسُ في كبد السماء، وذلك إذا بلغت ذلك الموضع. ويقول أهلُ العلم بها: إنْ لها ثَمَّ كالوَقْفة، ثم تَدْلُك. قال ذو الرُّمَّة: * والشمسُ حَيْرَى لها في الجَوِّ تَدْوِيمُ([32]) * أي كأنَّها لا تمضِي. وأما قولُه يصف الكلاب: حتَّى إذا دوَّمَت في الأرض راجَعَهُ *** كِبْرٌ ولو شاءَ نَجَّى نَفْسَه الهَرَبُ([33]) فيقال إنّه أخطأ، وإنَّما أراد دَوَّتْ فقال دَوَّمَتْ، وقد ذُكر هذا في بابه. ويقال: دَوَّمْتُ الزّعفرانَ: دُفْتُه؛ وهو القياسُ لأنّه يسكُن فيما يُداف فِيه. واستَدَمْتُ الأمْرَ، إذا رفَقْتَ به([34]). وكذا يقولون. والمعنى أنّه إذا رَفَقَ به ولم يعْنُف ولم يَعْجَل دامَ له. قال: فلا تَعْجَلْ بأمْرِكَ واستدِمْهُ *** فما صَلَّى عَصَاكَ كَمُسْتَدِيم([35]) وأما قولُه: * وقد يُدَوِّمُ رِيقَ الطَّامِعِ الأمَلُ([36]) * فيقولون: يُدوِّم يَبُلُّ، وليس هذا بشيء، إنَّما يدوِّم يُبْقِي؛ وذلك أنّ اليائِسَ يجفُّ ريقُه. والدِّيمة: مطرٌ يدُومُ يوماً وليلةً أو أكثر. ومن الباب أنّ عائشة [رضي الله عنها] سُئلت عن عمل رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم، فقالت: "كان عملُهُ دِيمَة" أي دائماً. والمعنى أنّه كان يَدُوم عليه، سواء قلَّلَ أو كثَّر، ولكنه كان لا يُخِلّ. تعني بذلك في عبادته صلى الله عليه وسلم. فأمّا قولهم دوَّمَتْه الخمر، فهو من ذاك؛ لأنها تُخَثّره حتَّى تسكُن حركاته. والدَّأْمَاءُ: البَحْر، ولعلّه أن يكون من الباب؛ لأنّه ماءٌ مقيمٌ لا يُنْزَح ولا يَبْرَح. قال: واللَّيْلُ كالدَّأماءِ مستشعِرٌ *** مِن دُونِهِ لوناً كلَوْن السَُّدُوسْ([37]) (دون) الدال والواو والنون أصل* واحِد يدلُّ على المداناةِ والمقاربة. يقال هذا دُونَ ذاك، أي هو أقرَبُ منه. وإِذا أردْتَ تحقيرَه قلتَ دُوَيْنَ. ولا يُشتقُّ منه فِعْلٌ. ويقال في الإِغراء: دُونَكَهُ! أي خُذْه، أقرُبْ منه وقرِّبْه منك. ويقولون أمرٌ دُونٌ، وثوب دُونٌ، أي قريبُ القِيمَة. قال القتيبـيّ: دانَ يَدُونُ دَوْناً، إذا ضَعُف، وأُدِين إدانةً. وأنشدوا: * وعَلا الرَّبْرَبَ أَزْمٌ لم يُدَنْ([38]) * أي لم يُضْعَف. وهو عنده من الشَّيء الدُّون، أي الهيِّن. فإِن كان صحيحاً فقياسُه ما ذكرناه. (دوه) الدال والواو والهاء ليس بشَيء. يقولون: الدَّوْه: التحيُّر. ---------------------------------------------------------------ـ ([1]) ويقال أيضاً دوى، كصفاة وصفا. ([2]) هو أبو ذؤيب الهذلي. والبيت مطلع قصيدة له في ديوانه 64. ([3]) في الديوان: "كرقم الدواة يزبرها" فالضمير فيه للرقم بتأويله بمعنى الصحيفة. وفي اللسان (دوا): "كخط الدوى حبره". ([4]) البيتان نسبا إلى أبي النجم العجلي في الجمهرة (1: 36). وأنشدهما في اللسان (بقق، دوا). وقد سبقا في (بق 1: 186). ([5]) البيت ليزيد بن الحكم الثقفي، من قصيدة لـه في أمالي القالي (1: 68) وأمالي ابن الشجري (1: 176) والأغاني (11: 96) والخزانة (1: 496). وأنشده في اللسان (دوا) وعقب عليه بقولـه: "وذلك أن خاطبة من الأعراب خطبت على ابنها جارية، فجاءت أمها إلى أم الغلام تنظر إليه، فدخل الغلام فقال: أأدوي يا أمي؟ فقالت: اللجام معلق بعمود البيت! أرادت بذلك كتمان زلة الابن وسوء عادته". ([6]) التكملة من المجمل واللسان. ([7]) لامرئ القيس في معلقته. وصدره: * فأضحى يسح الماء حول كتيفة * ([8]) للعجاج في ديوانه 66 واللسان (دور). ([9]) البيت في اللسان (دور). ([10]) الحق أنه منسوب إلى "دارين" وهي فرضة بالبحرين يجلب إليها المسك. ([11]) الرجز في اللسان (دور). ([12]) من قصيدة لأمية بن أبي الصلت يمدح بها عبد الله بن جدعان. ديوانه 27 واللسان (دور، شمعل، رجح، ردح، شير، لبك، شهد). وانظر ما سيأتي في (شهد، لبك). ([13]) البيت لزهير في ديوانه 100. ([14]) ذكر ياقوت من دارات العرب سبعين دارة، وأورد صاحب اللسان عشرين دارة في مادة (دور). وقد بلغ صاحب القاموس الغاية في جمعها؛ إذ ساق منها مائة دارة وعشرا مرتبة على الحروف. ([15]) بضم الواو وقد تفتح. وهو بالحاء المهملة في آخره كما في اللسان (وشح، دور). وفي معجم البلدان. "وشجى" تحريف. وفي اللسان "وشحاء" أيضاً بالمد، عن كراع. ([16]) بفتح الخاء وكسرها، كما في معجم البلدان. ([17]) في معجم البلدان: "دارة يمعون، بالنون وقد يروى بالزاي وهو جيد، قال: *بدارة يمعون إلى جنب خشرم*" ([18]) ضبطت في الأصل ومعجم البلدان، بكسر الميم الأخيرة، ضبط قلم. وفي القاموس واللسان بفتحها. ([19]) في الأصل: "وهبى" صوابه بالراء، كما في اللسان والقاموس والمعجم. ([20]) ذكرت في القاموس والمعجم. وأنشد للجميح: إذا حللت بجودات ودارتها *** وحال دوني من حواء عرنين([21]) في الأصل: "تين" تحريف، صوابه من القاموس ومعجم البلدان في رسم (دارة) وفي (تيل). والتاء فيه تفتح وتكسر. ([22]) لم أجد لها ذكراً في اللسان ومعجم البلدان، وذكرها في القاموس (دور). ([23]) ذكرها في المعجم، قال: "ويقال محصن"، وبهذا الرسم الأخير وردت في اللسان والقاموس، وضبطت في اللسان فقط بضم الميم وفتح الصاد. ([24]) في الأصل:" اليعضد" مع ضبط الضاد بالضم، تحريف، صوابه من القاموس ومعجم البلدان. وأنشد ياقوت: أو ما ترى أظعانهم مجرورة *** بين الدخول فدرة اليعضيد([25])في المعجم والقاموس: " الردم". ([26]) في الأصل: "حدبى"، صوابه في المعجم والقاموس. وأنشد ياقوت: بدارات جدى أو بصارات جنبل *** إلى حيث حلت من كثيب وعزهل([27]) وكذا ورد إنشاده في المجمل مع ضبط "فلان". وجاء في اللسان (فلن) أنه اسم رجل، واسم قبيلة يقال لهم بنو فلان. وفي اللسان (دوس): "ثوى عليه قيون". ([28]) لامرئ القيس في معلقته. وصدره: * كأن على المتنين منه إذا انتحى * ([29]) في اللسان: "يدوكون تلك الليلة فيمن يدفعها إليه". ([30]) التكملة من المجمل واللسان. ([31]) البيت في اللسان (فثأ) مع نسبته للجعدي، وفي (دوم) بدون نسبة. وسيعيده في (فور). ([32]) صدره كما في ديوانه 78 واللسان (دوم): *معرورياً رمض الرضراض يركضه* ([33]) ديوان ذي الرمة 24 واللسان (دوم). ([34]) في المجمل واللسان: "إذا تأنيت فيه". ([35]) لقيس بن زهير في اللسان (دوم، صلا). وأنشد صدره في المجمل. وفي اللسان: "وتصلية العصا: إدارتها على النار لتستقيم. واستدامتها: التأني فيها. أي ما أحكم أمرها كالتأني". ([36]) البيت لابن أحمر كما في الحيوان (1: 231/ 3: 47) والبيان (1: 133) واللسان (دوم). وصدره: * هذا الثناء وأجدر أن أصاحبه * ([37]) للأفواه الأودي في ديوانه 3 نسخة الشنقيطي واللسان (دأم، سدس). وحق كلمة "الدأماء" أن يفرد لها مادة (دأم). ([38]) لعدي بن زيد، كما في المجمل واللسان (دون). وصدره: *أنسل الذرعان غرب جذم* ويروى: "لم يدن" بتشديد النون على ما لم يسم فاعله، من دني يدنى، أي ضعف. أشير إليها في المجمل واللسان. ـ

Müfredât

Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR377 harf
- الدولة والدولة واحدة، وقيل: الدولة في المال، والدولة في الحرب والجاه. وقيل: الدولة اسم الشيء الذي يتداول بعينه، والدولة المصدر. قال تعالى: ﴿كي لا يكون دولة بين الأغنياء منكم﴾ [الحشر/7]، وتداول القوم كذا، أي: تناولوه من حيث الدولة، وداول الله كذا بينهم. قال تعالى: ﴿وتلك الأيام نداولها بين الناس﴾ [آل عمران/140]، والدؤلول: الداهية والجمع الدآليل والدؤلات (انظر: المجمل 2/340).
Tamamını oku

Esâsü'l-Belâğa

Zemahşerî · 12. yyTR692 harf
د و ل دالت له الدولة‏.‏ ودالت الأيام بكذا‏.‏ وأدال الله بني فلان من عدوّهم‏:‏ جعل الكرّة لهم عليه‏.‏ وعن الحجاج‏:‏ إن الأرض ستدال منا كما أدلنا منها‏.‏ وفي مثل ‏"‏ يدال من البقاع كما يدال من الرجال ‏"‏ وأديل المؤمنون على المشركين يوم بـدر وأديـل المشركـون علـى المسلميـن يـوم أحـد‏.‏ واستدلت من فلان لأدال منه‏.‏ واستدل الأيام‏:‏ استعطفها‏.‏ قال‏:‏ إستدل الأيام فالدهـر دول والله يداول
Tamamını oku

Lisânü'l-Arab

İbn Manzûr · 13. yyTR6.297 harf
الدَّوْلةُ والدُّولةُ: العُقْبة في المال والحَرْب سَواء، وقيل: الدُّولةُ، بالضم، في المال، والدَّوْلةُ، بالفتح، في الحرب، وقيل: هما سواء فيهما، يضمان ويفتحان، وقيل: بالضم في الآخرة، وبالفتح في الدنيا، وقيل: هما لغتان فيهما، والجمع دُوَلٌ ودِوَلٌ. قال ابن جني: مجيء فُعْلَة على فُعَلٍ يريك أَنها كأَنها جاءت عندهم من فُعْلة، فكأَن دَوْلة دُولة، وإنما ذلك لأَن الواو مما سبيله أَن يأْتي تابعاً للضمة،
Tamamını oku

Kâmûsü'l-Muhît

Fîrûzâbâdî · 15. yyTR698 harf
* د و ل * * الدَّوْلَةُ * في الحرب أن تدال إحدى الفئتين على الأخرى يقال كانت لنا عليهم الدولة والجمع * الدِّوَلُ * بكسر الدال و * الدُّولةُ * بالضم في المال يقال صار الفيء دولة بينهم يتداولونه يكون مرة لهذا ومرة لهذا والجمع * دُلاَتٌ * و * دُوَلٌ * وقال أبو عبيد * الدُّولة * بالضم اسم الشيء الذي يتداول به بعينه و * الدَّولة * بالفتح الفعل وقال بعضهم هما لغتان بمعنى واحد وقال أبو عمرو بن العلاء
Tamamını oku

Tâcü'l-Arûs

Zebîdî · 18. yyTR6.516 harf
الدولة: انقلاب الزمان من حال البؤس والضر إلى حال الغبطة والسرور. الدولة: العقبة في المال وتقدم تفسير العقبة بالنوبة والبدل. ويضم كما في المحكم أو الضم فيه، والفتح في الحرب قاله أبو عمرو ابن العلاء. والدولة في الحرب: أن تدال إحدى الفئتين على الأخرى، يقال: كانت لنا عليهم الدولة. قال الفراء: قوله تعالى: كيلا يكون دولة بين الأغنياء منكم قرأها السلمي فيما أعلم بالفتح، وقال: ليس هذا للدولة بموضع،
Tamamını oku

Lane's Lexicon

Edward W. Lane · 19. yyTR14.733 harf
دَالَ 1 دَالَ دال i. q. دَارَ. (TA.) You say, دالتِ الأَيَّامُ, (S, Msb, K,) aor. تَدُولُ, (Msb,) inf. n. دَوْلٌ, (KL,) meaning دَارَت; (S, Msb, K;) [i. e.] The days came round [in their turns]. (KL.) ― -b2- دَوْلٌ also signifies The changing of time, or fortune, from one state, or condition, to another; (K;) and so دَوْلَةٌ. (TA.) [Hence,] one says, دالت لَهُ الدَّوْلَةُ [The turn of fortune
Tamamını oku

Salmone

H. Anthony Salmone · 19. yyTR1.074 harf
دَالَ دَالَ ( w ) U ( n. ac. دَوْل 1 , دَوْلَة 1t ), a. Succeeded, followed one another; changed ( seasons ). b. Was or became old, worn out. c. Was flabby, hung down ( belly ). d. ( n. ac. دَوْل 1 , دَالَة [ دَوْل 1tA ]), Became well-known, public, notorious. دَاْوَلَ دَاْوَلَ III , a. Made to follow in turn, did by turns. أَدْوَلَ أَدْوَلَ IV a. [ acc. & Min or 'Ala ], Made to
Tamamını oku

Kitâbullâh

Kur'an kullanımından türetilmişTR21.997 harf
دول دَالَ - يَدُوْلُ - دُوْلَة - دَاوَلَ - يُدَاوِلُ دَالَ - يَدُوْلُ + الأمر أوالشيء أو المال + بين اثنين أو أكثر: يعاود الانتقال بينهم بشكل دوري متناوب: ينتقل من ملك وسلطان أحدهم إلى آخر، ثم منه إلى ثالث، ثم يعود للأول ثم يعود للثاني ثم للثالث ثم للأول وهكذا دُوْلَة: على وزن " فـُعـْلـَة" اسم فعل بمعنى مفعول من " دَالَ - يَدُوْلُ": الشيء أو
Tamamını oku

Sîgalar(2)

Mücavir kökler31 mücavir (41 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.
  1. قرح

    1 ortak ayet · Silah yarası

  2. أخذ

    2 ortak ayet · İhaze göl gibi suyun toplandığı yer yani birikintidir veya…

  3. بين

    2 ortak ayet · Beyn topraktaki yarık demektir

  4. فيأ

    1 ortak ayet · Fey Güneşin en kısa gölgesi demektir

  5. يتم

    1 ortak ayet · Tek başına bulunan ağaç ve cevher demektir

  6. قري

    1 ortak ayet · Kasaba

  7. نهي

    1 ortak ayet · Nihayet, son demektir

  8. مسس

    1 ortak ayet · Ona dokundu

  9. سكن

    1 ortak ayet · “Sikkin” bıçak demektir

  10. غني

    1 ortak ayet · Ğaniy, Ğanem, koyun sürüsü demektir

  11. عقب

    1 ortak ayet · Örümcektir, “a’kibe” yumru, “ka’b” da topuk demektir

  12. حبب

    1 ortak ayet · Habbe حَبَّ tane demektir (Tahıl tanesi)

Geçtiği ayetler(2)

  1. … الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ كَيْ لَا يَكُونَ دُولَةً بَيْنَ الْأَغْنِيَاءِ مِنْكُمْ وَمَا آتَاكُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَمَا …

    DöngüKasabalar halkından, Allah’ın Rasulüne fey’ olarak verdiği; Allah, peygamber, akrabalar, yetimler, yoksullar ve yolda kalanlar içindir. Ta ki içinizden zenginler arasında elden ele dolaşan bir devlet olmasın. Peygamber, size ne verirse onu alın, neden de nehyederse ondan sakının. Ve Allah’tan korkun. Muhakkak ki Allah; azabı şiddetli olandır.

Sîga sayfası: نُدَاوِلُهَا

Kök analizi

Kök tanımı ve çekirdek özet

AlanDeğer
Kökدول
YapıÜçlü
Özel DurumEcvef (orta harfi illetli)
Bağlamsal Yakın Köklerدور, نوب, عقب
Zıt Kökدوم
Çekirdek Özet 1Bir durumun, nesnenin veya üstünlüğün bir taraftan diğer tarafa geçmesi; el değiştirme ve nöbetleşe devretme
Çekirdek Özet 2Zenginliğin belirli bir zümrede tıkanmayıp akması ve tarihteki siyasi/askeri üstünlük günlerinin toplumlar arasında nöbetleşe dönmesi
Çekirdek Özet 3Statik birikim ve tekelin yerine dinamik akışkanlığın, geçici nöbetin ve dönemsel devinimin esas olması
Kritik Hata RiskiKökü yalnızca modern anlamıyla devlet veya siyasi otorite aygıtı sanıp, Kur'an'daki dinamik devir, el değiştirme ve dolaşım vurgusunu statik bir kuruma indirgemek

Biliteral analiz

Biliteral ÇekirdekTemel AnlamEklenen UnsurOluşan Anlam Farkı
دوBir eksen veya sınır etrafında dönme, devinim, süreklilik veya konumsal yakınlık; nitekim دور kökünde dairesel dönüş, دوم kökünde süreklilik ve durulma, دون kökünde ise aşağıda veya yakında bulunma anlamı esastır.لTemel devinim ve dönüş hareketine yönelme, intikal ve taraflar arası el değiştirme boyutu eklenmiş; hareket salt kendi etrafında dönmekten çıkıp bir özneden diğerine aktarılan nöbetleşe bir devire dönüşmüştür.

Piktografik analiz

BirimPiktografik İmge / HareketAnlam Açıklaması
دKapıBir durumdan diğerine geçişi, açılıp kapanmayı ve giriş-çıkış hareketini temsil eder.
وÇengel, çadır kazığıİki farklı nokta, durum veya özne arasındaki bağlama ve ardışık eklemlenme hareketini kurar.
لÇoban değneği, üvendireHareketi sevk etmeyi, yönlendirmeyi ve bir hedeften başka bir hedefe intikal ettirmeyi sağlar.
دولKapıdan geçerek yönlendirilmiş ardışık aktarımBir halin, varlığın veya üstünlüğün tek bir yerde sabit kalmayıp belirlenmiş bir rota ve yönlendirme ile bir taraftan diğer tarafa geçmesi ve devretmesi hareketini kurar.

Tarihsel ve erken kullanım

AlanVeri
İlk fiziksel anlamBir şeyin bir yerden başka bir yere intikal etmesi, yer değiştirmesi; bedende karın bölgesinin gevşeyip aşağı sarkması (اندال بطنه) ve bir yıl önceki bitkinin kuruyup pörsümesi, gevşemesi (الدويل).
Cahiliye şiiri kullanımıErken dönem Arap şiirinde feleğin, zamanın ve savaş günlerinin kabileler arasında nöbetleşe el değiştirmesini anlatmak üzere devir ve nevbet manasında kullanılmıştır; nitekim dehrin değişkenliği bu kökle karşılanmıştır.
Erken Arapça kullanımHaccâc b. Yûsuf'un bir hitabesinde yeryüzünün insanları içine alacağını ifade ederken sarf ettiği şu ibarede intikal ve devir anlamında geçer: إِنّ الأرضَ ستُدالُ مِنّا كما أدَلنا منها (Yeryüzünün sırtında olduğumuz gibi onun karnına gireceğiz; yer nöbeti bizden geri alacaktır).

Kaynak Lisânü’l-ʿArab, Kitâbü’l-ʿAyn ve Mekâyîsü’l-Luğa.

Sami etimolojik katman

Sami dilleri ailesinde دول kökü, zayıf orta kök karakteri taşıyan ve devinim, intikal, sarkma veya el değiştirme alanına işaret eden bir yapı sergiler. İbranicede kova ile su çekme veya sarkıtma eylemini bildiren dalah kökü ve Arapçadaki دلو ile fonetik ve morfolojik yakınlığı dikkat çeker; nesnenin bir seviyeden diğerine indirilip çıkarılması intikal fikrini destekler. Erken Arap leksikografisinde kök, hem mekan veya el değiştirme (tahavvül) hem de kuruma ve gevşeme (zaf ve istirha) ikili hattı üzerinden açıklanmıştır. Bitkinin bir önceki yıldan kuruyup gevşemesi manasındaki ed-devîl, halin tükenip yeni bir hale devredilmesini imler. Arapçada kökün asıl semantik atılımı, savaşta zafer nöbeti ile mal ve imkânların el değiştirmesini ifade eden müdevvele/tedâvül sahasında gerçekleşmiştir.

Güven Güçlü

Kaynak Brown-Driver-Briggs, Mekâyîsü’l-Luğa, Lisânü’l-Arab.

Etimolojik analiz

KatmanVeriAçıklamaGüven
İç Arapça etimolojik yönBir halden diğerine tahavvül, gevşeme ve el değiştirmeKökün çekirdeği nesnenin tek bir elde sabit kalmayıp akması, zayıflayanın yerini diğerine bırakması ve devretmesidir.Kesin
Sami dilleriyle etimolojik ilişkiİbranice d-l-h (çekip çıkarma, sarkıtma) ve Süryanice paralel devir biçimleriDüşey veya yatay düzlemde bir şeyin bir taraftan alınıp öbür tarafa aktarılması ortak semantik tabandır.Güçlü
Daha geniş dilsel ilişkiVeri bulunamadıAfro-Asyatik dışı ailelerle doğrudan ve güvenilir bir kök akrabalığı tespit edilmemiştir.Veri bulunamadı

Kaynak David Cohen, Dictionnaire des racines sémitiques; Mekâyîsü’l-Luğa.

Kardeş kökler

KombinasyonDurumTemel AnlamAnlam DetayıNot
دولAnlamlıEl değiştirme, devir, nöbetZaferin, günlerin veya malın bir zümreden diğerine geçmesi.Hedef kök; Kur'an'da geçer.
دلوAnlamlıSarkıtma, su çekme, ulaştırmaKovayı kuyuya salmak; bir vasıtayla bir şeye erişmek veya kandırmak.Kur'an'da geçer.
ودلKök olarak oluşmayanVeri bulunamadıArap dilinde kullanılmayan bir diziliştir.Kur'an'da geçmez.
ولدAnlamlıDoğurma, üreme, nesil çıkarmaBir canlının kendi türünden yeni bir varlık meydana getirmesi.Kur'an'da geçer.
لدوAnlamı bulunmayanVeri bulunamadıSözlüklerde bağımsız müstakil bir kök hüviyeti taşımaz.Kur'an'da geçmez.
لودAnlamlıSığınma, korunma, yönelmeBir kimseye veya sığınağa sığınmak (l-v-z kökü ile yakın anlamlı).Kur'an'da geçmez.

Komşu kökler ve zıt kök

Kökİlişki TürüAnlam AlanıKarşılaştırmalı NüansAnlam Detayı
دولMerkezEl değiştirme, nöbetleşe devirİki veya daha fazla taraf arasında bir imkânın, zenginliğin veya hâkimiyetin karşılıklı intikali.Bir öznenin elinden diğerine aktarılan geçici durum.
دورKomşuDairesel hareket, eksenel dönüşBir merkez etrafında dönüp başlangıç noktasına geri gelmeyi ifade eder; taraflar arası el değiştirmeden ziyade yörüngesel harekettir.Mekânsal veya zamansal daire çizen hareket.
نوبKomşuNöbet, sırayla gelmeBir işi veya görevi sırayla üstlenme nüansıdır; intikalden ziyade sıranın beklenip yerine getirilmesine odaklanır.Sıralı görev veya musibetin dönüşümlü gelişi.
عقبKomşuArdıllık, peşi sıra gelmeBirinin ardından gelip onun yerini almayı, takip etmeyi anlatır; karşılıklı el değiştirmeden ziyade peş peşelik esastır.Bir durumun akabinde beliren yeni durum.
دومZıtSabit kalma, durulma, süreklilikDurumun değişmeden, intikal etmeden tek bir halde veya merkezde kesintisiz kalmasıdır.Değişmezlik, yerinde sayma ve devirsizlik hali.

Başka dillerde anlam karşılıkları

DilKelime / KelimelerKısa AnlamDetayGüven
ArapçaدولEl değiştirme, nöbet, dönüşümlü intikalBir şeyin taraflar arasında dönmesi; malın dolaşımı, günlerin devri.Kesin
Latincevicissitudo, circulatioNöbetleşe değişim, döngüDeğişme ve birbirinin yerini alma boyutunu karşılar; siyasal/kurumsal teşekkül manasını dışarıda bırakır.Güçlü
İngilizcecirculation, alternation, turnoverDolaşım, el değiştirme, nöbetleşmeMaddi unsurların akışını ve rollerin değişimini iyi verir; kökün kurumsal devlet boyutu için 'state' kelimesi türetilmiş bir anlamdır.Güçlü
AlmancaUmlauf, Wechsel, ZirkulationTedavül, döngü, karşılıklı değişimİktisadi tedavülü ve tarihsel değişim nöbetini kapsar; sabit iktidar yapısını değil dinamik süreci açıklar.Güçlü
Fransızcaroulement, circulation, alternanceNöbetleşme, akış, ardışık değişimİmkânların tek elde toplanmayıp dönemsel olarak yer değiştirmesi hareketini tam yansıtır.Güçlü

Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.

Vücûh ve nezâir

Form / KullanımAnlam YüzüAyet Tipi / Bağlam
دُولَةًİktisadi tedavül, tekel karşıtı dolaşımFey gelirlerinin yalnızca zenginler arasında dönüp dolaşan bir imtiyaza dönüşmesini yasaklayan bağlam (Haşr 59:7).
نُدَاوِلُهَاTarihsel ve askeri döngü, zafer nöbetiUhud yenilgisi sonrası müminleri teselli eden, zafer ve mağlubiyet günlerinin toplumlar arasında çevrildiğini bildiren bağlam (Âl-i İmrân 3:140).

Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

DisiplinKullanım AlanıTartışma NoktasıAnlam Yoğunlaşması
Kelamİlahi irade ve sünnetullahTarihin akışında toplumların yükseliş ve çöküşlerinin (eyyâmullah) ilahi adaletin bir tecellisi olarak devredilmesi.Tarih felsefesi ve kudretin tecellisi.
Fıkıhİktisadi adalet ve kamu mallarının dağıtımı (fey)Servetin belli ellerde tekelleşmesinin önlenmesi, piyasada likidite ve sermaye dolaşımının sağlanması ilkesi.Tedavül ve inhisarın yasaklanması.
TefsirÂl-i İmrân 3:140 ve Haşr 59:7 açıklamalarıGünlerin insanlar arasında döndürülmesinin hikmeti (iman edenlerin arınması, şehitler edinilmesi) ve feyin toplum tabanına yayılması.İmtihan döngüsü ve toplumsal denge.
HadisKıyamet alametleri ve ganimet taksimiKamu malının veya ganimetin emanet olmaktan çıkıp zenginler arasında haksızca paylaşılan bir döngüye (دولا) dönüşmesi ikazı.Haksız çıkar tekeli.

Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

SistemBağlamKarşılıkİşlevAçıklamaGüven
DiniSünnetullah ve imtihanRuhsal ve ahlaki arınma döngüsüSabır ve şükür dengesini kurmaİnsanların kesintisiz refah veya daimi sıkıntıda bırakılmayıp hallerinin dönüştürülmesi.Kesin
İlmiTarihsel devirler teorisiMedeniyetlerin döngüsel nöbetiToplumsal dinamikleri anlamaÜstünlüğün hiçbir medeniyette baki kalmayıp el değiştirdiğini modelleme.Güçlü
Siyasiİktidar ve egemenlik nöbetiDönüşümlü siyasi güçOtorite tekelleşmesini kırmaZafer ve hâkimiyetin taraflar arasında nöbetleşe devredilerek tahakkümün mutlaklaşmasını engelleme.Kesin
İktisadiServet ve sermaye akışıTedavül (anti-monopol)Likiditeyi tabana yaymaServetin toplumun dar bir zümresi arasında hapsedilmesini engelleyip genele dolaştırılması.Kesin

Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

Alanİzomorfik KarşılıkAçıklamaGüven
Sayısal bilimlerFaz geçişleri ve kapalı devre akış dinamiğiBir sistemdeki enerjinin tek bir düğümde toplanmayıp potansiyel farklar sayesinde sistemin tüm elemanları arasında devretmesi.Güçlü
Beşeri bilimlerElitlerin dolaşımı ve servet sirkülasyonuSosyolojideki yönetici elitlerin değişimi nazariyesi ile iktisatta paranın dolaşım hızı ve tekelleşmeyi önleyici yeniden dağıtım modelleri.Kesin

Yanlış daraltma ve kritik hata riski

AlanAçıklama
Modern daraltma riskiKökü doğrudan doğruya modern ulus-devlet, bürokratik aygıt veya siyasal idare mekanizmasıyla sınırlandırmak.
Kur'an içi daha geniş anlamKökün asıl anlamı kurumsal bir tüzel kişilik değil; güç, zafer, gün ve sermayenin taraflar arasında dinamik olarak el değiştirmesi, akması ve devretmesidir.
Yanlış anlamanın doğuracağı hataHaşr 59:7 ayetindeki ilkeyi sadece 'devletleştirme' veya 'kamulaştırma' gibi algılayarak, ayetin asıl hedefi olan servetin tekelleşmesini kırma ve piyasada serbest dolaşımını sağlama hikmetini kaçırmak; ayrıca tarihteki yenilgileri ilahi terk edilmişlik sanıp sünnetullahın döngüsel tabiatını kavrayamamak.

Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

SoruCevap
Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir?Kur'an'ın hem tarih felsefesini (toplumların iniş-çıkış yasası) hem de iktisat felsefesini (servetin tabana yayılması ilkesi) tek bir dinamik kavramla temellendirdiğini gösterir.
Hangi ayet gruplarında belirleyicidir?Savaş sonrası psikolojiyi ve toplumsal değişim yasalarını işleyen cihat ayetlerinde (Âl-i İmrân 3:140) ve ganimet/fey gibi kamu gelirlerinin adil dağıtımını düzenleyen iktisat ayetlerinde (Haşr 59:7).
Hangi yanlış anlamaları düzeltir?Üstünlüğün veya servetin belirli kişilerin doğuştan hakkı olduğu veya mutlak olarak onların elinde kalacağı zannını yıkar; hiçbir krizin daimi, hiçbir refahın ebedi olmadığını hatırlatır.

Nihai sentez ve LaTeX modeli

  • Somut anlamBir nesnenin bir yerden başka bir yere intikal etmesi; suyun kovayla çekilip boşaltılması, bitkinin kuruyup yerini sonrakine bırakması gibi hallerin el değiştirmesi.
  • Soyut anlamSosyal, askeri ve iktisadi imkânların tek bir kutupta donup kalmasını önleyen, taraflar arasında nöbetleşe işleyen ilahi ve dinamik devir yasası.
  • Sistematik karşılıkİktisatta sermaye tekeline (oligarşiye), siyasette mutlak tiranlığa karşı kurulan dinamik akışkanlık ve nöbetleşme kuralı.
  • LaTeX modeliSi→tSjve∮Nx dt>0,∀i,j∈N,  i≠j
  • LaTeX açıklamasıFormül, bir x kaynağının (servet, zafer veya iktidar) zaman (t) içinde tek bir i aktöründe kilitli kalmayıp, tanımlı aktörler kümesi (N) içindeki diğer bir j aktörüne intikalini (Si→tSj) ve bu akışın tüm aktörler arasında sürekli bir dolaşım integrali (∮N) oluşturarak tekelleşmeyi imkânsız kıldığını sembolize eder.
Metin sürümü (yapay zekâ araçları için)Harfe göre kök dizini: د