دون

Klavye kısayolları

Ara
/
Yeni not
n
Önceki / sonraki ayet
[ ]
Okuma modu
f
Graf modu
g
Kur'an evreni
e
Kapat / geri
Esc
Grafiği atla

Kök ağı

Kök ağı: د-و-ن12 sîga, 145 mücavir kök, 142 ayet, 46 sure; sîgalar ve mücavir kökler Sîgalar ve Mücavir kökler kartlarında, ayetler Ayetler kartında liste olarak var.وليوجددُونِهِوَدُونَعبددُونِكَدُونِكُمْدونألهدُونِهِمَادعودُونِنَاأخذضرردُونِشرك

KökSîga 12Ayet 142Sure 46Mücavir 145

▶ Ağı aç (3B)

دون

د - و - ن

KÖK
  • 144 geçiş
  • 142 ayet
  • 12 sîga
  • 13 sözlük

Dane, inek yavrusuna denir. Anasına meme emmek için yaklaşması haline “dane” denir. Yaklaşmak demektir veya borçlanmak demektir. Deyn kelimesi din kelimesi ile aynı köktendir. Atomlarda da oksijen hidrojene elektron borçlanır borçlu ve alacaklı birbirlerinden ayrılmadıklarından su molekülü oluştururlar. Din de, kişilerin birbirleriyle ayrılamaz şekilde borçlandıkları düzendir. Aynı zamanda borç ve alacak muhasebeye dayandığı için din hesap, muhasebe demektir. Dinar kelimesi de dinden gelir. Burada din düzen demektir. Allah’ın dinine girmek kişi olarak onun şeriatini kabul etmek demektir. Bunun hesabı ahirette görülecektir. Dinin dünyevi manası İslam düzeninde olan bir devletin vatandaşlığını kabul etmek demektir.devamı ›

Notlarım

Sözlükler(13)

★ Akevler SözlüğüTürkçe

Dane, inek yavrusuna denir. Anasına meme emmek için yaklaşması haline “dane” denir. Yaklaşmak demektir veya borçlanmak demektir. Deyn kelimesi din kelimesi ile aynı köktendir. Atomlarda da oksijen hidrojene elektron borçlanır borçlu ve alacaklı birbirlerinden ayrılmadıklarından su molekülü oluştururlar. Din de, kişilerin birbirleriyle ayrılamaz şekilde borçlandıkları düzendir. Aynı zamanda borç ve alacak muhasebeye dayandığı için din hesap, muhasebe demektir. Dinar kelimesi de dinden gelir. Burada din düzen demektir. Allah’ın dinine girmek kişi olarak onun şeriatini kabul etmek demektir. Bunun hesabı ahirette görülecektir. Dinin dünyevi manası İslam düzeninde olan bir devletin vatandaşlığını kabul etmek demektir.

Kitâbu'l-'Ayn

Halîl b. Ahmed · 8. yyTR5.174 harf
باب الدال والنون و و ء ي معهما د و ن، د ي ن، و د ن، د ن أ، د ن و، ن د و، ن د ي، ن أ د، ن د أ مستعملات دون: تقول في الإِغراء: دونَكَ هذا الشيءَ وهذا الأمْرَ أي عليكَ. ودونك زيدٌ في المنزلة والقُرْبِ والبعد، وزَيْدٌ دونَكَ أي هو أحسَنُ منك في الحَسَب. وكذلك الدُّون يكون صفةً ويكون نَعْتاً على هذا المعنى، ولا يُشتقُّ منه فِعل، وتقول: هذا دون ذاكَ في التّقريب والتحقير، فالتقريبُ منصوبٌ لأنه صفة،
Tamamını oku

es-Sıhâh

Cevherî · 10. yyTR356 harf
دون: نقيض فوق، وهو تقصير عن الغاية، ويكون ظرفاً. والدونُ: الحقير الخسيس. وقال: إذا ما عَلا المرءُ رامَ العَلاءويَقنع بالدونِ من كان دونا ولا يشتقّ منه فعل. وبعضهم يقول منه دانَ يَدونُ دَوْناً، وأُدينَ إدانَةً. ويقال: هذا دونَ ذاك، أي أقربُ منه. ويقال في الإغراء بالشيء: دونَكَهُ. والديوانُ أصله دَوَّانٌ، فعوّض من إحدى الواوين، لأنَّه يجمع على دَواوين.
Tamamını oku

Tehzîbu'l-Luğa

Ezherî · 10. yyTR yok19.170 harf
د ن ( وايء ) دين ، دنأ ، دنا ، ودن ، نود ، نأد ، ندا ، ندأ ، دون : ( مستعملة ) . دون : شمر قال ابن الأعرابيّ : يقال : أدنُ دونَك أي اقتربْ ، قال لَبِيد : مِثْلُ الذي بالغِيلِ يَغْزُو مُخْمَدَا يَزْداد قُرباً دونَه أنْ يُوعَدا مُخْمَدٌ : ساكنٌ قد وطّن نفسه على الأمر ، يقول : لا يَرُده الوَعِيدُ فهو يَتَقَدَّمُ أمامَهُ يَغْشَى الزَّجْرَ ، وقال زُهَير بن خَبَّابٍ : وإنْ عِفْتَ هذا فادنُ دونَك إنّني
Tamamını oku

Mekâyîsü'l-Luğa

İbn Fâris · 11. yyTR11.665 harf
(باب الدال والواو وما يثلثهما) (دوي) الدال والواو والحرف المعتل. هذا بابٌ يتقارب أصولُه، ولا يكاد شيءٌ [منه] ينقاس، فلذلك كتبْنا كلماتِه على وُجوهها. فالدَّوِيُّ دَوِيُّ النَّحل، وهو ما يُسمع منه إذا تجمَّع. والدَّواء معروف، تقول داوَيتُه أُداوِيه مُداواة ودِواءً. والدَّواة: التي يُكتَب منها، يقال في الجمع دُويٌّ ودِوِيٌّ([1]). قال الهذَليّ([2]): عَرَفْتَُ الدّيارَ كرَقْم الدُِّوِ *** يِّ
Tamamını oku

Müfredât

Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR793 harf
- يقال للقاصر عن الشيء: دون، قال بعضهم: هو مقلوب من الدنو، والأدون: الدنيء وقوله تعالى: ﴿لا تتخذوا بطانة من دونكم﴾ [آل عمران/ 118]، أي: ممن لم يبلغ منزلته منزلتكم في الديانة، وقيل: في القرابة. وقوله: ﴿ويغفر ما دون ذلك﴾ [النساء/48]، أي: ما كان أقل من ذلك، وقيل: ما سوى ذلك، والمعنيان يتلازمان. وقوله تعالى: ﴿أأنت قلت للناس: اتخذوني وأمي إلهين من دون الله﴾ [المائدة/116]، أي: غير الله، وقيل: معناه
Tamamını oku

Esâsü'l-Belâğa

Zemahşerî · 12. yyTR207 harf
د و ن هذا دون ذاك أي هو أخس منه وأدنى منزلة‏.‏ ودونه خرط القتاد أي أمامه‏.‏ وجلس دونه أي تحته‏.‏ وشيء دون‏:‏ هين‏.‏ ودونك هذا الشيء‏:‏ خذه‏.‏ ودوّن الكتب‏:‏ جمعهـا‏.‏ وهـو ديـوان الحساب وهي دواوينه‏.‏
Tamamını oku

Lisânü'l-Arab

İbn Manzûr · 13. yyTR12.894 harf
دُونُ: نقيضُ فوقَ، وهو تقصير عن الغاية، ويكون ظرفاً. والدُّونُ: الحقير الخسيس؛ وقال: إذا ما عَلا المرءُ رامَ العَلاء، ويَقْنَع بالدُّونِ مَن كان دُونا ولا يشتق منه فعل. وبعضهم يقول منه: دانَ يَدُونُ دَوْناً وأُدِين إدانةً؛ ويروى قولُ عديّ في قوله: أَنْسَلَ الذِّرْعانَ غَرْبٌ جَذِمٌ، وعَلا الرَّبْرَبَ أَزْمٌ لم يُدَنْ. وغيره يرويه: لم يُدَنّ، بتشديد النون على ما لم يسم فاعله، من دَنَّى يُدَنِّي
Tamamını oku

Kâmûsü'l-Muhît

Fîrûzâbâdî · 15. yyTR279 harf
* د و ن * * دُونَ * ضد فوق وهو تقصير عن الغاية وتكون ظرفا و * الدُّونُ * الحقير قال الشاعر % إذا ما علا المرء رام العلا % ويقنع بالدون من كان دونا % ويقال هذا دون ذاك أي أقرب منه ويقال في الإغراء بالشيء * دُونَكَهُ * و * الدِّيوَانُ * بالكسر وقد * دَوَّنْتُ * الدواوين * تَدْوينا
Tamamını oku

Tâcü'l-Arûs

Zebîdî · 18. yyTR10.666 harf
: ( *!دُونَ ، بالضمِّ : نَقيضُ فَوْقَ ) ، وهو تَقْصيرٌ عن الغايَةِ ؛ ( ويكونُ ظَرْفاً ) ؛ كما في الصِّحاحِ والتَّهْذيبِ . يقالُ : هذا *!دُونك في التَّحْقيرِ والتَّقْريبِ ، فالتَّحْقيرُ منه مَرْفوعٌ ، والتَّقْريبُ مَنْصوبٌ لأنَّه صفَةٌ . ويقالُ : دُونُك زَيْدٌ في المنْزِلَةِ والقُرْبِ والبُعْدِ . وقالَ ابنُ سِيْدَه : دونُ كلمةٌ في معْنَى التَّحْقيرِ والتَّقْريبِ ، يكونُ ظَرْفاً فيُنْصَبُ ويكونُ
Tamamını oku

Lane's Lexicon

Edward W. Lane · 19. yyTR15.847 harf
دَانَ 1 دَانَ دان داني , aor. يَدُونُ, inf. n. دَوْنٌ; and ↓ أُدِينَ, (S, K,) with damm, (K,) inf. n. اـِدَانَةٌ; (S;) He, or it, was, or became, such as is termed دُونٌ; (S, K;) [i. e.] low, base, vile, &c.: or weak: (K:) mentioned by Er-Rلghib on the authority of IKt: (TA:) so say some: but accord. to others, دُونٌ has no verb. (S, TA.) لَمْ يَدُنْ, (as in my copies of the S,) or لم يُدَنْ, (as
Tamamını oku

Salmone

H. Anthony Salmone · 19. yyTR887 harf
دَانَ دَانَ ( w ) U ( n. ac. دَوْن 1 ), a. Was or became base, vile, contemptible; was inferior. دَوَّنَ دَوَّنَ II , a. Collected, gathered into one, arranged. b. Entered or inscribed in a register, registered. أَدْوَنَ أَدْوَنَ IV , a. Rendered base, vile, inferior. تَدَوَّنَ تَدَوَّنَ V , a. Was rich, opulent. b. Was inscribed, registered. دُوْن دُوْن [ 3 ], a. Low, base, vile;
Tamamını oku

Kitâbullâh

Kur'an kullanımından türetilmişTR yok47.527 harf
دون دَانَ - يَدُوْن - دُوْن - مِنْ دُوْن - أَدْنَى - الأَدْنَى دَانَ - يَدُوْن + الكائن: يقل مقداره وطاقته وحجمه ومنزلته دُوْن: لفظ يستخدم للدلالة على توجيه الدرجة أو المنزلة أو الموقع نحو الأدنى أو الأقل: وهو يمكن أن يكون موقع أو منزلة أو درجة مكانية، أو موقع أو منزلة أو درجة تكريم ورفعة يكون + الكائن أو الأمر أو الشيء + دون كائن أو أمر أو
Tamamını oku

Sîgalar(12)

Mücavir kökler145 mücavir (388 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.
  1. أله

    109 ortak ayet · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir

  2. دعو

    35 ortak ayet · Deav : Dua, gel gel anlamına kalkan eller demektir

  3. ولي

    35 ortak ayet · Veli arka demektir

  4. أخذ

    33 ortak ayet · İhaze göl gibi suyun toplandığı yer yani birikintidir veya…

  5. عبد

    29 ortak ayet · Ana kapının önündeki bekçidir

  6. نصر

    20 ortak ayet · Bereketli yağmurla sulanmış toprak demektir

  7. ضرر

    12 ortak ayet · “Darir” zor, bulanık gören kişi demektir

  8. شفع

    7 ortak ayet · “Şefeve” dudak demektir

  9. نفع

    9 ortak ayet · Fayda eder

  10. ضلل

    16 ortak ayet · Fi Tadlil Dalle kaybolan deve demektir

  11. وجد

    12 ortak ayet · Su birikintisidir

  12. شرك

    13 ortak ayet · Tasma kayış demektir

Geçtiği ayetler(142)

  1. وَإِنْ كُنْتُمْ فِي رَيْبٍ مِمَّا نَزَّلْنَا عَلَى عَبْدِنَا فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ وَادْعُوا شُهَدَاءَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ

    DışındaEğer siz, kulumuza indirdiğimizden şüphede iseniz, haydin ona benzer bir sure getirin. Allah’dan başka şahidlerinizi de çapırın; eğer doğru sözlüler iseniz...

  2. قُلْ إِنْ كَانَتْ لَكُمُ الدَّارُ الْآخِرَةُ عِنْدَ اللَّهِ خَالِصَةً مِنْ دُونِ النَّاسِ فَتَمَنَّوُا الْمَوْتَ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ

    DışındaDe ki; Allah katında ahiret yurdu başkalarının değil de yalnız sizin ise, bu iddiada samimi iseniz haydin, ölümü isteyin.

  3. أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ لَهُ مُلْكُ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ وَمَا لَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ وَلِيٍّ وَلَا نَصِيرٍ

    DışındaGöklerin ve yerin mülkünün gerçekten Allah’a ait olduğunu ve sizin için Allah’dan başka bir sahib ve yardımcı olmadığını bilmez misiniz?

  4. وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَتَّخِذُ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَنْدَادًا يُحِبُّونَهُمْ كَحُبِّ اللَّهِ وَالَّذِينَ آمَنُوا أَشَدُّ …

    Dışındaİnsanlardan kimi de Allah’dan başkasını O’na emsal edinir, Allah’ı sever gibi onları severler. İman edenlerin, Allah sevgisi ise, daha fazladır. Zulmedenler azabı görecekleri zaman; bütün kuvvetin Allah’a ait olduğunu ve Allah’ın pek çetin azabı bulunduğunu keşki bilselerdi.

  5. لَا يَتَّخِذِ الْمُؤْمِنُونَ الْكَافِرِينَ أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ وَمَنْ يَفْعَلْ ذَلِكَ فَلَيْسَ مِنَ اللَّهِ فِي …

    DışındaMü’minler, Mü’minleri bırakıp da kafirleri dost edinmesinler. Kim böyle yaparsa; Allah ile dostluğu kalmaz. Ancak onlardan sakınmanız müstesnadır. Allah, size kendisinden korkmanızı emrediyor. Dönüş Allah’adır.

  6. … بِهِ شَيْئًا وَلَا يَتَّخِذَ بَعْضُنَا بَعْضًا أَرْبَابًا مِنْ دُونِ اللَّهِ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقُولُوا اشْهَدُوا بِأَنَّا مُسْلِمُونَ

    DışındaDe ki: Ey Ehl-i Kitab; hepiniz, sizinle bizim aramızda eşit olan bir kelimeye gelin: Allah’dan başkasına kulluk etmeyelim. O’na hiçbir şeyi eş koşmayalım. Ve Allah’ı bırakıp da kimimiz, kimimizi Rab edinmesin. Eğer yüz çevirirlerse; o vakit şahid olun ki biz, müslümanız, deyin.

  7. … وَالنُّبُوَّةَ ثُمَّ يَقُولَ لِلنَّاسِ كُونُوا عِبَادًا لِي مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلَكِنْ كُونُوا رَبَّانِيِّينَ بِمَا كُنْتُمْ تُعَلِّمُونَ الْكِتَابَ …

    DışındaHiç bir insana yakışmaz ki; Allah, kendisine kitabı, hükmü ve peygamberliği versinde sonra o, insanlara: Allah’ı bırakıp bana kullar olun, desin. Fakat: Kitabı okuyup öğrettiğinize göre Rabb’a kul olun, demek yaraşır.

  8. … فَلَيُغَيِّرُنَّ خَلْقَ اللَّهِ وَمَنْ يَتَّخِذِ الشَّيْطَانَ وَلِيًّا مِنْ دُونِ اللَّهِ فَقَدْ خَسِرَ خُسْرَانًا مُبِينًا

    DışındaOnları mutlaka saptıracağım, olmayacak kuruntulara boğacağım. Onlara emredeceğim; davarların kulaklarını yaracaklar, emredeceğim; Allah’ın yaratışını değiştirecekler. Allah’ı bırakıp şeytanı dost edinen kimse; şüphesiz açıktan açığa kayba uğramıştır.

  9. لَيْسَ بِأَمَانِيِّكُمْ وَلَا أَمَانِيِّ أَهْلِ الْكِتَابِ مَنْ يَعْمَلْ سُوءًا يُجْزَ بِهِ وَلَا يَجِدْ لَهُ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلِيًّا وَلَا نَصِيرًا

    DışındaNe sizin kuruntunuzla, ne de kitab ehli olanların kuruntularıyladır. Kim, kötü iş yaparsa; cezasını görür. Ve kendisine Allah’tan başka ne bir dost bulabilir, ne de bir yardımcı.

  10. الَّذِينَ يَتَّخِذُونَ الْكَافِرِينَ أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ أَيَبْتَغُونَ عِنْدَهُمُ الْعِزَّةَ فَإِنَّ الْعِزَّةَ لِلَّهِ جَمِيعًا

    DışındaOnlar ki; mü’minleri bırakıp kafirleri dost ediniyorlar. Onların tarafından izzet mi arıyorlar? Doğrusu izzet, bütünüyle Allah’ındır.

Kök analizi

Kök tanımı ve çekirdek özet

AlanDeğer
Kökدون
YapıÜçlü
Özel DurumEcvef (vâvî)
Bağlamsal Yakın Köklerسوى, غير, دنو, قصر
Zıt Kökفوق
Çekirdek Özet 1Bir hedefin, sınırın veya üst seviyenin berisinde kalma, aşağısında olma ve menzile varmadan yetersiz kalma.
Çekirdek Özet 2Yaratıcı'nın mutlak aşkınlığı karşısında varlık alanındaki her şeyin alt mertebede ve O'nun berisinde/haricinde kaldığını bildirme.
Çekirdek Özet 3Mertebe ve sınır tespiti; ikame edilen sahte otoritelerin ontolojik ve ahlaki yetersizliğini ortaya koyan negatifleme mekanizması.
Kritik Hata RiskiKelimenin yalnızca basit bir «başka» veya «gayrı» olarak anlaşılıp, içerdiği ontolojik düşüklük, astlık, beride kalma ve yetersizlik boyutunun göz ardı edilmesi.

Biliteral analiz

Biliteral ÇekirdekTemel AnlamEklenen UnsurOluşan Anlam Farkı
دوKuşatma, çevreleme, kendi ekseni etrafında dönme veya belirli bir alanda devinip durarak dışarı çıkamama hareketi (دور, دول, دوم).نÇevrelenmiş alanın sınırına veya eşiğine erişemeyip içeride, dipte veya beride kalma vurgusu eklenerek harekete dikey/yatay astlık ve yetersizlik boyutu kazandırılmıştır.

Piktografik analiz

BirimPiktografik İmge / HareketAnlam Açıklaması
دkapı; giriş, geçiş, hareketBir alana giriş sınırını, eşiği veya geçiş hattını simgeler.
وçengel, çadır kazığı; bağlama, ekleme, tutturmaEşiğe raptolmayı, oraya bağlı kalmayı veya sınırın kenarına tutunmayı ifade eder.
نfiliz, yılan, balık; süreklilik, çoğalma, canlılıkSınırın gerisinde kalan alandaki somut mevcudiyeti, aşağıda veya beride süregelen varoluşu gösterir.
دونEşiğin gerisinde kalma ve sınırı aşamama hareketiBelirlenmiş bir eşiğe (د) raptolunarak (و) onun ötesine geçemeyip alt veya yakın düzlemde (ن) kalma eylemini resmeder.

Tarihsel ve erken kullanım

AlanVeri
İlk fiziksel anlamBir sınırın, hedefin veya engelin henüz ulaşılamamış beriki tarafı; mekânsal olarak bir nesnenin altı veya daha alçak seviyesi; hedefe varmaktan aciz kalıp geride durma.
Cahiliye şiiri kullanımıErken dönem şiirinde mesafe ve mertebe düşüklüğünü bildiren zarf olarak kullanılmıştır. Şair Adî b. Zeyd el-İbâdî'nin bir av tasvirinde geçen şu mısraında zayıflamamak, geride kalmamak anlamında şahittir: وعلا الربرب أزم لم يدن
Erken Arapça kullanımBir kimseye bir şeyi hemen almasını emretmek üzere kullanılan isim-fiil biçimi yaygındır: دونك هذا الشيء yani «bunu al, sana yakındır, yakala». Ayrıca değersiz ve bayağı görülen meta için ثوب دون veya أمر دون denilmiştir.

Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Kitābü’l-ʿAyn.

Sami etimolojik katman

Sami dilleri ailesinde دون kökü, dikey ve yatay uzamda «aşağıda olma», «beride kalma», «alt seviye» ve «yetersizlik» bildiren ilksel mekânsal-ilişkisel çekirdeklerle bağlantılıdır. İbranicede aynı veya yakın fonetik hatta doğrudan üçlü bir fiil kökü olarak yaygın olmasa da, akraba kök olan دنو ekseninde «yaklaşma, beriye gelme» anlamı ortaktır; ayrıca Aramicede dūn / dwn biçimleri altta olma veya aşağı mertebeye işaret etme bağlamlarında izlenir. Akadcada alçak, beride veya ast olmayı bildiren bazı edatsı yapılarla anlamsal örtüşme bulunur. Arapçada bu kök bir fiil olmaktan ziyade yön, mertebe ve sınır tayin eden bir mekanizma (zarf ve isim) olarak kristalleşmiş; «fevka» (üst/öte) zıddı olarak bir hedefin gerisinde kalmayı (taksîr ani’l-gâye) ifade eden temel bir edatsal kimliğe bürünmüştür. Kökün kâtiplik ve deftere kaydetme (tedvîn) anlamı ise daha sonra Farsça kökenli «dîvân» kelimesinin Arapçalaşması ve bu kökle kaynaşmasıyla doğmuştur; kökün öz Sami katmanındaki asıl anlamı beride kalış ve düşüklüktür.

Güven Güçlü

Kaynak Brown-Driver-Briggs, David Cohen, Lisān al-ʿArab.

Etimolojik analiz

KatmanVeriAçıklamaGüven
İç Arapça etimolojik yönHedefe varamama, aşağıda kalma ve değersizlikArapça içinde kök çoğunlukla camid bir zarf gibi çalışsa da, türevlerinde zayıflık (dâne yedûnu d製品/davnen) ve sıfat olarak düşüklük (raculün dûn) taşır.Kesin
Sami dilleriyle etimolojik ilişkiدنو köküyle yakın akrabalık ve yön edatlarıBatı Sami dillerinde mekânsal yakınlık, astlık ve beride bulunma işlevini üstlenen yapılarla morfo-semantik paralellik gösterir.Güçlü
Daha geniş dilsel ilişkiDeftere geçirme ve divan anlamında Farsça temasİdari bir terim olarak «tedvîn» biçimi, Orta Farsça dēwān kelimesinin Arapça ses sistemine intibakıyla köke eklemlenmiştir; kökün öz anlamı değildir.Kesin

Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Jeffery.

Kardeş kökler

KombinasyonDurumTemel AnlamAnlam DetayıNot
دونAnlamlıBeride, aşağıda olma, sınırın altında kalmaHedefe ulaşamayan, alt mertebede duran, başkası veya gayrısı olan.Hedef kök; Kur'an'da geçer.
دنوAnlamlıYaklaşmak, yakın olmakBir nesneye veya hedefe mesafece yaklaşma; alçalma ve değersizleşme (dünya, denî).دون ile semantik ikizdir; aralarında kalb ilişkisi görülür; Kur'an'da geçer.
ودنAnlamlıIslatmak, yumuşatmakDeriyi veya bir nesneyi suya batırıp yumuşatma, gevşetme.Somut gevşeme ve alçalma bağı; Kur'an'da geçmez.
وندKök olarak oluşmayanVeri bulunamadıKlasik sözlüklerde bu dizilim mühmel (kullanım dışı) kabul edilmiştir.Kur'an'da geçmez.
ندوAnlamlıToplanmak, bir araya gelmek, çağırmakİnsanların bir mecliste toplanması (nâdî), sesleniş ve cömertlik nemi.Kur'an'da geçer (en-Nâdî).
نودAnlamlıSallanmak, dalgalanmakAğacın rüzgârda veya sarhoşun yürürken sağa sola meyledip sallanması.Dengesizlik ve salınım; Kur'an'da geçmez.

Komşu kökler ve zıt kök

Kökİlişki TürüAnlam AlanıKarşılaştırmalı NüansAnlam Detayı
دونMerkezBeride kalma, aşağısında olma, başkasıBir sınırın, mertebenin veya varlığın ötesine geçemeyip alt/beri basamağında bulunmayı anlatır.Hem mekânsal astlığı hem de mertebece ontolojik düşüklüğü içerir.
سوىKomşuEşitlik, denklik, başkalıkسوى doğrudan bir şeyi dışarıda bırakıp diğerini eşitlemeyi anlatır; دون gibi astlık ve acziyet tonu taşımaz.Hariç tutulan şey ile dahil edilen arasında dikey bir ast-üst ilişkisi kurmaz.
غيرKomşuBaşkalık, zıtlık, tebdilغير mutlak ontolojik başkalık ve yabancılığı bildirir; دون ise sınıra yaklaşamayan bir beridelik ve astlık içerir.Yalnızca kimlik farkına odaklanır, seviye düşüklüğünü doğrudan gerektirmez.
دنوKomşuMekânsal veya zamansal yakınlıkدنو hedefe doğru yaklaşma hareketidir; دون ise o hedefin altında ve berisinde durma durumudur.Biri yaklaşma eylemine, diğeri ulaşılamayan sınırın ast konumuna odaklanır.
فوقZıtÜstünlük, yukarılık, aşmaBir sınırın, seviyenin veya mertebenin üstünde olma, galebe çalma ve aşkınlık.دون kökünün tam zıddıdır; dikey hiyerarşide en üst düzlemi gösterir.

Başka dillerde anlam karşılıkları

DilKelime / KelimelerKısa AnlamDetayGüven
ArapçaدونBeride, aşağıda, haricindeBelirli bir haddin berisinde kalma, astlık ve başkalık.Kesin
Latinceinfra, citra, praeterAltında, berisinde, dışında«Infra» dikey düşüklüğü, «citra» sınırın berisinde kalmayı karşılar; Arapçadaki ilahi aşkınlık karşısındaki mutlak astlık vurgusunu tam vermez.Güçlü
İngilizcebelow, short of, besides, beneathAşağısında, berisinde, haricinde«Short of» hedefe erişememe nüansını, «beneath» mertebe düşüklüğünü taşır; Türkçedeki «-den başka» ile karşılanan kullanımda ontolojik düşüklük boyutu eksik kalabilir.Güçlü
Almancaunterhalb, diesseits, ausserAltında, bu tarafında, dışında«Diesseits» sınırın bu tarafında kalmayı, «unterhalb» derece düşüklüğünü ifade eder.Güçlü
Fransızcaen deçà, au-dessous, hors deBerisinde, aşağısında, dışında«En deçà» hedefe varmayan sınırı, «au-dessous» alt düzlemi tam olarak simgeler.Güçlü

Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lisān al-ʿArab.

Vücûh ve nezâir

Form / KullanımAnlam YüzüAyet Tipi / Bağlam
دُونِ اللَّهِAllah'tan başka / O'nun berisinde kalan sahte otoritelerTevhid bağlamında; ilah, şefaatçi, veli veya koruyucu edinilen varlıkların Allah'ın mutlak kudretine nispetle ne kadar aşağıda ve yetersiz olduğunu vurgulayan ayetler (Bakara 2:23, En'âm 6:51, Yûnus 10:38).
دُونِ ذَلِكَBundan daha azı / bundan daha aşağı mertebeCeza ve af derecelendirmesinde; şirkin altındaki, şirkten daha hafif olan günahların bağışlanabilirliğini beyan eden bağlam (Nisâ 4:48, 4:116).
دُونَهُمْ / دُونِهِمَاMekânsal beride oluş / aradaki fiziksel perde veya mesafeİki varlık, kabile veya mekân arasında sınır, engel veya tecrit durumu; iki set arasında bir kavmin bulunması veya geride çekilen perde (Kehf 18:93, Meryem 19:17, Kasas 28:23).
دُونِكُمْSizin dışınızdaki / sizin seviyenizde ve inancınızda olmayanlarToplumsal sadakat ve sırdaşlık bağlamında; müminlerin itikadi ve ahlaki seviyesine ulaşamamış olan yabancılar (Âl-i İmrân 3:118).
وَدُونَ الْجَهْرِAşırı yüksek sesin altında / fısıltı ile açık söz arasıİbadet ve zikir adabında; ifrat ile tefrit arasında, aşırıya kaçmayan mutedil bir ses düzeyi (A'râf 7:205).

Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

DisiplinKullanım AlanıTartışma NoktasıAnlam Yoğunlaşması
KelamTevhid ve şirkin tespitiAllah'ın «dûn»unda (berisinde) kalan herhangi bir varlığa uluhiyet, nihai şefaat veya mutlak velayet atfetmenin ontolojik imkânsızlığı ve şirk mahiyeti.Mutlak varlık ile yaratılmışlar arasındaki ontolojik astlık ve yetersizlik.
FıkıhHad cezaları ve günah tasnifi«Mâ dûne zâlik» tabirinden hareketle haddi gerektirmeyen kusurların, şirkin altındaki günahların ve kısas gerektirmeyen yaralamaların derecelendirilmesi.Hüküm, ceza ve şiddet bakımından alt basamakta bulunma.
TefsirZarfiyet ve istisna ilişkisi«Min dûnillâh» terkibinin sadece basit bir hariç tutma (istisna/gayr) mı yoksa O'nun rızasının ve emrinin hilafına bir sapma mı ifade ettiği meselesi.İlahi iradenin gerisinde kalıp batıla yönelme nüansı.
HadisTakva, zikir ve dünya metaıDünyalık taleplerde «dûn» (kanaat, aza razı olma) veya zikirde ifrattan kaçınarak sesin mutedilleştirilmesi bağlamları.Aşırılıktan kaçınma, seviyeyi koruma ve haddi aşmama.

Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

SistemBağlamKarşılıkİşlevAçıklamaGüven
DiniUluhiyet ve ubudiyet ayrımıOntolojik astlık ve ilahi aşkınlığın korunmasıSahte ilahların yetersizliğini ifşa etmeAllah haricindeki bütün varlık mertebesi O'nun «dûn»undadır; hiçbir ast varlık nihai sığınak veya rab kılınamaz.Kesin
İlmiBilgi hiyerarşisi ve epistemolojiAlt veri / kesinliğe ulaşamamış zanni basamakBilginin kesinlik sınırına varamamasını tespitKesin bilginin (yakîn) berisinde ve altında kalan varsayımların sınırını belirler.Güçlü
SiyasiOtorite ve meşruiyet kademeleriİkincil yetki / meşru kaynağın altındaki yapılarGayrimeşru paralel odakları reddetmeHakiki egemenliğin altında yer almayan veya onun hilafına tesis edilen yönetim odaklarının hükümsüzlüğünü gösterir.Güçlü
İktisadiDeğer hiyerarşisi ve meta derecesiDüşük kalite / asgari standart / alt maliyetEşyanın ve edimin kıymetini sınıflandırmaPiyasada veya akitte belirlenen asıl standardın altında kalan kalitesiz veya yetersiz edimleri ayıklar.Muhtemel

Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

Alanİzomorfik KarşılıkAçıklamaGüven
Sayısal bilimlerAlt sınır eşiği (Infimum) ve açık aralık (−∞,k)Bir fonksiyonun veya kümenin belirli bir üst sınıra (k) asla dokunamadan onun altındaki değerlerde kalması hali; kökün «ulaşamama ve altta kalma» yapısıyla tam örtüşür.Güçlü
Beşeri bilimlerHiyerarşik astlık ve yetki aşımı (Subordinasyon)Hukukta bir alt normun veya ast makamın, üst normun yetkisini gasp edememesi ve onun yetki alanının berisinde kalmak zorunda oluşu.Güçlü

Yanlış daraltma ve kritik hata riski

AlanAçıklama
Modern daraltma riskiدون kelimesini yalnızca mekanik bir «hariç», «başka» veya «gayrı» kelimesiyle karşılayıp, kelimedeki düşüklük, noksanlık, beride kalma ve acziyet dinamizmini yok saymak.
Kur'an içi daha geniş anlamKur'an'da دون, sadece bir sayım dışılığı değil; şirk koşulan unsurların ontolojik olarak Allah'ın seviyesine asla ulaşamayacak derecede aşağıda, yetersiz, yaratılmış ve aciz olduğunu haykıran dikey bir hiyerarşi kurar.
Yanlış anlamanın doğuracağı hataAyetlerdeki «min dûnillâh» ifadeleri nötr bir başkalık gibi algılandığında, şirkin aslında bir «ast olanı üst yerine koyma ahmaklığı» olduğu gerçeği gözden kaçar; sahte otoritelerin ontolojik sefaleti görünmez hale gelir.

Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

SoruCevap
Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir?Kur'an'ın tevhid paradigmasında Yaratan ile yaratılan arasındaki dikey mesafeyi en keskin biçimde çizen ve sahte ilahların yapısal noksanlığını teşhir eden temel edatsal kavramdır.
Hangi ayet gruplarında belirleyicidir?Müşriklerin putları veya aracıları şefaatçi edinmelerini kınayan ayetlerde, velayet ve dostluk sınırlarının tayin edildiği yerlerde ve günahların derecelendirildiği hüküm ayetlerinde belirleyicidir.
Hangi yanlış anlamaları düzeltir?Allah'a ortak koşulan güçlerin O'na rakip olabilecek bağımsız güçler olduğu zannını yıkar; onların zaten ontolojik olarak «dûn» (altta, beride, aciz) kaldıklarını göstererek şirk mantığını temelden çökertir.

Nihai sentez ve LaTeX modeli

  • Somut anlamBir hedefin, sınırın veya zirvenin berisinde kalma, hedefe ulaşamama ve alt basamakta yer alma durumu.
  • Soyut anlamOntolojik, ahlaki veya epistemolojik bir mertebeden aşağıda bulunma; mutlak üst otorite karşısında yetersiz kalma ve O'nun meşru sınırlarını aşamama.
  • Sistematik karşılıkBir sistemdeki üst referans noktasının belirlenmesi ve bu referansın altında kalan tüm alt kademelerin acziyet ve bağımlılık ilişkisinin tanzimi.
  • LaTeX modelix∈D  ⟹  x<Ω∧x∩Ω=∅
  • LaTeX açıklamasıΩ simgesi mutlak aşkın, nihai ve üstün olan ilahi mertebeyi; D kümesi bu kökün tanımladığı varlık ve yetki alanını; x ise bu alanda yer alan herhangi bir nesneyi, aracıyı veya sahte ilahı temsil eder. Model, x'in her halükarda Ω'dan mertebece mutlak surette aşağıda olduğunu (x<Ω) ve hiçbir koşulda Ω ile ortak bir kesişim kümesine sahip olamayacağını (x∩Ω=∅) ifade ederek kökün beride kalma ve noksanlık dinamiğini özetler.
Metin sürümü (yapay zekâ araçları için)Harfe göre kök dizini: د