غير

Klavye kısayolları

Ara
/
Yeni not
n
Önceki / sonraki ayet
[ ]
Okuma modu
f
Graf modu
g
Kur'an evreni
e
Kapat / geri
Esc
Grafiği atla

Kök ağı

Kök ağı: غ-ي-ر23 sîga, 258 mücavir kök, 146 ayet, 46 sure; sîgalar ve mücavir kökler Sîgalar ve Mücavir kökler kartlarında, ayetler Ayetler kartında liste olarak var.حققأَغَيْرَغَيْرِهللغَيْرُهُغيرألهسفحبِغَيْرِخنزربغيضررغَيْرُأَفَغَيْرَ

KökSîga 23Ayet 146Sure 46Mücavir 258

▶ Ağı aç (3B)

غير

غ - ي - ر

KÖK
  • 154 geçiş
  • 146 ayet
  • 23 sîga
  • 12 sözlük

Ğayr, Ğayr dışında demektir.devamı ›

Notlarım

Sözlükler(12)

★ Akevler SözlüğüTürkçe

Ğayr, Ğayr dışında demektir.

Kitâbu'l-'Ayn

Halîl b. Ahmed · 8. yyTR3.456 harf
باب الغين والراء و و ا ي ء معهما غ ر و، غ ر ي، غ و ر، غ ي ر، ر غ و، و غ ر، ر و غ مستعملات غرو، غري: لا غَرْوَ، أي: لاعَجَبَ. والغَرا: وَلَدُ البَقَرة. والغِراءُ: ما غَرَّيت به شيئا، مادام لونا واحدا. وأغريته أيضا. ويقال: مطلي مُغَرَّى، بالتشديد. والإِغراءُ: الإيلاعُ، قال الله تعالى: "فأغرينا بينهم" . وأما قول الحارث بن حلزة: لا تَخَلنْا على غَراتـك إنّـا قبلُ ما قد وَشَى بنا الأعداء فإن
Tamamını oku

es-Sıhâh

Cevherî · 10. yyTR1.869 harf
الغيرَةُ بالكسر: الميرَةُ. وقد غارَ أهلَه يَغيرهم غِياراً، أي يَميرُهُم وينفعهم. قال الباهلي: ونَهْدِيَّةٍ شَمْطاءَ أو حارِثِـيَّةٍتُؤَمِّلُ نَهْباً من بَنيها يَغيرُها أي يأتيها بالغنيمة فقد قُتلوا. قال أبو عبيدة: يقال: غارَني الرجل يَغيرُني ويَغورُني، إذا وَداكَ من الدِيَةِ. والاسم الغيرَةُ أيضاً بالكسر، وجمعها غِيَرٌ. قال الشاعر: لَنَجْدَعَنَّ بأيدينا أنـوفَـكـمبَني أمَيَّةَ إن لم
Tamamını oku

Tehzîbu'l-Luğa

Ezherî · 10. yyTR yok28.708 harf
باب الغين والراء غرا ، غور ، غير ، وغر ، رغا ، ريغ ، روغ ، غير . غرا : قال الليث : الغِراءُ ما غرَّيت به شيئاً ما دامَ لَوْناً واحداً ، ويقال أيضاً : أغْرَيتُهُ ، ويقال : مطليٌّ مُغَرًّى بالتشديد . وأخبرني الإياديُّ عن شمر : غرِيتُ به أي : أولعتُ به أَغْرَى بهِ غَراءً ، ممدودٌ . عن ابن الأعرابيِّ قال : وقال يونس : غَريَ بهِ غِراءً ، ممدُودٌ ، قال : ونقصه أبو الخطاب . وقال شمرٌ : الغراءُ ممدودٌ هو
Tamamını oku

Mekâyîsü'l-Luğa

İbn Fâris · 11. yyTR5.257 harf
(باب الغين والياء وما يثلثهما) (غيب) الغين والياء والباء أصلٌ صحيح يدلُّ على تستُّر الشيء عن العُيون، ثم يقاس. من ذلك الغَيْب: ما غَابَ([1]) ، ممّا لا يعلمه إلا الله. ويقال: غابت الشَّمس تَغِيب غَيْبَةً وغُيُوباً وغَيْباً. وغابَ الرَّجل عن بلده. وأغابَتِ المرأةُ فهي مُغِيبةٌ، إذا غابَ بعلُها. ووقَعْنا في غَيْبَةٍ وغَيَابة، أي هَبْطة من الأرض يُغابُ فيها. قال الله تعالى في قصة يُوسُفَ عليه
Tamamını oku

Müfredât

Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR1.253 harf
- غير يقال على أوجه: الأول: أن تكون للنفي المجرد من غير إثبات معنى به، نحو: مررت برجل غير قائم. أي: لا قائم، قال: ﴿ومن أضل ممن اتبع هواه بغير هدى من الله﴾ [القصص/50]، ﴿وهو في الخصام غير مبين﴾ [الزخرف/18]. الثاني: بمعنى (إلا) فيستثنى به، وتوصف به النكرة، نحو: مررت بقوم غير زيد. أي: إلا زيدا، وقال: ﴿ما علمت لكم من إله غيري﴾ [القصص/38]، وقال: ﴿ما لكم من إله غيره﴾ [الأعراف/59]، ﴿هل من خالق غير الله﴾
Tamamını oku

Esâsü'l-Belâğa

Zemahşerî · 12. yyTR777 harf
غ ي ر غار على أهله من فلان وأنا أغار عليها من ظلّها ومن شعارها وفلان لا يتغيّر على ارمأته أي لا يغار‏.‏ وأغار أهله ورجل وامرأة غيور ورجال ونساء غيرٌ وغيارَى‏.‏ قال الفرزدق‏:‏ عصوا بالسيوف المشرفيّة فيهم غيارى وألقوا كلّ جفن ومحمل والدهر ذو غيرٍ‏.‏ وشكوت إلى فلان فما كان عنده غير أي تغيير‏.‏ وقبلوا الغير أي الدية وجمعه أغيار وقيل‏:‏ هو جمع والواحد‏:‏ غيرةٌ‏.‏ وفي الحديث ‏"‏ إلا الغير تريد
Tamamını oku

Lisânü'l-Arab

İbn Manzûr · 13. yyTR9.017 harf
التهذيب: غَيْرٌ من حروف المعاني، تكون نعتاً وتكون بمعنى لا، وله باب على حِدَة. وقوله: ما لكم لا تَناصَرُون؛ المعنى ما لكم غير مُتَناصرين. وقولهم: لا إِلَه غيرُك، مرفوع على خبر التَّبْرِئة، قال: ويجوز لا إِله غيرَك بالنصب أَي لا إِله إِلاَّ أَنت، قال: وكلَّما أَحللت غيراً محلّ إِلا نصبتها، وأَجاز الفراء: ما جاءني غيرُك على معنى ما جاءني إِلا أَنت؛ وأَنشد : لا عَيْبَ فيها غيرُ شُهْلَة عَيْنِها
Tamamını oku

Kâmûsü'l-Muhît

Fîrûzâbâdî · 15. yyTR913 harf
* غ ي ر * * الغِيرَ * بوزن العنب الاسم من قولك * غَيَّرْتُ * الشيء * فَتَغَيَّر * قلت ومنه غِيَرُ الزمان وقال الأزهري قال الكسائي هو اسم مفرد مذكر وجمعه * أغْيارٌ * وقال أبو عمرو هو جمع * غِيَرةٍ * و * الغَيْرةُ * بالفتح مصدر قولك * غَارَ * الرجل على أهله يَغار * غَيْراً * و * غَيْرَةً * و * غاراً * ورجل * غَيُور * و * غَيْرانُ * وامرأة * غَيُورٌ * و * غَيْرَى * و * تَغايَرَت * الأشياء اختلفت و *
Tamamını oku

Tâcü'l-Arûs

Zebîdî · 18. yyTR7.045 harf
الغيرة، بالكسر: الميرة كالغيار، ككتاب، من غارهم يغيرهم، وغار لهم، أي مارهم ونفعهم. وذهب فلان يغير أهله غيرا، أي مارهم. ومنه قول بعض الأغفال: ما زلت في منكظة وسير لصبية أغيرهم بغـيري وغير: بمعنى سوى، والجمع أغيار، وهي كلمة يوصف بها ويستثنى. قال الفراء: وتكون بمعنى لا فتنصبها على الحال، كقوله تعالى: فمن اضطر غير باغ ولا عاد: أي فمن اضطر جائعا لا باغيا، وكقوله تعالى:
Tamamını oku

Lane's Lexicon

Edward W. Lane · 19. yyTR17.375 harf
غَارَ أَهْلَهُ 1 غَارَ أَهْلَهُ ذ , (S, Msb,) and غار لَهُمْ, (TA,) aor. يَغِيرُ, inf. n. غِيَارٌ (S, Msb) and غَيْرٌ, (Msb, TA,) i. q. مَارَهُمْ, (S, Msb, TA,) i. e. He brought, or conveyed, to his family, مِيرَة [or a provision of corn, or wheat, &c.] (Msb.) [See also art. غور.] ― -b2- And He benefited them. (S, K, * TA.) 'AbdMenلf Ibn-Riba El-Hudhalee says مَا ذَا يَغِيرُ ابْنَتَىْ رِبْعٍ
Tamamını oku

Salmone

H. Anthony Salmone · 19. yyTR2.445 harf
غَارَ غَارَ ( y ) A ( n. ac. غَيْر 1 , غَار [ 1A ] , غَيْرَة 1t ) a. [ 'Ala ], Was jealous of, about. b. [ Min ], Envied, was jealous of. c. I ( n. ac. غَيْر 1 , غِيَاْر 23 ) [ acc. & La ], Brought provisions to; provided, furnished with. d. Bestowed upon; benefited, profited. غَيَّرَ غَيَّرَ II , a. Changed, altered; transformed. b. Changed, exchanged, bartered. غَاْيَرَ
Tamamını oku

Sîgalar(23)

Mücavir kökler258 mücavir (555 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.
  1. أله

    86 ortak ayet · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir

  2. سفح

    4 ortak ayet · Sefih : “Sefh” dağ eteği demektir

  3. حقق

    22 ortak ayet · Hokka, devlere yemin dağıtıldığı kaptır

  4. خنزر

    4 ortak ayet · Domuz

  5. هلل

    4 ortak ayet · Boğazlandı

  6. حرم

    11 ortak ayet · Hiram keçe demektir

  7. بغي

    12 ortak ayet · Buğa boğa demektir

  8. جيب

    3 ortak ayet · Cevb bir şeyi yerleştirmek için açılan kuyu, çukur demetir

  9. بدل

    8 ortak ayet · Bedr dolunay demektir

  10. جنح

    7 ortak ayet · Kanat demektir

  11. أيي

    31 ortak ayet · Evye kuş yuvası demektir

  12. ضرر

    9 ortak ayet · “Darir” zor, bulanık gören kişi demektir

Geçtiği ayetler(146)

  1. … ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ كَانُوا يَكْفُرُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ وَيَقْتُلُونَ النَّبِيِّينَ بِغَيْرِ الْحَقِّ ذَلِكَ بِمَا عَصَوْا وَكَانُوا يَعْتَدُونَ

    BaşkasıylaHani; siz, Ey Musa, biz bir çeşit yemeğe elbette dayanamayız. Rabbına dua et de bizim için yerde yetişen samısak, sebze, acur, mercimek ve soğan bitirsin, demiştiniz, Musa da; siz bayağı olan şeyle hayırlı olanı değiştirmek mi istiyorsunuz? Öyleyse bir şehre inin, istediğiniz şeyler vardır, demişti. Onların üstüne horluk ve yoksulluk vuruldu. Allah’ın gazabına uğradılar, şüphesiz ki bu; Allah’ın âyetlerini inkâr ettiklerinden, peygamberlerini de haksız yere öldürdüklerindendi. Bu, isyan ettiklerinden, aşırı gider olduklarındandı.

  2. زُيِّنَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا الْحَيَاةُ الدُّنْيَا وَيَسْخَرُونَ مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ اتَّقَوْا فَوْقَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَاللَّهُ يَرْزُقُ مَنْ يَشَاءُ بِغَيْرِ حِسَابٍ

    BaşkasıylaKüfredenlere dünya hayatı pek süslendi. Ve onlar, iman edenlerden kimiyle eğleniyorlar. Halbuki takvaya erenler kıyamet gününde onların üstündedirler. Allah, dilediğine hesabsız rızık verir.

  3. إِنَّ الَّذِينَ يَكْفُرُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ وَيَقْتُلُونَ النَّبِيِّينَ بِغَيْرِ حَقٍّ وَيَقْتُلُونَ الَّذِينَ يَأْمُرُونَ بِالْقِسْطِ مِنَ النَّاسِ فَبَشِّرْهُمْ بِعَذَابٍ أَلِيمٍ

    BaşkasıylaAllah’ın ayetlerini inkar edenlere ve haksız yere peygamberleri öldürenlere, insanlardan adaleti emredenleri öldürenlere, işte onlara; elem verici bir azabı müjdele.

  4. تُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهَارِ وَتُولِجُ النَّهَارَ فِي اللَّيْلِ وَتُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَتُخْرِجُ الْمَيِّتَ مِنَ الْحَيِّ وَتَرْزُقُ مَنْ تَشَاءُ بِغَيْرِ حِسَابٍ

    BaşkasıylaGeceyi gündüze geçirir, gündüz geceye geçirirsin. Ölüden diriyi çıkarır, diriden ölüyü çıkarırsın. Dilediğin kimseye hesabsız rızık verirsin.

  5. … مِنْ عِنْدِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يَرْزُقُ مَنْ يَشَاءُ بِغَيْرِ حِسَابٍ

    BaşkasıylaBunun üzerine Rabbı onu güzel bir kabul ile karşıladı. Onu güzel bir bitki gibi yetiştirdi. Zekeriyya’nın himayesine verdi. Zekeriyya mihraba her girişinde onun yanında bir yiyecek bulurdu. Ey Meryem, bu sana nereden? derdi. O da: Allah tarafından, derdi. Şüphe yok ki Allah, dilediğini hesapsız rızıklandırır.

  6. … ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ كَانُوا يَكْفُرُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ وَيَقْتُلُونَ الْأَنْبِيَاءَ بِغَيْرِ حَقٍّ ذَلِكَ بِمَا عَصَوْا وَكَانُوا يَعْتَدُونَ

    BaşkasıylaNerede bulunurlarsa bulunsunlar; üzerlerine zillet vurulmuştur. Allah’ın ve mü’minlerin ahdine sığınmış olanlar müstesna. Allah’ın hışmına uğradılar. Üzelerine de miskinlik vuruldu. Bu, Allah’ın ayetlerini inkar etmeleri ve haksız yere peygamberleri öldürmelerindendir. Bu, onların isyan etmeleri ve taşkınlık yapmalarındandır.

  7. لَقَدْ سَمِعَ اللَّهُ قَوْلَ الَّذِينَ قَالُوا إِنَّ اللَّهَ فَقِيرٌ وَنَحْنُ أَغْنِيَاءُ سَنَكْتُبُ مَا قَالُوا وَقَتْلَهُمُ الْأَنْبِيَاءَ بِغَيْرِ حَقٍّ وَنَقُولُ ذُوقُوا عَذَابَ الْحَرِيقِ

    BaşkasıylaGerçekten, Allah, fakirdir, bizler zenginiz, diyenlerin lafını; Allah işitmiştir. Dediklerini ve haksız yere peygamberleri öldürdüklerini yazacağız. Ve: Tadın o yangın azabını, diyeceğiz.

  8. فَبِمَا نَقْضِهِمْ مِيثَاقَهُمْ وَكُفْرِهِمْ بِآيَاتِ اللَّهِ وَقَتْلِهِمُ الْأَنْبِيَاءَ بِغَيْرِ حَقٍّ وَقَوْلِهِمْ قُلُوبُنَا غُلْفٌ بَلْ طَبَعَ اللَّهُ عَلَيْهَا …

    BaşkasıylaSözlerini bozmaları, Allah’ın ayetlerini inkar etmeleri, peygamberlerini haksız yere öldürmeleri, kalblerimiz perdelidir, demeleri yüzünden Allah, evet, inkarlarına karşılık onların kalblerini mühürledi, onun için bunların pek azı hariç inanmazlar.

  9. … كَتَبْنَا عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ أَنَّهُ مَنْ قَتَلَ نَفْسًا بِغَيْرِ نَفْسٍ أَوْ فَسَادٍ فِي الْأَرْضِ فَكَأَنَّمَا قَتَلَ النَّاسَ …

    BaşkasıylaBundan dolayı İsrailoğullarının üzerine yazdık ki: Her kim, bir nefsi bir nefse veya yeryüzünde bozgunculuğa karşılık olmadan öldürürse, bütün insanları öldürmüş gibi olur. Kim de, onu diri bırakırsa sanki bütün insanları diriltmiş gibidir. Andolsun ki; onlara, peygamberlerimiz apaçık delillerle geldiler. Bundan sonra da onlardan bir çoğu gerçekten taşkınlık edenlerdir.

  10. وَجَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكَاءَ الْجِنَّ وَخَلَقَهُمْ وَخَرَقُوا لَهُ بَنِينَ وَبَنَاتٍ بِغَيْرِ عِلْمٍ سُبْحَانَهُ وَتَعَالَى عَمَّا يَصِفُونَ

    BaşkasıylaCinnleri, Allah’a ortak koştılar. Halbuki onları, O yaratmıştır. Bilmeden O’na oğullar ve kızlar uydurdular. Haşa O, onların vasıflandırdıklarından yüce ve münezzehtir.

Kök analizi

Kök tanımı ve çekirdek özet

AlanDeğer
Kökغير
YapıÜçlü
Özel Durumİlletli (ecvef-i yâî)
Bağlamsal Yakın Köklerسوى, بدل, دون
Zıt Kökعين
Çekirdek Özet 1Bir şeyin özünü veya niteliğini başkalaştırma, mevcudun dışına çıkma ve başka bir varlığa yönelerek erzak ve fayda sağlama
Çekirdek Özet 2Varlığın zât, sıfat ve durum bakımından başkası olma vasfı, istisna, olumsuzlama ve ahlaki/ontolojik başkalaşım
Çekirdek Özet 3Şirk ve yabancılaşmanın ontolojik reddi, özdeşlik ile başkalık ayrımı, toplumsal ve ahlaki değişimin insan iradesine bağlanması
Kritik Hata RiskiKökün yalnızca basit bir «hariç» veya «başka» edatı sayılarak, ontolojik başkalık, mülkiyet ve iradi başkalaşım boyutlarının gözden kaçırılması

Biliteral analiz

Biliteral ÇekirdekTemel AnlamEklenen UnsurOluşan Anlam Farkı
غيGizlenme, derine inme, gözden kaybolma, duyuların ötesine geçme ve sınırın ötesine taşma; nitekim غيب duyudan gizlenmeyi, غيث buluttan inip toprağa nüfuz eden bereketi, غيض suyun yerin dibine çekilmesini, غيظ ise içte birikip saklanan öfkeyi ifade ederرTitreşim, tekrar ve sınır aşma hareketi eklenerek, gizil veya mevcut durumun bir başka duruma dönüşmesi, bir şeyin kendi sınırından çıkıp başka bir şeye başkalaşması veya dışarıdan erzak getirip durumu ıslah etme manası belirginleşmiştir

Piktografik analiz

BirimPiktografik İmge / HareketAnlam Açıklaması
غGöz imgesinin yoğunlaşması, derinleşmesi ve perdelenmesi; Arap alfabesindeki ع harfinin noktalı ikizi olup imge türetmedirGörüş alanının ötesine geçişi, bir şeyin örtülüp görünmezleşmesini veya kendi sınırının dışına kaymasını imler
يEl ve kol; iş, yapma, uzanmaDışa doğru yönelme, bir nesneye veya duruma etkin müdahalede bulunma, eylem sergileme hareketini gösterir
رİnsan başı; baş, ilk, üst, yönBelirgin bir yöne yönelme, bir durumun üstüne çıkma veya hareketi başlatma gayretini temsil eder
غيرÖrtülen veya sınırı aşan durumun el yardımıyla yeni bir yöne çevrilmesiMevcut halin veya nesnenin kendi sınırını aşarak başka bir yöne, duruma veya kimliğe evrilmesi; mevcudun ötesine uzanarak başkalaştırma hareketidir

Tarihsel ve erken kullanım

AlanVeri
İlk fiziksel anlamBir kimsenin ailesine dışarıdan yiyecek ve erzak (mîre) taşıması; ayrıca bir nesnenin biçiminin veya niteliğinin bozularak başka bir hale evrilmesi
Cahiliye şiiri kullanımıErzak getirme, fayda sağlama ve başkalaşma bağlamında Lebîd b. Rebîa ve Huveylid b. Mürra gibi şairlerin şiirlerinde ailesine rızık taşıma ve durumun değişmesi manasında şahittir
Erken Arapça kullanımBir şeyin diyetine ve bedeline bedel / ikame anlamında «el-ğîr» (الغِير) denilmesi; ayrıca kişinin mahremini koruma gayreti ve menfaati için duyduğu kıskançlık haline «el-ğayret» (الغَيْرة) denmesi

Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab ve Kitābü’l-ʿAyn.

Sami etimolojik katman

Sami dilleri ailesinde غير kökü, hem «başkalaşma, farklılaşma» (alterity) hem de «bir yerden başka bir yere mal/erzak aktarma, yer değiştirme» semantik ekseninde yer alır. İbranicede kökün doğrudan yansımaları yer değiştirme ve yabancılaşma bağlamında görülürken, Aramice ve Süryanicede «başkası», «öteki» ve «değişme» anlamlarını taşıyan formlar belirgindir (Aramice ve Süryanice soydaş yapılarda başkalık ve yabancılık fikri ön plandadır). Arapçada kök çift yönlü bir gelişim göstererek hem ontolojik ve sentaktik bir edat/isim olan «gayr» (başka, hariç, değil) formunu üretmiş, hem de tef'îl babında iradi bir müdahaleyi niteleyen «tağyîr» (başkalaştırma, bozma veya dönüştürme) kavramına kaynaklık etmiştir. İbn Fâris'in tespit ettiği iki ana eksen olan «ıslah/menfaat» (erzak taşıma, koruma gayreti) ile «başkalaşma/ayrışma» (ötekilik) ilk dönem Sami göçebe kültürünün dışarıdan ikame etme ve kendi sınırını yabancıya karşı koruma pratiğiyle örtüşmektedir.

Güven Güçlü

Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Brown-Driver-Briggs, Payne Smith.

Etimolojik analiz

KatmanVeriAçıklamaGüven
İç Arapça etimolojik yönغير kökünden türeyen isim ve fiillerErzak getirme (mîre), koruma refleksi (gayret) ve başkalaşma (ihtilâf) anlamlarının tek bir kökte birleşmesiKesin
Sami dilleriyle etimolojik ilişkiİbranice ve Süryanicedeki başkalık ve yabancılık bildiren biçimlerBir durumun dışına çıkma, başkası olma ve yabancılaşma semantiğinin Sami ortak zemininde bulunmasıGüçlü
Daha geniş dilsel ilişkiAfro-Asyatik göç ve takas semantiğiKabilenin kendi sınırları dışından ikame ürün temin etmesi ve bu eylemin ötekilik fikrini doğurmasıMuhtemel

Kaynak David Cohen, Dictionnaire des racines sémitiques; Lisān al-ʿArab.

Kardeş kökler

KombinasyonDurumTemel AnlamAnlam DetayıNot
غيرAnlamlıBaşkalık, başkalaşma, fayda taşımaBir şeyin özdeşi olmama, durumun değişmesi ve rızık sağlamaHedef kök; Kur'an'da geçer
غريAnlamlıYapışma, tutkalla tutturma, kışkırtmaBir şeyi diğerine yapıştırma ve iki tarafı birbirine düşürme (iğrâ)Kur'an'da türevleri geçer, hedef kökle sınır/bağ zıtlığı taşır
يغرKök olarak oluşmayanVeri bulunamadıVeri bulunamadıKlasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir
يرغKök olarak oluşmayanVeri bulunamadıVeri bulunamadıKlasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir
رغيAnlamlıKöpürme, ses çıkarmaDevenin bağırması ve sütün üstünde köpük birikmesiKur'an'da geçmez; fiziksel ses ve kabarma bildirir
ريغAnlamlıTozuma, dönme, yalpalanmaTozun savrulması veya bir yöne meyletmeKur'an'da geçmez; istikrarsız hareket bildirir

Komşu kökler ve zıt kök

Kökİlişki TürüAnlam AlanıKarşılaştırmalı NüansAnlam Detayı
غيرMerkezBaşkalık ve başkalaşmaHem zâtın başkası olmasını hem de niteliğin veya durumun dönüşmesini ifade ederBir şeyin kendi özdeşliğinin dışına çıkması
سوىKomşuEşitlik ve dışlamaDenkliği, vasatı veya hariç tutmayı merkeze alırBir şeyin hizasında veya denginde başkası olma yönü öne çıkar
بدلKomşuİkame ve değiştirmeBir şeyin tamamen kaldırılarak yerine başka bir varlığın konulmasıZâtın bizzat yer değiştirmesi esastır
دونKomşuAstlık, yakınlık ve yetersizlikBir şeyin seviyesinden aşağıda veya sınırın berisinde kalmaHiyerarşik veya mesafesel olarak berisinde bulunma
عينZıtÖzdeşlik ve aynılıkBir şeyin bizzat kendisi olması, başkası olmama durumuBaşkalığın karşıtı olarak zâtın ve hakikatin ta kendisi

Başka dillerde anlam karşılıkları

DilKelime / KelimelerKısa AnlamDetayGüven
ArapçaغيرBaşka, gayrı, başkalaşmaHem istisna ve nefiy edatı hem de durumun başkalaşmasını ifade eden kökKesin
Latincealter, alius, mutareBaşka, diğeri, dönüştürmek«Alter» ve «alius» başkalık yönünü karşılarken, «mutare» tağyîr (değişim) boyutunu karşılarGüçlü
İngilizceother, alter, change, exceptBaşka, başkalaştırmak, hariç«Other» zâtî başkalığı, «alter/change» niteliksel başkalaşmayı, «except» istisnayı karşılarGüçlü
Almancaanders, verändern, sonstBaşka, değiştirmek, aksi halde«Anders» ve «verändern» niteliksel ve zâtî ayrımı, «außer» istisna yönünü verirGüçlü
Fransızcaautre, altérer, changerBaşka, tahrif etmek, değiştirmek«Autre» başkalığı, «altérer» hem başkalaştırmayı hem de bozmayı eksiksiz karşılarGüçlü

Kaynak Oxford Latin Dictionary; Grimm Wörterbuch; Larousse.

Vücûh ve nezâir

Form / KullanımAnlam YüzüAyet Tipi / Bağlam
غَيْر / بِغَيْرِSırf nefiy ve olumsuzlamaSıfatın veya durumun yokluğunu bildirme bağlamında; Fâtiha 1:7, Bakara 2:61, Lokman 31:6
غَيْر / إِلاَّİstisna ve başkalık (zâtî başkalık)Tevhid vurgusu ve Allah'tan başka ilah bulunmadığı bağlamında; A'râf 7:65, Hûd 11:61, Kasas 28:38
غَيْرَهَاSuret ve niteliğin başkalaşmasıMaddenin veya yapının dönüştürülmesi bağlamında; Nisâ 4:56
يُغَيِّرُواToplumsal/iradi değişme ve bozmaNimetin veya toplumun ahlaki halinin değişmesi bağlamında; Enfâl 8:53, Ra'd 13:11
فَالْمُغِيرَاتِSabah baskını yapma, hücum etmeAtların düşman üzerine ansızın akın edip durumu değiştirmesi bağlamında; Âdiyât 100:3

Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

DisiplinKullanım AlanıTartışma NoktasıAnlam Yoğunlaşması
KelamSıfat-zât ilişkisi ve tevhîdİlahi sıfatların zâtın «ne aynısı ne de gayrısı» (لا هو هو ولا هو غيره) oluşu formülasyonuOntolojik başkalık ve özdeşlik ayrımı
Fıkıhİstisna, akit şartları ve diyetAkitlerde «gayr» lafzının istisna ve şart belirleme gücü; cinayette diyetin (el-ğîr) bedel olmasıHukuki istisna, mükellefiyet ve bedeliyet
TefsirSünnetullah ve toplumsal değişimToplumların kendi iç dünyalarını değiştirmedikçe ilahi nimetin değişmeyeceği kaidesiAhlaki irade ile ilahi tecelli arasındaki illiyet
Hadisİlahi ve insani gayret ahlakıAllah'ın ve müminin haramlara karşı duyduğu koruma hassasiyeti ve izzet (gayret)Mahremiyeti ve hakkı koruma refleksi

Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

SistemBağlamKarşılıkİşlevAçıklamaGüven
DiniTevhid ve kullukMutlak başkalıkŞirki nefyetmeYaratıcı ile yaratılan arasındaki ontolojik farkı tesis ederek ilahlık iddiasını hükümsüz kılarKesin
İlmiMantık ve bilgi teorisiBaşkalık (alterity)Tanım ve tasnifBir şeyin özdeşi ile başkası arasındaki sınırları belirleyerek kavram kargaşasını önlerGüçlü
SiyasiHukuk düzeni ve meşruiyetGayri meşrulukSınır denetimi«Bi-ğayri hakkın» formülüyle zulmü ve keyfi otoriteyi hukuk dışı ilan ederGüçlü
İktisadiİktisadi dönüşüm ve rızıkMübadele ve mîreDış kaynak akışıSisteme dışarıdan girdi sağlama, erzak ikamesi ve üretimi dönüştürme işlevi görürMuhtemel

Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

Alanİzomorfik KarşılıkAçıklamaGüven
Sayısal bilimlerTümleyen küme ve fonksiyonel türevEvrensel kümede bir alt kümenin dışındakileri gösteren tümleyen (Ac) işlemi ve bir değişkenin zamana bağlı türevi (dx/dt)Güçlü
Beşeri bilimlerToplumsal yabancılaşma ve yapısal dönüşümBir toplumun kendi temel değerlerinden uzaklaşarak başka bir kimliğe evrilmesi ve iradi reform süreciGüçlü

Yanlış daraltma ve kritik hata riski

AlanAçıklama
Modern daraltma riskiKökün yalnızca Türkçedeki «gayri-» ön eki gibi basit bir olumsuzlama edatına veya sıradan bir «hariç» anlamına indirgenmesi
Kur'an içi daha geniş anlamKökün aynı zamanda ontolojik başkalık, mülkiyet ve rızık transferi, mahremiyetin korunması (gayret) ve insanın kendi iç dünyasını dönüştürme iradesi (tağyîr) alanlarını kuşatması
Yanlış anlamanın doğuracağı hataEnfâl 8:53 ve Ra'd 13:11'deki sünnetullahın edilgen bir determinizm gibi anlaşılması; oysa ayetlerin toplumsal yükseliş ve çöküşü doğrudan insanın kendi nefsini dönüştürme iradesine bağladığının gözden kaçırılması

Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

SoruCevap
Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir?Varlığın zâtî ve sıfâtî sınırlarını belirleyen temel bir kavramdır; hem uluhiyette şirki dışlayan sınır taşını koyar hem de insanın ahlaki eylemleriyle toplumsal yazgısını nasıl dönüştürdüğünü açıklar
Hangi ayet gruplarında belirleyicidir?Tevhid ve istisna bildiren ayetlerde (A'râf 7:65, Kasas 28:38), hak-batıl ayrımını koyan «bi-ğayri'l-hakk» bağlamlarında (Bakara 2:61) ve sünnetullah gereği toplumsal değişimi anlatan ayetlerde (Ra'd 13:11, Enfâl 8:53) belirleyicidir
Hangi yanlış anlamaları düzeltir?Değişimin dışsal etkenlerden ve kaderci bir zorunluluktan kaynaklandığı vehmini yıkar; insanın içsel durumundaki başkalaşım (nefisteki tağyîr) gerçekleşmeden dış şartların kendiliğinden değişmeyeceğini gösterir

Nihai sentez ve LaTeX modeli

  • Somut anlamBir nesnenin veya canlının kendi sınırları dışından rızık ve erzak taşıması, niteliğinin başkalaşarak eski halinden çıkması ve mahremini koruma gayreti.
  • Soyut anlamBir varlığın diğerine özdeş olmaması, zât ve sıfat planında ötekilik, olumsuzlama ve iradi eylemle mevcut durumun başka bir duruma evrilmesi.
  • Sistematik karşılıkMantıksal ve ontolojik düzeyde özdeşlik karşıtı başkalık (A≠B), küme teorisinde tümleyen işlemi, sosyolojik düzeyde ise içsel durumun dışsal nimeti belirlediği dönüşüm fonksiyonu.
  • LaTeX modeliΔS=f(ΔI)  ⟺  (x∈A  ⟹  x∉Ac)
  • LaTeX açıklamasıFormüldeki A mevcut durumu veya kümeyi, Ac ise bu durumun başkası olan tümleyen alanı (gayr) temsil eder; bir unsurun bir duruma ait olması onun başkası olmadığını zorunlu kılar. ΔI bireyin veya toplumun iç dünyasındaki (nefsindeki) iradi başkalaşımı, ΔS ise buna bağlı olarak toplumsal ve dışsal durumun (sünnetullahın) başkalaşmasını sembolize eder. Model, hem mantıksal başkalık ilkesini hem de Kur'an'ın vazettiği nedensel toplumsal değişim dinamiğini bir arada ifade eder.
Metin sürümü (yapay zekâ araçları için)Harfe göre kök dizini: غ