بدل
ب - د - ل
KÖK- 44 geçiş
- 40 ayet
- 32 sîga
- 13 sözlük
Bedr dolunay demektir. Güneşin yerini aldığı için bedel anlamında kullanılmıştır. Tebdil etmek yerine başka bir şey koymak demektir. “Bedal” malların takas edildiği pazar yeri demektir.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(13)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Bedr dolunay demektir. Güneşin yerini aldığı için bedel anlamında kullanılmıştır. Tebdil etmek yerine başka bir şey koymak demektir. “Bedal” malların takas edildiği pazar yeri demektir.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR3.221 harfباب الدال واللام والباء معهما
د ل ب، ب ل د، ل ب د، د ب ل، ب د ل مستعملات
دلب:
الدُّلبُ شَجَرةُ العَيْثام، ويقال: شجر الصِّنار، وهو بالصِّنار أَشبَهُ، والواحدة دُلْبةٌ.
بلد:
البَلَدُ: كلُّ موضعٍ مُسْتَخيزٍ من الأرض، عامرٍ أو غيرِ عامرٍ، خالٍ أو مَسكون، والطائفة منه بَلْدةٌ، والجميع البِلاد.
والبَلَدُ اسمٌ يقعن على الكُوَر.
والبَلَدُ المقبرة، ويقال: هو نَفسُ القَبْر، ورُبَّما عُنِيَ بالبَلَد
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR458 harfالبَديلُ: البَدَلُ. وبَدَلُ الشيءِ: غيره. يقال بَدَلٌ وبِدْلٌ لغتان. والبَدَلُ: وجعٌ في اليدين والرجلين. وقد بدلَ بالكسر يَبْدَلُ بَدَلاً. وأَبْدَلْتُ الشيء بغيره. وبَدَّلَهُ الله من الخوف أمناً. وتَبْديلُ الشيء أيضاً: تغييره وإن لم يأتي بِبَدَلٍ. واسْتَبْدَلَ الشيءَ بغيره وتَبَدَّلَهُ به، إذا أخذه مكانَه. والمُبادَلَةُ: التَبادُلُ. والأَبْدالُ: قومٌ من الصالحين لا تخلُو الدنيا منهم، إذا مات
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR9.831 harfد ل ب
دلب ، دبل ، بدل ، بلد ، لبد : مستعملة .
دلب : قال الليث : الدُّلْبُ شجرة العيثَام ، ويقال : شجر الصِّنارِ وهو بالصِّنار أشبه ، والواحدة دُلْبَةٌ .
ثعلب عن ابن الأعرابي : الدُّلْبَةُ السّوادُ ، والدُّلْبُ جنْسٌ من سُودان السِّند ، وهو مقلوب عن الدَّيْبُل .
وقال الشاعر :
كأن الذراع المشكُولَ منها
سَلِيبٌ مِن رجال الدّيْبُلانِ
قال : شَبَّهَ سوادَ الزِّقِّ بالأسود المشلَّح من رجال السند .
دبل :
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR9.101 harf(باب الباء والدال وما بعدهما في الثلاثي)
(بدر) الباء والدار والراء، أصلان: أحدهما كمال الشيء وامتلاؤه، والآخر الإسراع إلى الشيء.
[أمّا] الأوّل فهو قولهم لكلّ شيء تَمَّ بَدْرٌ، وسمِّي البدرُ بدراً لتمامه وامتلائه. وقيل لعشرة آلاف درهمٍ بَدْرةٌ، لأنَّها تمام العدد ومنتهاه. وعينٌ بَدْرَةٌ أي ممتلئةٌ*. قال شاعر:
وعين لها حَدْرةٌ بدرةٌ *** إلى حاجبٍ غُلَّ فيه الشُّفُر([1])ويقال لمَسْكِ السَّخْلة
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR1.700 harf- الإبدال والتبديل والتبدل والاستبدال: جعل شيء مكان آخر، وهو أعلم من العوض، فإن العوض هو أن يصير لك الثاني بإعطاء الأول، والتبديل قد يقال للتغيير مطلقا وإن لم يأت ببدله، قال تعالى: ﴿فبدل الذين ظلموا قولا غير الذي قيل لهم﴾ [البقرة/59]، ﴿وليبدلنهم من بعد خوفهم أمنا﴾ [النور/55] وقال تعالى: ﴿فأولئك يبدل الله سيئاتهم حسنات﴾ [الفرقان/70] قيل: أن يعملوا أعمالا صالحة تبطل ما قدموه من الإساءة، وقيل: هو أن
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR388 harfب د ل
أبدله بخوفه أمناً وبدله مثله.
وبدل الشيء: غيّره.
وتبدلت الدار بإنسها وحشاً.
واستبدلته وبادلته بالسلعة إذا أعطيته شروى ما أخذته منه.
وتبادلا ثوبيهما.
وهذا بدل منه وبديل منه وهم أبدال منهم وبدلاء.
وهذا بديل ما له عديل ورب بدل شر من بدل وهو وجع العظام.
أنشد أبو عمرو لابن نعيم: وتمدرت نفسي لذاك ولم أزل بدلاً نهاري كلـه حتـى الأصـل وهو من الأبدال أي الزهاد.
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR5.794 harfالفراء: بَدَلٌ وبِدْلٌ لغتان، ومَثَل ومِثْل، وشَبَه وشِبْه، ونَكَل ونِكْل. قال أَبو عبيد: ولم يُسْمَع في فَعَل وفِعْل غير هذه الأَربعة الأَحرف. والبَدِيل: البَدَل. وبَدَلُ الشيء: غَيْرُه. ابن سيده: بِدْل الشيء وبَدَله وبَدِيله الخَلَف منه، والجمع أَبدال. قال سيبوبه: إِنَّ بَدَلك زَيد أَي إِنَّ بَديلك زَيْد، قال: ويقول الرجل للرجل اذهب معك بفلان، فيقول: معي رجل بَدَلُه أَي رجل يُغْني غَناءه ويكون
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR435 harf* ب د ل * * البَدِيلُ * البدل و * بَدَلُ * الشيء غيره يقال بدل و * بِدْلٌ * كشبه وشبه ومثل ومثل و * أبْدَل * الشيء بغيره و * بَدَّلَهُ * الله تعالى من الخوف أمنا و * تبديلُ * الشيء أيضا تغييره وإن لم يأت * ببدَلِهِ * و * استبدَلَ * الشيء بغيره و * تبدَّلَهُ * به إذا أخذه مكانه و * المُبَادَلَةُ التَبادُل * و * الأَبْدَالُ * قوم من الصالحين لا تخلو الدنيا منهم إذا مات واحد منهم أبدل الله تعالى
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR8.200 harfبدل الشيء، محركة، وبالكسر لغتان، مثل شبه وشبه، ومثل ومثل، ونكل ونكل، قال أبو عبيدة: ولم نسمع في فعل وفعل غير هذه الأحرف. بديل كأمير: الخلف منه وهو غيره. ج: أبدال أما المحرك والمكسور فظاهر كجبل وأجبال، ومثل وأمثال، وأما جمع بديل، فهو قليل، إذ ليس في كلامهم فعيل وأفعال من السالم، إلا أحرف، وهي شريف وأشراف، ويتيم وأيتام، وفنيق وأفناق، وبديل وأبدال، قاله ابن دريد. قلت: وكذلك شهيد وأشهاد. وتبدله، وبه،
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR12.109 harfبَدَلَ
1 بَدَلَ بدل بدلة دل , inf. n. بَدَالٌ: see 2, in three places.
تَبْدِيلٌ
2 تَبْدِيلٌ تبديل properly signifies [The changing, or altering, a thing; or] the changing, or altering, the form, or fashion, or semblance, or the quality, or condition, [of a thing,] to another form, &c., while the substance remains the same; (Th, T, TA;) or the changing a thing from its state, or condition;
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR1.052 harfبَدَلَ
بَدَلَ U ( n. ac. بَدَاْل 22 ),
a. Changed, altered.
b. [ Min or Bi ], Exchanged.
بَدَّلَ
بَدَّلَ II ,
a. Changed, altered.
b. [ Bi or Min ], Exchanged.
c. Substituted.
d. Clad with.
بَاْدَلَ
بَاْدَلَ III ,
a. Exchanged with.
أَبْدَلَ
أَبْدَلَ IV ,
a. see II (a) , ( b ), ( c ).
تَبَدَّلَ
تَبَدَّلَ V ,
a. Received in exchange for.
b. Was altered, changed, exchanged.
c.
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR33.225 harfبدل
بَدَلَ - يَبْدُلُ - بَدَل - بَدَلاً - أَبْدَلَ - يُبْدِلُ - بَدَّلَ - يُبَدِّلُ - تَبْديْل - تَبَدَّلَ - يَتَبَدَّلُ - اسْتَبْدَلَ - يَسْتَبْدِلُ - اسْتِبْدال
بَدَلَ - يَبْدُلُ + كائن أو شيء أو أمر+ كائناَ أو شيئاً أو أمراً: حل محله وقام مقامه: حل وقام مقامه في فعله و منزلته بعد غيابه أو زواله أو هلاكه: يتم تحديد شيء أو موضوع أول ثم
Sîgalar(32)
- تَبْدِيلًاDeğiştirmek(تَفْعِيلًا)×5
- بَدَّلْنَاDeğiştirdik(فَعَّلْنَا)×3
- مُبَدِّلَDeğiştiren(مُفَعِّلَ)×3
- بَدَّلُواDeğiştirdiler(فَعَّلُوا)×2
- تَبْدِيلَDeğiştirmek(تَفْعِيلَ)×2
- فَبَدَّلَDeğiştirdi(فَفَعَّلَ)×2
- نُبَدِّلَDeğiştiririz(نُفَعِّلَ)×2
- أَتَسْتَبْدِلُونَDeğiştirmek mi istiyorsunuz?(أَتَسْتَفْعِلُونَ)×1
- أُبَدِّلَهُOnu değiştiririm(أُفَعِّلَهُ)×1
- اسْتِبْدَالَDeğiştirmek istemek(اسْتِفْعَالَ)×1
Mücavir kökler80 mücavir (240 toplam)
- غير
8 ortak ayet · Ğayr, Ğayr dışında demektir
- كلم
5 ortak ayet · Kelime
- سنن
3 ortak ayet · “Sin” dişler demektir
- مكن
4 ortak ayet · Kevn tepe demektir
- رجز
2 ortak ayet · Pislik demektir
- وجد
4 ortak ayet · Su birikintisidir
- فسق
3 ortak ayet · Fısk (sin) Ceviz ve benzeri yemişlerin dış kabuğunun…
- خير
5 ortak ayet · Hayr : At sürüsü demektir
- طلق
2 ortak ayet · “Dalk” sansar demektir
- رود
4 ortak ayet · “Raid”, bir şeyi çevirmek için kullanılan koldur
- أله
20 ortak ayet · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
- قبل
6 ortak ayet · Önce
Geçtiği ayetler(40)
مِنَ الْمُؤْمِنِينَ رِجَالٌ صَدَقُوا مَا عَاهَدُوا اللَّهَ عَلَيْهِ فَمِنْهُمْ مَنْ قَضَى نَحْبَهُ وَمِنْهُمْ مَنْ يَنْتَظِرُ وَمَا بَدَّلُوا تَبْدِيلًا
DeğiştirmekMü’minlerden öyle erler vardır ki; Allah’a verdikleri ahde sadakat göstermişlerdir. Kimi bu uğurda canını verdi, kimi de beklemektedir. Ve onlar, hiç bir değiştirme ile değiştirmediler.
سُنَّةَ اللَّهِ فِي الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلُ وَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّةِ اللَّهِ تَبْدِيلًا
DeğiştirmekAllah’ın daha önceden geçenler hakkındaki sünnetidir. Sen, Allah’ın sünnetinde bir değişiklik bulamazsın.
… يَنْظُرُونَ إِلَّا سُنَّةَ الْأَوَّلِينَ فَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّةِ اللَّهِ تَبْدِيلًا وَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّةِ اللَّهِ تَحْوِيلًا
DeğiştirmekYeryüzünde büyüklenerek ve kötü düzen kurarak. Halbuki kötü düzen ancak ehline zarar verir. Öncekilerin sünnetlerini görmezler mi? Sen, Allah’ın sünnetinde bir değişiklik bulamazsın. Sen, Allah’ın sünnetinde bir başkalaşma da bulamazsın.
سُنَّةَ اللَّهِ الَّتِي قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلُ وَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّةِ اللَّهِ تَبْدِيلًا
DeğiştirmekBu, önceden beri geçmiş olan Allah’ın sünnetidir. Ve sen; Allah’ın sünnetinde asla bir değişiklik bulamazsın.
نَحْنُ خَلَقْنَاهُمْ وَشَدَدْنَا أَسْرَهُمْ وَإِذَا شِئْنَا بَدَّلْنَا أَمْثَالَهُمْ تَبْدِيلًا
DeğiştirmekBiz yarattık onları ve mafsallarını da Biz pekiştirdik. Dilersek onları benzerleri ile değiştiriveririz.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | بدل |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | غير, عوض, خلف |
| Zıt Kök | ثبت |
| Çekirdek Özet 1 | Bir şeyin giden veya kaldırılan başka bir şeyin makamına kaim olması, yerini alması |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi yasaların, yaratılış fıtratının ve hakikatin keyfi olarak yerinden edilip yerine bâtılın konulması yahut ilahi iradeyle bir durumun zıddına dönüştürülmesi |
| Çekirdek Özet 3 | Konum ve nitelik değişimi; varlığın veya hükmün ikame ve istibdal mekanizması |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca sıradan bir başkalaşım veya biçimsel değişim sanıp bir şeyin tamamen kaldırılıp yerine yenisinin ikame edilmesi anlamındaki kurucu takas ve halefiyet boyutunu gözden kaçırmak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| بد | Bir şeyin ilk defa ortaya çıkması, ayrışması, belirginleşmesi ve gövde kazanması; nitekim bu çekirdeği paylaşan بدأ ilk defa var etmeyi, بدر aniden ve dolunay gibi belirginleşerek öne çıkmayı, بدع örneksiz ortaya koymayı, بدن ise şahsın gövdesini ve kütlesini ifade eder. | ل | Temas, bağlama, yöneltme ve intikal fonksiyonu taşıyan lâm harfinin eklenmesiyle ilk ortaya çıkış hareketi, bir nesnenin veya durumun kalkıp yerine diğerinin raptedilmesi, makamına yerleştirilmesi ve ikame edilmesi anlamına özelleşmiştir. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ب | Ev, çadır; iç, barınma, içinde olma | Bir mekan, mahalli tutma, sınırlandırılmış yer veya kap |
| د | Kapı; giriş, geçiş, hareket | Bir şeyin çıkışı ve yerine başka bir şeyin girişi, hareketli eşik |
| ل | Çoban değneği, üvendire; yöneltme, öğretme, bağlama | Bir nesneyi bir konuma sevk etme, hedefe yöneltme, raptetme |
| بدل | Mekanın kapısından birini çıkarıp diğerini sevk ederek onun yerine yerleştirme hareketi | Mevcut olanın çekilmesiyle boşalan mahalle, sevk edilen yeni unsurun girip yerleşmesi ve orayı ikame etmesi |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir nesnenin diğerinin yerine fiziki olarak konulması, göç ve pazar hayatında bir malın diğerinin yerine takas edilmesi; koltuk altı ile göğüs arasındaki et parçası (bâdile). |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem şairi el-Muhabbel es-Sa'dî (veya İbn Nuaym) şiirinde gün boyu bedensel bitkinlik ve kemik ağrısı için badal kelimesini kullanmıştır; ayrıca bir emirin veya görevlinin azledilip yerine başkasının ikame edilmesini ifade eden azlü'l-emîri li'l-emîri'l-mübdeli kullanımı erken şiir dilinde yaygındır: عَزْلَ الأمِيرِ للأميرِ المُبْدَلِ |
| Erken Arapça kullanım | Klasik sözlük geleneğinde aktarıldığı üzere, bir kimsenin yolculukta veya işte bir başkasının yerini tutması için yerine ikame edilen kimseye bedel denmesi; ticarî takasta metaın yerine denginin konulması; nahiv ilminde bir kelimenin yerine onun irabını ve yerini alan bedel ıstılahı. |
Kaynak Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn.
Sami etimolojik katman
Sami dil ailesinde بدل kökü, özellikle Orta ve Güney Sami kollarında değiş tokuş, bir şeyin yerine geçme, karşılık ve bedel ekseninde süreklilik gösterir. İbranicede בדל (b-d-l / badal) kökü ayırmak, bölmek, fark koymak (hifil formunda hibdīl: tefrik etmek) anlamına gelirken; Arapçada bu ayrışma hareketi, bir şeyi çıkarıp yerine diğerini koyarak ikame etme semantiğine yoğunlaşmıştır. Süryanicede ve Klasik Aramicede benzer fonetik yapıdaki kökler ayrılma ve takas bağlamlarını muhafaza eder. Arapça, kökün ilksel somut ayrışma ve aralama anlamını, bir nesnenin yerini terk etmesi ve boşalan o makama başka bir nesnenin geçirilmesi şeklinde semantik bir dönüşüme uğratarak sosyal, hukuki ve ontolojik ikame düzeyine taşımıştır.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques, Lisān al-ʿArab.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Bir nesnenin giden başka bir nesnenin makamına kaim olması; tebdîl ve ibdâl | Eski durumun veya varlığın zevaliyle açılan mahalle yenisinin bağlanması, sıfat veya zat değişimi | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice badal (ayırmak, tefrik etmek); Aramice ayrışma ve karşılık bildiren kökler | Ayrışma ve bir unsuru diğerinden ayırıp onun mevkisine geçirme hattında anlam kayması | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Güney Arapçası ve Afro-Asyatik ticari takas tabakası | Karşılıklı mal mübadelesi ve bedel verme pratikleri | Muhtemel |
Kaynak HALOT, Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| بدل | Anlamlı | Yerine koymak, değiştirmek | Gidenin yerine yenisini getirmek | Hedef kök |
| بلد | Anlamlı | Mekan tutmak, yerleşmek, belde | İnsanın barındığı, sabitlendiği toprak parçası | Mekan unsuru ortak çekirdektir |
| دبل | Anlamlı | Toplamak, kümelemek, lokma yapmak | Parçaları bir araya getirip yuvarlamak | Toplanma ve sınır |
| دلب | Anlamlı | Çınar ağacı (düleb) | Su çarkı veya ulu ağaç türü | Kur'an'da geçmez |
| لبد | Anlamlı | Yapışmak, birbirine kenetlenmek | Katman katman birikip yere serilmek veya yığılmak | Kur'an'da geçer; zıt hareket (ayrılmama, yapışma) |
| لدب | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilir |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| بدل | Merkez | İkame ve tebdil | Bir şeyin bizzat yerini kaldırıp makamına yenisini koymak | Hem zatın hem sıfatın yerine başkasını getirme |
| غير | Komşu | Başkalaşım | Bir şeyin özü aynı kalırken nitelik ve halinin değişmesi | بدل doğrudan ikame iken, غير başkalaşmadır |
| عوض | Komşu | Karşılık verme | Kaybedilen veya elden çıkan bir nesnenin telafisi olarak verilen denk | Zararın veya eksikliğin telafisi yönü esastır |
| خلف | Komşu | Halef olma | Birinin ardından gelip onun yerine geçmek, arkasında durmak | Zaman ve sıra boyutuyla ardıllık öne çıkar |
| ثبت | Zıt | Sabit kılma | Bir yerde çakılı durmak, yerini korumak, değişmemek | بدل mevkiden çekilmeyi, ثبت ise mevkide kalmayı anlatır |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | بدل | İkame etmek, değiştirmek | Bir şeyin kalkıp yerine diğerinin kaim olması | Kesin |
| Latince | Substituere, commutare | Yerine koymak, takas etmek | Substituere tam olarak bir mevkide birinin yerine geçmeyi karşılar; mutare ise genel değişimi içerir | Güçlü |
| İngilizce | Substitute, replace, exchange | Yerine geçirmek, takas etmek | Replace ve substitute gidenin yerine gelmeyi tam verir; alter kelimesi ise zattan ziyade sıfat değişimini karşılar | Kesin |
| Almanca | Ersetzen, austauschen | Yerine koymak, mübadele etmek | Ersetzen boşalan yeri doldurmayı, austauschen ise iki yönlü takası karşılar | Kesin |
| Fransızca | Remplacer, substituer | İkame etmek, yerine geçmek | Bir nesnenin diğerinin fonksiyonunu devralması boyutunu kapsar | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| فَبَدَّلَ / بَدَّلُوا | Hakikati tahrif etmek, sözü ve nimeti bâtılla değiştirmek | İsrailoğullarının kendilerine emredilen sözü değiştirmesi veya nimete karşı nankörlük edilmesi bağlamı (Bakara 2:59, İbrâhîm 14:28) |
| يُبَدَّلُ / تَبْدِيلَ | İlahi sünnetin ve sözün asla değişmezliği | Allah'ın yaratışında, kelimelerinde ve sünnetinde başkalaşma olamayacağı bağlamı (Rûm 30:30, Fetih 48:23, Yûnus 10:64) |
| يُبَدِّلُ / نُبَدِّلَ | Kötülüğün iyiliğe, korkunun emniyete dönüştürülmesi (İlahi lütuf) | Tövbe edenlerin günahlarının sevaba tebdili ve müminlerin korkularının güvene çevrilmesi (Furkân 25:70, Nûr 24:55) |
| أَتَسْتَبْدِلُونَ / اسْتَبْدَلْتُمْ | Değersizi değerliye tercih ederek takas etmek | Aşağı olanı üstün olana yeğleme kınaması (Bakara 2:61, Nisâ 4:20) |
| يَسْتَبْدِلْ قَوْمًا | Bir toplumu helak edip yerine yenisini ikame etmek | Tarihsel ve sosyolojik ikame yasası (Muhammed 47:38, Tevbe 9:39) |
| بَدَّلْنَاهُمْ جُلُودًا | Cezanın veya yaratılışın fiziksel olarak yenilenmesi | Ahirette azabın sürekliliği için derilerin yenilenmesi yahut yerin başka bir yere tebdili (Nisâ 4:56, İbrâhîm 14:48) |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Kelamullah ve sünnetullahın değişmezliği | İlahi sözlerin tebdil edilemeyeceği kuralı; küfür ve imanın tebeddülü; ahirette tebdil-i arz meselesi | Hüküm ve ontik yapıda ilahi irade dışı değişimin imkansızlığı |
| Fıkıh | Hukuki takas, bedel ve tazminat | Akitlerde ivaz (bedel), haksız fiilde zararın bedelle tazmini, vasiyetin tebdili yasağı | Bir hakkın veya malın hukuki karşılığı olarak ikame edilen nesne |
| Tefsir | Nesh ve ayetlerin tebdili tartışması | Bir ayetin yerine diğerinin getirilmesi (Nahl 16:101); fıtratın tebdil edilemezliği | Metin, hüküm veya tarihsel aşamalarda ilahi tasarrufun yönü |
| Hadis | Ebdâl kavramı ve amellerin dönüşümü | Rivayetlerde geçen veliler zümresi (ebdâl) ve tövbe ile seyyiatın hasenata tebdili | Bir zümrenin vefatıyla yerlerine başkalarının ikame edilmesi |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Fıtrat ve vahyî ilke | Değişmez hakikat | Ölçü ve sınır koruma | Dinde bidat ve tahrif, ilahi emrin yerine beşeri hevanın tebdil edilmesidir | Kesin |
| İlmi | Yasa ve aksiyomlar | Dönüşüm kuralları | Durumlar arası geçiş | Enerjinin ve maddenin bir formdan diğerine girmesi, yerini alması mekanizması | Güçlü |
| Siyasi | İktidar ve tebaa | Toplumsal istibdal | Tasfiye ve yeni ikame | Görevini yapmayan yönetici veya toplumun tarih sahnesinden silinip yenisiyle değişmesi | Kesin |
| İktisadi | Ticaret ve pazar | Mübadele ve bedel | Denge ve telafi | Mal ve hizmetlerin pazar yerinde denk kıymetlerle takas edilmesi, bedel ödenmesi | Kesin |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Fonksiyonel ikame ve değişken dönüşümü (Permütasyon / İkame cebri) | Bir denklemde bir değişkenin yerine ona denk veya onu sıfırlayan başka bir değişkenin konularak sistemin yeniden kurulması | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Sosyal ikame kuramı ve rol değişimi | Toplumsal yapıda çöken bir kurumun, tabakanın veya elitin yerini yeni bir aktörün alması; kurumsal halefiyet | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kelimeyi sadece sıradan bir fikir değişikliği, tadilat veya yüzeysel bir reform olarak anlamak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Bir varlığı, hükmü veya toplumu kökten kaldırıp yerine yenisini koyma (istibdal); ontolojik ve ahlaki yer değiştirme |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | İlahi sünnetin değişmezliği ile tarihteki toplumların tasfiyesi (istibdal) arasındaki yapısal dengeyi kavrayamamak; tebdili sadece metin bozulması sanıp fıtratın ve hayat tarzının bozulmasını göz ardı etmek |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın hem değişmezlik yasasını (kelimatullah ve sünnetullahın tebdilsizliği) hem de tarihsel değişim yasasını (halkların istibdali) aynı kök üzerinden kurması bakımından merkezi bir anahtardır. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İlahi sünnetlerin sürekliliğini bildiren ayetlerde; İsrailoğullarının tebdil ve tahriflerini anlatan kıssalarda; tövbenin niteliğini açıklayan ahkam ve müjde ayetlerinde. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Hakikatin zamanla eskiyip kendiliğinden değişebileceği yanılgısını düzeltir; değişimin ancak ilahi ölçüye uyulmadığında bir tasfiye ve ikame mekanizması olarak işlediğini gösterir. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamBir nesnenin bulunduğu yerden alınıp boşalan yerine başka bir nesnenin getirilip oturtulması, takas edilmesi.
- Soyut anlamBir ilkenin, niteliğin, hükmün veya insan topluluğunun makamından çekilerek yerini zıddına veya halefine bırakması; yapısal ikame.
- Sistematik karşılıkSabit bir yasa çerçevesinde işletilen ikame ve dönüşüm mekanizması; liyakatsiz olanın elenip yerine layık olanın getirilmesi süreci.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde sistemi veya mekanı, mevcut unsuru, ise ikame edilen yeni unsuru temsil eder. dönüşüm ve tebdil operatörüdür. Dönüşüm sonucunda çekilmiş, onun işgal ettiği konum aynı kalmak şartıyla yerine yerleşmiştir. Böylece sistemin makamı korunurken taşıyıcı unsur tamamen yenilenmiştir.