غيب
غ - ي - ب
KÖK- 60 geçiş
- 59 ayet
- 16 sîga
- 11 sözlük
Ğayb, Uzaktan bakıldığında arazide kapalı kalmış yere, dibi görünmeyen kuyunun içine bu ad verilmiştir. Görünmeyen veya kaybolan için kullanılır.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(11)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Ğayb, Uzaktan bakıldığında arazide kapalı kalmış yere, dibi görünmeyen kuyunun içine bu ad verilmiştir. Görünmeyen veya kaybolan için kullanılır.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR1.643 harfباب الغين والباء وو ا ي ء معهما
غ ب ي، ب غ ي، و غ ب، ب ي غ، و ب غ، ب و غ، غ ي ب مستعملات غبي: غَبِيَ فلانٌ غَباوةً فهو غَبِيٌ، إذا لم يَفْطُنْ للخِبِّ، وهو الجَرْبزةُ.
بغي: بَغَى بِغاءً، أي: فَجَر، وهو يَبْغي.
والبِغْيةُ: نقيض الرِّشْدة، في الولد، يقال: هو ابن بغيةٍ، قال:
لدى رشدةٍ من أُمِّهِ أو لبِـغـيْةٍ فيَغْلِبُها فَحْلٌ على النَّسْلِ مُنْجِبُْ
وابن رِشْدة إذا كان من ماء صاف. والبِغْية من
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR897 harfالغَيْبُ: كلُّ ما غاب عنك. تقول: غاب عنه غَيبةً وغَيْباً وغُيوباً ومَغيباً. وجمع الغائب غُيَّبٌ وغُيَّابٌ وغَيَبٌ أيضاً. وغيَّبْته أنا. وغَيابة الجبّ: قَعره. وكذلك غَيابة الوادي. تقول: وقعنا في غَيبة وغَيابة، أي هَبْطَةً من الأرض. وقولهم: غيَّبه غَيابُهُ، أي دُفِنَ في قبره. ابن السكيت: بنو فلانٍ يشهدون أحياناً ويتغايبون أحياناً. وغابت الشمس، أي غَرَبَتْ. والمُغايبة: خلاف المخاطبة. وأغابت المرأة،
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR9.363 harfباب الغين والباء
غبي ، وغب ، وبغ ، بغي ، بيغ ، غيب : مستعملة .
غبي : قال الليث : غَبِيَ فلانٌ غَباوَةً فهو غَبِيٌّ : إذا لمْ يَفْطُنْ للخِبِّ ونحوه .
وقال الأصمعيُّ يقال : غَبِيَ عَلَيَّ ذاك الأمرُ : إذا لم يَفطن له ، والغَباوَةُ : المصدَر ، يقال : فلانٌ ذُو غباوَة ، وفلانٌ غبيٌّ عن ذلك الأمر : إذا كان لا يَفطُنُ له .
ويقال : ادخُلْ في الناس فهو أَغْبَى لك : أي أَخفَى لك .
ويقال : دَفَنَ فلانٌ لي
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR5.257 harf(باب الغين والياء وما يثلثهما)
(غيب) الغين والياء والباء أصلٌ صحيح يدلُّ على تستُّر الشيء عن العُيون، ثم يقاس. من ذلك الغَيْب: ما غَابَ([1]) ، ممّا لا يعلمه إلا الله. ويقال: غابت الشَّمس تَغِيب غَيْبَةً وغُيُوباً وغَيْباً. وغابَ الرَّجل عن بلده. وأغابَتِ المرأةُ فهي مُغِيبةٌ، إذا غابَ بعلُها. ووقَعْنا في غَيْبَةٍ وغَيَابة، أي هَبْطة من الأرض يُغابُ فيها. قال الله تعالى في قصة يُوسُفَ عليه
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR1.883 harf- الغيب: مصدر غابت الشمس وغيرها: إذا استترت عن العين، يقال: غاب عني كذا. قال تعالى: ﴿أم كان من الغائبين﴾ [النمل/20]، واستعمل في كل غائب عن الحاسة، وعما يغيب عن علم الإنسان بمعنى الغائب، قال: ﴿وما من غائبة في السماء والأرض إلا في كتاب مبين﴾ [النمل/75]، ويقال للشيء: غيب وغائب باعتباره بالناس لا بالله تعالى؛ فإنه لا يغيب عنه شيء، كما لا يغرب عنه مثقال ذرة في السموات ولا في الأرض. وقوله: {عالم الغيب
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR611 harfغ ي ب
أنا معكم لا أغاييكم وأراهم يتشاهدون مرةً ويتغايبون أخرى.
وأوحشتني غيبة فلان وقد أطلت غيبتك وفلان حسن المحضر والمغيب.
ولقيته عند غيبوبة الشمس.
وتكلّم بذلك عن ظهر الغيب.
وسمعت صوتاً من وراء الغيب أي من موضع لا أراه.
وشربت الدابة حتى وارت غيوب كلاها وهي هزومها جمع غيب وهي الخمصة التي في موضع الكلية " وألقوه في غيابة الجب " وهي قعره وكلّ ما غيّب شيئاً فهو غيابة.
ووقعوا في
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR7.418 harfالغَيْبُ: الشَّكُّ، وجمعه غِـيابٌ وغُيُوبٌ؛ قال:
أَنْتَ نَبـيٌّ تَعْلَمُ الغِـيابا، * لا قائلاً إِفْكاً ولا مُرْتابا والغَيْبُ: كلُّ ما غاب عنك. أَبو إِسحق في قوله تعالى: يؤمنون بالغَيْبِ؛ أَي يؤمنون بما غابَ عنهم، مما أَخبرهم به النبـيُّ، صلى اللّه عليه وسلم، من أَمرِ البَعْثِ والجنةِ والنار. وكلُّ ما غابَ عنهم مما أَنبأَهم به، فهو غَيْبٌ؛ وقال ابن الأَعرابي: يؤمنون باللّه. قال: والغَيْبُ
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR547 harf* غ ي ب * * الغَيْبُ * ما غاب عنك تقول * غَابَ * عنه من باب باع و * غَيْبةً * أيضا و * غَيْبُوبة * و * غُيُوبا * و * غَيَابا * بالفتح و * مَغِيباً * وجمع الغائب * غُيَّبٌ * و * غُيَّابٌ * بتشديد الياء فيهما و * غَيَبٌ * بفتحتين مخففا و * غِيابةً * هبطت و * المُغَايَبة * خلاف المخاطبة و * اغْتَابَه اغْتِيابا * وقع فيه والاسم * الغِيبة * بالكسر وهي أن يتكلم خلف إنسان مستور بما يغمه لو سمعه فإن كان
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR6.891 harfالغيب: الشك قال شيخنا: أنكره بعض، وحمله بعض على المجاز، وصححه جماعة ج غياب وغيوب قال:
أنت نبي تعلم الغيابا
لا قائلا إفكا ولا مرتابا الغيب: كل ما غاب عنك، كأنه مصدر بمعنى الفاعل، ومثله في الكشاف. قال أبو إسحاق الزجاج في قوله تعالى: يؤمنون بالغيب أي بما غاب عنهم، مما أخبرهم به النبي صلى الله عليه وسلم من أمر البعث والجنة والنار. وكل ما غاب عنهم مما أنبأهم به فهو غيب. وقال ابن
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR16.250 harfغَابَ
1 غَابَ ذ , (S, O, Mgh, Msb, TA,) aor. يَغِيبُ, (Msb,) inf. n. غَيْبَةٌ [the most common form] (S, O, Mgh, Msb, K) and غَيْبٌ (S, O, Msb, K) and غَيَابٌ, (S, O,) or غِيَابٌ, (Msb, K,) and غُيُوبٌ (S, O, Msb, K) and غُيُوبَةٌ (O, K) and غَيْبُوبَةٌ, (O, K,) accord. to some of the measure فَعْلُولَةٌ, but accord. to others of the measure فَيْعَلُولَةٌ i. e. originally غَيَّبُوبَةٌ, (MF,) and
Sîgalar(16)
- الْغَيْبِKayıp(الْفَعْلِ)×19
- بِالْغَيْبِKayıp ile+1 anlam(بِالْفَعْلِ)×12
- الْغَيْبَKayıp(الْفَعْلَ)×6
- الْغُيُوبِGörünmeyenler(الْفُعُولِ)×4
- الْغَيْبُKayıp(الْفَعْلُ)×3
- غَيْبُKayıp+1 anlam(فَعْلُ)×3
- غَيَابَةِKayıp yer(فَعَالَةِ)×2
- غَيْبَKayıp(فَعْلَ)×2
- لِلْغَيْبِKayıp(لِلْفَعْلِ)×2
- الْغَائِبِينَKaybolanlar(الْفَاعِلِينَ)×1
Mücavir kökler72 mücavir (263 toplam)
- علم
34 ortak ayet · Dağın sivri noktası demektir
- شهد
11 ortak ayet · Petekteki baldır
- جبب
2 ortak ayet · Toprak içinde eşilerek açılmış kuyuya denir
- خشي
5 ortak ayet · Haşy : Ayaktaki kuru ottur
- نبأ
8 ortak ayet · Doğurmadan evvel devenin memesinde görülen süttür
- سمو
11 ortak ayet · “Sem” hayvanın sırtı, “ard” da hayvanın karnıdır
- أرض
13 ortak ayet · Hayvanların sırtına sema, alt tarafına ard denir
- وحي
5 ortak ayet · İşaretleşmek için yakılan ateştir
- قذف
2 ortak ayet · “Kezzaf” sapan; “kızaf” atmak için alınan avucu dolduracak…
- عند
7 ortak ayet · “Anid“ yulara gelmeyen devedir
- كون
20 ortak ayet · Kevn, tepe demektir
- خزن
2 ortak ayet · Hazen : Depo demektir
Geçtiği ayetler(59)
ذَلِكَ مِنْ أَنْبَاءِ الْغَيْبِ نُوحِيهِ إِلَيْكَ وَمَا كُنْتَ لَدَيْهِمْ إِذْ يُلْقُونَ أَقْلَامَهُمْ أَيُّهُمْ يَكْفُلُ مَرْيَمَ وَمَا كُنْتَ لَدَيْهِمْ إِذْ يَخْتَصِمُونَ
KayıpBunlar sana vahyetmekte olduğumuz gayb haberlerindendir. Meryem’e hangisi kefil olacak diye kalemlerini atarlarken sen yanlarında değildin. Çekişirlerken de orada bulunmadın.
… الْخَبِيثَ مِنَ الطَّيِّبِ وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُطْلِعَكُمْ عَلَى الْغَيْبِ وَلَكِنَّ اللَّهَ يَجْتَبِي مِنْ رُسُلِهِ مَنْ يَشَاءُ فَآمِنُوا …
KayıpAllah; mü’minleri oldukları halde bırakacak değildir. Nihayet murdarı temizden ayıracaktır. Allah, size gaybı da bildirecek değildir. Fakat Allah, peygamberlerinden dilediğini seçer. Bunun için siz, Allah’a ve peygamberlerine inanın. İnanır ve sakınırsanız; size çok büyük bir mükafat vardır.
وَعِنْدَهُ مَفَاتِحُ الْغَيْبِ لَا يَعْلَمُهَا إِلَّا هُوَ وَيَعْلَمُ مَا فِي الْبَرِّ …
KayıpGaybın anahtarları O’nun katındadır. O’ndan başka kimse bilmez. Karada ve denizde olanı da O bilir. Bir yaprak düşmez ki; onu bilmesin. Yerin karanlıkları içindeki tek bir tane, yaş ve kuru müstesna olmamak üzere her şey apaçık bir kitabtadır.
… الْحَقُّ وَلَهُ الْمُلْكُ يَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ عَالِمُ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ وَهُوَ الْحَكِيمُ الْخَبِيرُ
KayıpO’dur, gökleri ve yeri hak ile yaratan. O’nun; ol, dediği gün; hemen olur. O’nun sözü haktır. Sur’a üfleneceği gün de mülk O’nundur. Görülmeyeni de, görüleni de bilir. Ve O; Hakim’dir, Habir’dir.
… وَسَيَرَى اللَّهُ عَمَلَكُمْ وَرَسُولُهُ ثُمَّ تُرَدُّونَ إِلَى عَالِمِ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ فَيُنَبِّئُكُمْ بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ
KayıpKendilerine döndüğünüz vakit de size özür beyan ederler. De ki: Özür dilemeyin. Size katiyyen inanmıyorum. Doğrusu Allah, bize haberlerinizi bildirmiştir. Allah da, Rasulü de amellerimizi görecektir. Sonra hepiniz, görüleni de görülmeyeni de bilene döndürüleceksiniz. O, size neler yaptığınızı haber verecektir.
وَقُلِ اعْمَلُوا فَسَيَرَى اللَّهُ عَمَلَكُمْ وَرَسُولُهُ وَالْمُؤْمِنُونَ وَسَتُرَدُّونَ إِلَى عَالِمِ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ فَيُنَبِّئُكُمْ بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ
KayıpDe ki: İşleyiniz, Allah Rasulü ve mü’minler işlediklerinizi görecektir. Ve görüleni de, görülmeyeni de bilene döndürüleceksiniz. O, size neyi işlediğinizi bildirecektir.
تِلْكَ مِنْ أَنْبَاءِ الْغَيْبِ نُوحِيهَا إِلَيْكَ مَا كُنْتَ تَعْلَمُهَا أَنْتَ وَلَا قَوْمُكَ مِنْ قَبْلِ هَذَا فَاصْبِرْ إِنَّ الْعَاقِبَةَ لِلْمُتَّقِينَ
Kayıpİşte bunlar, gayb haberlerindendir ki sana vahyediyoruz. Ne sen, ne de kavmin daha önce bunları bilemezdiniz. Öyleyse sabret, çünkü akıbet müttakilerindir.
ذَلِكَ مِنْ أَنْبَاءِ الْغَيْبِ نُوحِيهِ إِلَيْكَ وَمَا كُنْتَ لَدَيْهِمْ إِذْ أَجْمَعُوا أَمْرَهُمْ وَهُمْ يَمْكُرُونَ
KayıpBunlar gayb haberlerindendir ki, sana vahyediyoruz. Onlar, elbirliği edip düzen kurdukları zaman; sen, orada değildin.
عَالِمُ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ الْكَبِيرُ الْمُتَعَالِ
KayıpGörüleni de, görülmeyeni de bilir. Yücelerin yücesidir.
عَالِمِ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ فَتَعَالَى عَمَّا يُشْرِكُونَ
KayıpO, görüleni de, görülmeyeni de bilir. Onların koştukları ortaklardan çok yücedir.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | غيب |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | İlletli (ecvef yaî) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | خفي, ستر, كتم, سرر |
| Zıt Kök | شهد |
| Çekirdek Özet 1 | Gözden ve duyulardan saklı olma, çukur veya engelle örtülüp kaybolma |
| Çekirdek Özet 2 | İnsan idrak ve duyularının ötesinde kalan, ancak varlığı sabit olan ontolojik ve gaybî gerçeklikler |
| Çekirdek Özet 3 | Şahadet âleminin sınırlarını aşan bilgi ve sorumluluk alanı; gayba iman üzerinden kurulan ahlaki ve ontolojik bilinç |
| Kritik Hata Riski | Gayb kavramını «yokluk» veya «bilinmesi imkânsız metafizik masal» sanarak şahadet ile gayb arasındaki sebep-sonuç ve sorumluluk irtibatını koparmak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| غي | Bir şeyin derinleşerek gözden veya dengeden kaybolması, örtülmesi veya batması; nitekim غيث yağmurun yere inip nüfuz etmesi, غيض suyun yerin dibine çekilip kaybolması, غير bir halin örtülüp başkasına dönüşmesi ve غوظ çukura gömülmektir | ب | Temas, kap ve sınır imgesi eklenerek bir nesnenin mekânsal bir çukura, kuytuya veya duyu sınırlarının ardındaki kapalı bir alana girip gözden saklanması anlamı sabitlenmiştir |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| غ | Gözün perdelenmesi veya kaynak pınarının bulanması (ikiz harfi ع göz/kaynak olup harf yumuşayıp hırıltılılaşarak örtünme ve bulanma yönü kazanmıştır; türetme imgedir) | Görüşün veya idrakin önünde beliren perde, karaltı, engelleme |
| ي | El ve kol; uzanma, tasarruf, etki | Varlığın veya etkinin mevcudiyetini ve işlevini sürdürmesi |
| ب | Çadır, ev, sınırlandırılmış iç mekân, kuyu | Saklanılan, örtülen, içine girilen korunaklı veya derin dip bölge |
| غيب | Perdelenmiş bir etki alanının sınırlı ve korunaklı bir iç bölgede duyulardan saklanması | Bir varlığın yok olmadan, belirli bir kabın veya sınırın gerisinde duyulardan gizlenmesi ve etkinliğini oradan devam ettirmesi hareketidir |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Arazide çukurda kaldığı için gözden kaybolan yer, güneşin batması (ufuk ardında gözden kaybolması), kuyunun görünmeyen dibi veya ağaçların yoğunluğundan içerisi görünmeyen ormanlık alan (gābe) |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Cahiliye şairi Tarafe b. el-Abed el-Muallaka'sında devesinin böğründeki çukurluğu ve kaburgalarının ardında kaybolan kısımları tasvir ederken kökün fiziki çukurluk ve gizlenme manasını kullanmıştır: كَأَنَّ غُيُوبَ الشَّمْسِ فِيهَا وَإِنْ تَبَدَّتْ لِعَيْنِ النَّاظِرِينَ حُجُولُ |
| Erken Arapça kullanım | Bir kimsenin yokluğunda aleyhine konuşulmasını ifade eden gıybet kelimesi ile kişinin mecliste bulunmadığı durumu niteleyen el-mugîbe (kocası sefere çıkmış kadın) tabiri erken dönemde yaygın kullanımdır |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Kitābü’l-ʿAyn ve Tarafe b. el-Abed Dîvânı.
Sami etimolojik katman
Kök, genel Sami dil ailesi katmanında duyu organlarının erişim alanı dışına çıkma, gizlenme ve batma semantik dairesiyle doğrudan bağlantılıdır. İbranicede yer alan ע-ו-ב (ʿ-w-b / ʿāḇ) biçimi koyu bulut, karaltı, karanlık basarak örtme anlamlarını taşırken; Süryanicede ʿwp veya ʿb kökleri orman, yoğun ağaçlık ve gölgelik alan için kullanılır (Arapçadaki gābe kelimesiyle izomorfiktir). Güney Sami ve Arapça sahasında غ harfi belirginleşerek gözden saklanan, çukurda kalan veya ufukta kaybolan durumlar için müstakil bir kök hüviyeti kazanmıştır. Dolayısıyla kök ilksel olarak «yok oluş»u değil, bir engelin veya mesafenin arkasında «gizleniş ve örtünüş»ü temsil eder.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, HALOT, Payne Smith, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Çukur arazi, güneşin batışı, orman | Bir şeyin yok olması değil, fiziki bir engel (ufuk, çukur, ağaçlık) sebebiyle gözün menzilinden çıkması | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice ʿāḇ (bulutla örtülme), Süryanice ʿābā (orman, kuytu yer) | Karaltı ve örtü yoluyla görünmez olma tasavvuru Sami dillerinde ortaktır; Arapçada غ harfiyle fonetik olarak ayrışmıştır | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik katmanda gölge/karanlık kökleri | Işığın kesilmesi veya araya perde girmesiyle nesnenin görünmezleşmesi kök mantığı | Muhtemel |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, HALOT.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| غيب | Anlamlı | Gizlenme, kaybolma | Bir nesnenin veya bilginin duyu sınırlarının ardında kalması | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| غبي | Anlamlı | Gaflet, anlayış kıtlığı | Zihnin bir hakikati kavrayamayarak idrakin perdelenmesi, zekâ örtüklüğü | Ortak çekirdek (örtülme); Kur'an'da geçmez |
| يغب | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Fonetik dizilim kuralı gereği kullanılmaz |
| يبغ | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Fonetik dizilim kuralı gereği kullanılmaz |
| بغي | Anlamlı | Haddini aşma, talep etme | Kendi sınırının dışına taşma veya bir şeyi şiddetle arayıp isteme | Zıt yönelimli semantik hareket; Kur'an'da geçer |
| بيغ | Anlamlı | Kabarma, taşma | Kanın veya heyecanın damarlarda taşması, tebeyyuğ hali | Kur'an'da geçmez |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| غيب | Merkez | Duyulardan saklı olma | Nesne vardır fakat algılayanın sınırlarının ve imkânının ötesindedir | Varlığı sabit, idraki engelli olan |
| خفي | Komşu | İncelik sebebiyle gizli kalma | خفي yapısındaki incelik, küçüklük veya zayıflık sebebiyle fark edilmezken غيب bizzat menzil dışı olmadır | İncelik ve kapalılıkla gizlenme |
| ستر | Komşu | Maddi bir örtüyle kapanma | ستر harici bir perde veya örtü aracılığıyla kapatmayı anlatırken غيب yapısal veya konumsal uzaklıktır | Örtü ile kapatılan nesne |
| كتم | Komşu | Bilerek saklama, gizli tutma | كتم iradî olarak bilginin veya sırrın açığa vurulmamasıdır; ahlaki veya eylemsel tutumdur | İradeyle gizlenen haber |
| سرر | Komşu | İçte saklanan sır | سرر nefiste veya iç dünyada tutulan, başkasına açılmayan içsel mahiyettir | Kalpte korunan gizlilik |
| شهد | Zıt | Hazır bulunma, tanıklık etme | Duyularla algılanabilir alanda bulunma, göz önünde olma ve tanıklık | Şahadet âlemi, müşahede |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | غيب | Duyulardan saklı olan gerçeklik | Yokluk değil, mevcudiyeti kabul edilen fakat algı menzilinde bulunmayan | Kesin |
| Latince | Invisibilis, occultum, absens | Görünmeyen, gizli, hazır bulunmayan | Invisibilis yalnızca görme duyusunun yokluğunu karşılarken غيب bütün duyu ötesi varlık alanını kuşatır | Güçlü |
| İngilizce | The unseen, occult, invisible | Görünmeyen, gizil olan | The unseen ontolojik bir alanı tam karşılasa da غيب lafzındaki ahlaki ve hukuki gıyap boyutunu dışarıda bırakır | Güçlü |
| Almanca | Das Verborgene, Unsichtbare | Gizlenmiş, görünmeyen | Das Verborgene saklanmış olmayı iyi yansıtır fakat gaybın aşkın vahiy kaynağı boyutunu eksik bırakır | Güçlü |
| Fransızca | L'invisible, le mystère, l'absent | Görünmeyen, gizemli olan | L'invisible duyusal boyutu, absent bulunmama halini karşılar | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lalande Vocabulaire technique et critique de la philosophie.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| الْغَيْبِ (Mutlak) | Yalnızca Allah'ın bildiği metafizik gerçeklikler, kıyamet saati, vahiy | Mutlak ilâhî tekel bağlamı; En'âm 6:59, Lokmân 31:34 |
| بِالْغَيْبِ (Durum/Hal) | Duyularla görmediği halde kalben ve ahlaken bağlanma; gıyaben | Müminlerin vasfı ve sorumluluk bilinci; Bakara 2:3, Mülk 67:12 |
| غَيَابَةِ (Mekân) | Kuyunun derinliği, görünmeyen karanlık dibi | Kıssa bağlamı; Yûsuf 12:10, 12:15 |
| غَائِبِينَ / غَائِبَةٍ (Fail/Sıfat) | Ortada hazır bulunmayan, gözden ırak olan | Hudhud'un mecliste bulunmaması veya Allah'ın kullarından gafil olmaması; A'râf 7:7, Neml 27:20 |
| يَغْتَبْ (Fiil) | Bir kimsenin gıyabında, arkasından hoşlanmayacağı şekilde konuşmak | Ahlak ve hukuk bağlamı; Hucurât 49:12 |
| لِلْغَيْبِ (İşlev) | Eşlerin veya emanetçilerin yokluğunda hukuku ve mahremiyeti korumak | Aile ve emanet hukuku; Nisâ 4:34 |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Gayb bilgisi, âhiret, melekût ve kader | Gaybın anahtarlarının yalnızca Allah'a ait olması, peygamberlerin gayba muttali kılınma derecesi | Mutlak gayb ile izâfî gayb ayrımı; ontolojik bilinemezlik |
| Fıkıh | Bey'u'l-gāib (görülmeyen malın satışı), gāib kişinin hakları | Hazırda olmayan mal veya şahsın hukuki tasarruflardaki geçerlilik şartları, muhayyerlik hakları | Mekânsal yokluk, denetim dışılık ve fiziki adem-i huzur |
| Tefsir | Âlemu'l-gayb ve'ş-şehâde terkibi, Bakara 2:3 tefsiri | Gayba imanın aklın ötesindeki vahiy kaynaklı haberlere tasdik mi yoksa Allah'ın bizzat kendisine iman mı olduğu | İdrak ötesi ilahi hakikatler mecmuası |
| Hadis | Gayb haberleri, gıybet yasağı, gıyaben dua | Ahir zaman fitneleri, kişinin kardeşinin arkasından konuşmasının haramlığı, arkasından yapılan duanın kabulü | Ahlaki mahremiyet ve zamanda uzak olanın ihbarı |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Varlık ve inanç temeli | Metafizik gerçeklik alanı | İmanın sıhhat şartı | Gözle görülmeyene vahiy rehberliğinde teslim olarak pozitivist indirgemeciliği engeller | Kesin |
| İlmi | Epistemolojik sınır | Henüz bilinmeyen / duyular ötesi alan | Araştırma ve tevazu ufku | İnsan aklının ve deneyinin her şeyi tüketemeyeceğini, mutlak bilginin Allah'a ait olduğunu hatırlatır | Güçlü |
| Siyasi | Hukuki ve ahlaki denetim | Otokontrol ve ihlas bilinci | İktidarın sınırlandırılması | Yöneticinin ve vatandaşın sadece dış denetime değil, gaybı bilen Allah'ın murakabesine göre adalet üretmesi | Güçlü |
| İktisadi | Akid ve emanet ahlakı | Belirsizlik (garar) yasağı ve gıyapta hak koruma | Piyasada şeffaflık ve güven tesisi | Malın kusurunu gizlememek, gıyaptaki ortağın hakkını gözetmek ve bilinmezlik üzerinden haksız kazancı önlemek | Güçlü |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Gizil değişkenler (latent variables), gözlemlenemeyen durum uzayı (unobservable state space) | Sistemde doğrudan ölçülemeyen ancak etkileri, türevleri ve sonuçları üzerinden varlığı kesin olarak doğrulanan matematiksel ve fiziksel büyüklükler | Güçlü |
| Beşeri bilimler | İçselleştirilmiş ahlaki vicdan ve yapısal bilinçdışı | Dışsal bir gözlemcinin, polisin veya toplumun bulunmadığı (gıyap) anlarda bireyin davranışını belirleyen köklü değerler sistemi | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Gaybı yalnızca masalsı, mitolojik, fizikötesi ve hayatla bağı kopuk bir bilinmezlik alanına indirgemek; ya da gaybı mutlak yokluk (adem) ile bir tutmak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Gayb, mevcuttur; şahadet âleminin arkasındaki kurucu ilkedir. Ayrıca sadece metafizik değil, ahlaki gıyap (başkasının arkasından hukukunu çiğnememe), mekânsal yokluk ve zaman boyutunu (geçmiş ve gelecek) da içine alan kuşatıcı bir ontolojidir |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | İnsanın ahlakını sadece kamera ve şahitlerin bulunduğu kamusal alana hapsetmesi; hesap verme bilincinin yok olması ve şahadet âleminde görünen araçların mutlaklaştırılarak ilahi iradenin devreden çıkarılması |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın inşa ettiği tevhid akidesinin temel ayrımı «Âlimu'l-gaybi ve'ş-şehâde» formülüdür. Gayb anlaşılmadan nübüvvet, âhiret, melek inancı ve ibadetlerin ahlaki gayesi kavranamaz. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Müminlerin vasıflarının sayıldığı mukaddime ayetlerinde (Bakara 2:3), Allah'ın mutlak ilmini bildiren ayetlerde (En'âm 6:59), kıssalarda (Yûsuf kuyusu bağlamı, 12:10) ve ahlaki sınırları çizen nasslarda (Hucurât 49:12). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Materyalist determinizmin «görünmeyen yoktur» yanılgısını ve sahte din anlayışlarının «gaybı falcılar veya aracılar da bilir» iddiasını yıkar; gaybın anahtarlarını sadece Allah'a has kılar. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamBir engelin, çukurun veya ufuk çizgisinin ardına geçerek gözün ve duyuların menzilinden çıkmak; derinlikte veya kuytuda gizlenmek.
- Soyut anlamİnsan idrakinin ve ampirik tecrübenin doğrudan kuşatamadığı, ancak vahiy ve aklî istidlâl ile varlığı bilinen aşkın hakikatler bütünü; kişinin başkalarının görmediği yerde sergilediği ahlaki dürüstlük.
- Sistematik karşılıkVarlık alanının duyulur âlem ile idrak ötesi âlem arasındaki asimetrik epistemolojik ilişkisi; mutlak bilginin Allah'ın tekelinde oluşu.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıEvrensel varlık kümesi , şahadet âlemi ve gayb âlemi olmak üzere iki ayrık kümenin birleşimidir. İnsan idraki , şahadet kümesini doğrudan kavrayabilirken gayb kümesini doğrudan idrak edemez (). Gayb alanına dair insani bilgi , ancak ilahi vahiy fonksiyonunun bildirmesiyle mümkün hale gelir.