ذيع
ذ - ي - ع
KÖK- 1 geçiş
- 1 ayet
- 1 sîga
- 10 sözlük
Kur'an'daki karşılığı: Yayınladılar
Notlarım
Sözlükler(10)
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR846 harfباب العين والذّال وواي معهما
ع ذ ي، ع و ذ، ذ ي ع مستعملات
عذي:
العِذْيُ: موضع بالبادية. والعَذَاةُ: الأرضُ الطيّبةُ التربةِ الكريمةُ المنْبِتِ..قال:
بأرضٍ هجانِ التُّربِ وَسْمِيَّةِ الثَّرى عَذاةٍ نَأَتْ عنها المُلوحَةُ والبَحْـرُ
والعِذْيُ: اسمٌ للموضِعِ الذي ينبت في الشّتاء والصّيف من غير سقيٍ. ويقال: العِذْيُ: الزّرع الذي لا يُسقَى إلاّ من المطر لبعده من المياه، الواحدة: عَذاة. ويقال:
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR215 harfذاعَ الخبر يَذيعُ ذَيْعاً وذُيوعاً وذَيْعوعَةً وذَيَعاناً، أي انتشر. وأَذاعَهُ غيره، أي أفشاه. والمِذْياعُ: الذي لا يكتم السرّ. وفي الحديث: "ليسوا بالمَذايِيعِ البُذُرِ". وأَذاعَ القومُ ما في الحوض، أي شرِبوه كلَّه.
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR5.479 harfباب العين والذال
عوذ ، ذيع ، عذي ، ذعي ، وذع .
عوذ : يقال : عاذ فلان بربّه يعوذ عَوْذاً إذا لجأ إليه واعتصم به . قال الله جلّ وعزّ : ( فَإِذَا قَرَأْتَ الْقُرْءَانَ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ ) ( النّحل : 98 ) معناه : إذا أردت قراءة القرآن فقل : أعوذ بالله من الشيطان الرجيم ووسوسته . وعاذ وتعوَّذ واستعاذ بمعنى واحد . وقال الله جلّ وعزّ : ( قَالَ مَعَاذَ اللَّهِ أَن
باب العين والذال عوذ ، ذيع ، عذي ، ذعي ، وذع . عوذ : يقال : عاذ فلان بربّه يعوذ عَوْذاً إذا لجأ إليه واعتصم به . قال الله جلّ وعزّ : ( فَإِذَا قَرَأْتَ الْقُرْءَانَ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ ) ( النّحل : 98 ) معناه : إذا أردت قراءة القرآن فقل : أعوذ بالله من الشيطان الرجيم ووسوسته . وعاذ وتعوَّذ واستعاذ بمعنى واحد . وقال الله جلّ وعزّ : ( قَالَ مَعَاذَ اللَّهِ أَن نَّأْخُذَ إِلاَّ مَن وَجَدْنَا مَتَاعَنَا عِندَهُ ) ( يُوسُف : 79 ) أي نعوذ بالله مَعَاذاً أن نأخذ غير الجاني بجنايته ، نصبه على المصدر الذي أريد به الفعل . ورُوي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه تزوّج امرأة من العرب ، فلمَّا أُدخلت عليه قالت : أعوذ بالله منك ، فقال لها لقد عُذْتِ بمَعَاذ فالحقي بأهلك . والمَعَاذ في هذا الحديث : الذي يعاذ به . والله جلّ وعزّ معاذُ من عاذ به ، وملجأ مَن لجأ إليه ، والملاَذ مِثْل المعاذ . وقال عوَّذت فلاناً بالله وأسمائه ، وبالمعوذتين من القرآن إذا قلت : أُعيذك بكلمات الله وأسمائه من كل شرّ وكل داء وحاسد وعين . ويُروى عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه كان يعوِّذ نفسه بالمعوِّذتين بعد ما طُبَّ ، وكان يعوّذ ابني ابنته البتولِ ت بهما . وأمّا التعاويذ التي تكتب وتعلَّق على الإنسان من العين فقد نُهي عن تعليقها . وهي تسمى المَعَاذات أيضاً ، يعوَّذ بها مَن عُلِّقت عليه من العين والفزع والجنون . وهي العُوَذ ، واحدتها عُوذة . الحراني عن ابن السكيت : قال يقال عَوْذٌ بالله منك أي أعوذ بالله منك . وأنشد : قالت وفيها حَيْدة وذُعْر عَوْذٌ بربي منكم وحُجْرُ قال : وتقول العرب للشيء ينكرونه ، والأمرِ يهابونه : حُجراً أي دَفْعاً له ، وهو استعاذة من الأمر . ويقال أُفلت فلان من فلان عَوَذاً إذا خوّفه ولم يضربه أو ضربه وهو يريد قتله فلم يقتله وقال الليث : يقال فلان عَوَذ لك أي ملجأ . ويقال : اللهمّ عائذاً بك من كل سوء أي أعوذ بك عائذاً والعَوَذ : ما دار به الشيء الذي تضربه الريح فهو يدور بالعَوَذ من حجر أو أَرومة . قال وتعاوذ القوم في الحرب إذا تواكلوا وعاذ بعضهم ببعض . وقال أبو عبيدة : من دوائر الخيل المعوَّذ ، وهي التي تكون في موضع القلادة يستحبّونها . وفلان عَوَذ لبني فلان أي لَجأ لهم يعوذون به . وقال الله جلّ وعزّ : ( كَذِباً وَأَنَّهُ كَانَ رِجَالٌ مِّنَ الإِنسِ يَعُوذُونَ بِرِجَالٍ مِّنَ الْجِنِّ فَزَادوهُمْ ) ( الجنّ : 6 ) قيل إن أهل الجاهلية كانوا إذا نزلت رُفقة منهم في وادٍ قالت : نعوذ بعزيز هذا الوادي من مَرَدة الجن وسفهائهم أي نلوذ به ونستجير . وقال أبو عبيد وغيره : الناقة إذا وضعت ولدها فهي عائذ أيّاماً ، ووقَّت بعضهم سبعة أيام . وجمعها عُوذ بمنزلة النُفَساء من النساء . وهي من الشاء رُبَّى وجمعها رِباب ، وهي من ذوات الحافر فرِيشٌ . وقيل سميت الناقة عائذاً لأن ولدها يعوذ بها ، فهي فاعل بمعنى مفعول . وقيل : إنما قيل لها : عائذ لأنها ذات عَوْذِ أي عاذ بها ولدها عَوْذاً . ومثله قول الله جلّ وعزّ : ( خُلِقَ خُلِقَ مِن مَّآءٍ دَافِقٍ ) ( الطّارق : 6 ) أي ذِي دَفق . ذيع : الليث : الذَيْع : أن يشيع الأمر . يقال : أذعناه فذاع . ورجل مِذْياع : لا يستطيع كتمان خبر . وقوم مذاييع . وقال الله جلّ وعزّ : ( وَإِذَا جَآءَهُمْ أَمْرٌ مِّنَ الاَمْنِ أَوِ الْخَوْفِ أَذَاعُواْ بِهِ ) ( النِّساء : 83 ) وقال أبو إسحاق يعني بهذا جماعة من المنافقين ، وضعفةً من المسلمين . قال : ومعنى ( أذاعوا به ) أي أظهروه ونادَوا به في الناس وأنشد : أذاع به في الناس حتى كأنه بعلياءَ نارٌ أُوقدت بثَقُوب وكان النبي ( صلى الله عليه وسلم ) إذا أُعلِم أنه ظاهر على قومٍ آمنٌ منهم ، أو أُعلم بتجمّع قوم يخاف من جمع مثلهم أذاع المنافقون ذلك ليحذر من ينبغي أن يحذر من الكفار ، وليقوى قلبُ من ينبغي أن يقوى قلبه على ما أذاع . وكان ضَعَفة المسلمين يُشيعون ذلك معهم عن غير علم بالضرر في ذلك ، فقال الله جلّ وعزّ : لو ردّوا ذلك إلى أن يأخذوه من قِبَل الرسول ومن قبل أولي الأمر منهم لعلم الذين أذاعوا به من المسلمين ما ينبغي أن يذاع أو لا يذاع . قال أبو زيد : أذعت الأمر ، وأذعت به : قال : ويقال أذاع الناسُ بما في الحوض إذاعة إذا شربوا ما فيه ، وأذاعت به الإبلُ إذاعة إذا شربته ، وتركت متاعي في مكان كذا وكذا فأذاع الناس به إذا ذهبوا به . وكلّ ما ذُهب به فقد أذيع به . وأذعت السرّ إذاعة إذا أفشيته وأظهرته . عذي : قال الليث : العِذْيُ : موضع بالبادية . قال والعِذْيُ : اسم للموضع الذي يُنبت في الشتاء والصيف من غير نَبْع ماء . قلت أما قوله : العِذْي موضع بالبادية فلا أعرفه ولم أسمعه لغيره . وأما قوله : في العذي : إنه اسم للموضع الذي ينبت في الشتاء والصيف من غير نبع ماء فإن كلام العرب على غيره . وليس العِذْي اسماً للموضع ، ولكن العِذْي من الزروع والنخيل : ما لا يُسقى إلاّ بماء السماء . وكذلك عِذْي الكلأ والنبات : ما بعد عن الريف وأنبته ماء السماء . والعَذَاة : الأرض الطيّبة التربة الكريمة المنبت البعيدة عن الأحاء والنزوز والريف ، السهلةُ المَرِيئةُ التي يكون كلؤها مريئاً ناجعاً . ولا تكون العذاة ذات وخامة ولا وباء . وقال ذو الرمة : بأرض هجان الثرب وسميّة الندى عذاةٍ نأت عنها المُثُوجَةُ والبحرُ وقال ابن شميل : العَذِيَّة الأرض الطيّبة التي ليست بسبِخة . ويقال : رعينا أرضاً عَذَاة ، ورعينا عَذَوات الأرض . قال ويقال في تصريفه : عذِيَ يَعْذَى عَذًى فهو عذٍ وعَذِيٍ وعَذْى وعِذْى وجمع العِذْى أعذاء . والعِذْى ينبت من ماء السماء . أبو العباس عن ابن الأعرابي : عذا يعذو إذا طاب هواؤه . وقال أبو زيد عَذُوَت الأرضُ ، وعذِيت أحسنَ العَذَاةِ وهي الطيّبة البعيدة من الماء . وقال حذيفة لرجل : إن كنت لا بدّ نازلاً بالبصرة فانزل عَذَواتها ، ولا تنزل سُرّتها . وقال شمر : العذاة : الأرض الطيّبة البعيدة من الأنهار والبحور والسباخ ، واستعذيت المكان واستقمأته . وقد قامأني أي وافقني . ذعي : أنشد المازني : كأنما أوسطها لمن رَقبْ بمِذعَيين نُقْبة من الجربْ قال : مِذْعيان : مكان . والباء في موضع مع . رَقَب : نظر ، والرقيب : الناظر . يقول : هذه الأرض قد أُخذ حطبها وأكل فتقوَّبت ، وما حولها عافٍ لم يؤكل ، فكأنها نُقْبة جرب في جلد صحيح ) . وذع : قال ابن السكيت فيما قرأت له من الألفاظ إن صحّ له : وذع الماءُ يذع وهمى يهمي إذا سال . قال : والواذع المَعِين . قال : وكل ماء جرى على صفاة فهو واذع . قلت : وهذا حرف منكر وما رأيته إلاّ في هذا الكتاب . وينبغي أن يفتش عنه .
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR2.252 harf(باب الذال والياء وما يثلثهما)
(ذيخ) الذال والياء والخاء كلمةٌ واحدة لا قياس لها. قولهم للذّكر من الضباع ذِيخٌ، والجمع ذِيَخَة. وربَّما قالوا: ذيّخْت الرّجلَ تذييخاً، إذا أذلَلْتَه.
(ذير) الذال والياء والراء ليس أصلاً. إنّما يقولون: ذَيَّرْتُ أطْباءَ النّاقةِ، إذا طليتَها بسِرْجِينٍ لئلا يرتضِع الفَصيل. وهو الذِّيار.
(ذيع) الذال والياء والعين أصلٌ يدلُّ على إظهار الشَّيء وظُهوره وانتشارِه.
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR323 harfذ ي ع
ذاع سره ذيوعاً.
وأذاع الخبر والسر وأذاع به وهو مذيع ومذياع.
تقول: فلان للأسرار مذيـاع وللأسباب مضياع.
وفي الحديث " ليسوا بالمذاييع البذر ".
ومن المجاز: تركت متاعي بمكان كذا فأذاع به الناس: ذهبوا به.
وأذاعوا بما في الحوض من الماء: شربوه كله.
وذاع الجور: انتشر.
وذاع في جلده الجرب.
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR1.700 harfالذَّيْعُ: أَن يَشِيع الأَمرُ. يقال أَذَعْناه فذاع وأَذَعْت الأَمر وأَذَعْتُ به وأَذَعْتُ السِّرَّ إِذاعة إِذا أَفْشيْته وأَظهرته. وذاعَ الشيءُ والخبر يَذِيع ذَيْعاً وذيَعاناً وذُيوعاً وذَيْعوعةً: فَشا وانتشَر. وأَذاعه وأَذاع به أَي أَفشاه. وأَذاعَ بالشيء: ذهَب به؛ ومنه بيت الكتاب
(* قوله: بيت الكتاب؛ هكذا في الأصل، ولعله أراد كتاب سيبويه.): رَبْع قِواء أَذاعَ المُعْصِراتُ به
أَي أَذْهَبته
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR211 harf* ذ ي ع * * ذَاعَ * الخبر انتشر وبابه باع و * ذُيُوعاً * و * ذَيْعُوعَةً * و * ذَيَعَانَاً * بفتح الياء و * أذَاعَهُ * غيره أفشاه و * المِذْيَاعُ * بالكسر الذي لا يكتم السر وفي الحديث ﴿ليسوا * بالمَذَايِيعِ *﴾
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR1.080 harfذاع الشيء والخبر يذيع ذيعا وذيوعا بالضم وذيعوعة، كشيخوخة وذيعانا، محركة: فشا، وانتشر. والمذياع بالكسر: من لا يكتم السر، أو من لا يستطيع كتم خبره، والجمع المذاييع. ومنه قول علي رضي الله عنه - في صفة الأولياء -: الأولياء ليسوا بالمذاييع البذر. وقيل: أراد لا يشيعون الفواحش. وهو بناء مبالغة، ويقال: فلان للأسرار مذياع، وللأسباب مضياع. وأذاع سره، وبه: أفشاه وأظهره، أو نادى به في الناس، وبه فسر الزجاج
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR1.693 harfذَاعَ
1 ذَاعَ ذ , aor. يَذِيعُ, inf. n. ذَيْعٌ and ذُيُوعٌ (S, Msb, K) and ذَيْعُوعَةٌ and ذَيَعَانٌ, (S, K,) It (information, news, or tidings, S, K, or discourse, Msb, and a thing, TA) became spread, published, or divulged; (S, Msb, K, TA;) became revealed, made known, or disclosed. (Msb.) ― -b2- You say also, ذَاعَ الجَوْرُ (assumed tropical:) Injustice, or tyranny, spread. (TA.) ― -b3- And
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR287 harfذَاعَ
ذَاعَ ( y ) I ( n. ac. ذَيْع 1 , ذُيُوْع 27 , ذَيَعَاْن 36 , ذَيْعُوْعَة ),
a. Spread, became published, divulged, disclosed.
أَذْيَعَ
أَذْيَعَ IV ,
a. Spread about, divulged.
b. Drank, swallowed up.
مِذْيَاْع
مِذْيَاْع 45 , ( pl. مَذَاْيِيْعُ 65 ),
a. Babbler, blabber.
Sîgalar(1)
Mücavir kökler15 mücavir (24 toplam)
- نبط
1 ortak ayet · O sonucu çıkarırlar
- ردد
1 ortak ayet · “Ridde” devenin memesinden doğumdan önce gelen süttür
- قلل
1 ortak ayet · Az
- شطن
1 ortak ayet · Şetan, kuyudan su çekilen uzun iptir
- فضل
1 ortak ayet · Fadl Deriden yapılan gömlektir
- خوف
1 ortak ayet · Havf : “Hafe” korkulduğu zaman saklanmak için takınılan…
- أول
1 ortak ayet · Alet kaldıraç demektir
- تبع
1 ortak ayet · İnek yavrusu, dana demektir
- أمر
1 ortak ayet · Murar acı bir ağacın adıdır
- جيأ
1 ortak ayet · Ceyee yağmur sularının toplanıp biriktiği yerdir
- رحم
1 ortak ayet · Rahim, bebeğin doğana kadar geliştiği yerdir
- رسل
1 ortak ayet · Saçak demektir
Geçtiği ayetler(1)
وَإِذَا جَاءَهُمْ أَمْرٌ مِنَ الْأَمْنِ أَوِ الْخَوْفِ أَذَاعُوا بِهِ وَلَوْ رَدُّوهُ إِلَى الرَّسُولِ وَإِلَى أُولِي الْأَمْرِ …
YayınladılarKendilerine güven ve korkuya dair bir haber geldiğinde; onu yayarlar. Halbuki o haberi peygambere veya mü’min kumandanlara götürselerdi; onlar, ondan ne gibi netice çıkaracaklarını bilirlerdi. Eğer üzerinizde Allah’ın nimet ve rahmeti olmasaydı; pek azınız müstesna, şeytana uymuş gitmiştiniz.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | ذيع |
| Yapı | Üçlü kök |
| Özel Durum | Ecvef (orta harfi illetli) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | شيع, فشو, نشر, بذر |
| Zıt Kök | كتم |
| Çekirdek Özet 1 | Bir şeyin gizli veya kapalı tutulmayıp etrafa yayılması, dağıtılması ve tüketilip yok edilmesi |
| Çekirdek Özet 2 | Toplumsal güvenlik veya istihbarat niteliğindeki bilgiyi doğrulamadan sorumsuzca yayarak kamu düzenini zaafa uğratma |
| Çekirdek Özet 3 | Enformasyon akışının disipline edilmeyip serbestçe dağıtılmasının getirdiği kargaşa ve denetimsizlik |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca sıradan bir «haber verme» veya «yayıncılık» olarak daraltıp ayetteki güvenlik zaafı ve istihbari sorumsuzluk boyutunu gözden kaçırma |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| ذي | İşaret etme, yönelme, bir sınırın dışına doğru uzanma ve akma hareketi | ع | Geniz/boğaz çıkışlı halk harfi olan ع sesinin eklenmesiyle bu dışa uzanma hareketi, bir bilginin veya maddenin etraftaki geniş bir kitleye duyurulması, bütünüyle dağıtılması ve yayılması (işâa) yönünde somutlaşıp pekişmiştir. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ذ | Kapı / Geçiş imgesi (ikiz harf د kökeninden türetme yoğunlaşma) | Bir eşikten dışarı çıkışı, saklı olanın aralıktan dış ortama sızmasını veya eşiğin aşılmasını temsil eder. |
| ي | El ve kol | Bir fiili bizzat işleme, eliyle uzatma, verme ve dışarıya aktarma hareketini gösterir. |
| ع | Göz / Pınar kaynağı | Açığa çıkma, görünür kılınma, herkesin göreceği ve bileceği hale gelme durumunu simgeler. |
| ذيع | Kapıdan dışarı uzanıp görünür kılma hareketi | İçeride veya gizlide kalması gereken bir bilginin, el yardımıyla sınırın dışına taşırılarak herkesin gözü önüne serilmesi ve etrafa dağıtılması hareketidir. |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir havuzdaki suyun içilerek tamamen bitirilip tüketilmesi; rüzgârın bir yurdun izlerini silip süpürmesi ve dağıtması. أذاعوا بما في الحوض (havuzdaki suyu bitirdiler). |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem şiirinde rüzgârların veya zamanın konak yerlerini dağıtıp silmesi anlamında kullanılmıştır: رَبْعٌ قِوَاءٌ أَذَاعَتِ المُعْصِرَاتُ بِهِ (Kasırgaların izlerini silip dağıttığı ıssız bir yurt). |
| Erken Arapça kullanım | Haber ve sırların tutulamayıp etrafa kontrolsüzce saçılması anlamında kullanılmıştır: أَذَاعَ بِهِ فِي النَّاسِ حَتَّى كَأَنَّهُ / بِعَلْيَاءَ نَارٌ أُوقِدَتْ بِثَقُوبِ (Onu insanlar arasında öyle yaydı ki, sanki yüksek bir tepede tutuşturucularla yakılmış apaçık bir ateş oldu). |
Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha.
Sami etimolojik katman
Arapça ذيع kökü, içeride saklı olan bir şeyin etrafa taşırılması, dağıtılması ve saçılması çekirdek anlamına dayanır. Batı Sami dillerinde ve genel Sami zemininde kök, yayılma, tükenme ve dağıtılma semantik alanlarıyla sınırlı paralellikler gösterir; ancak haber ve bilginin kitlelere ifşa edilmesi anlamındaki kurumsallaşmış kullanımı ağırlıklı olarak Arap dil sahasında semantik özelleşmeye uğramıştır. Arapçadaki kullanımında bir taraftan «sırrı ifşa etmek, yaymak» anlamı, diğer taraftan «dağıtarak tüketmek, yok etmek» anlamı birbirine bağlıdır; bir şeyi kontrolsüzce yaymak onun gizliliğini ve korunmuşluğunu tüketip yok etmektir. Kökün ilk harfi olan ذ sesi, Proto-Semitik peltek sızıcı seslerin Arapçada korunan tipik bir yansımasıdır.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, David Cohen, Lisān al-ʿArab, Lane's Arabic-English Lexicon.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | ذيع / İfşa ve intişar | Maddi bir şeyin tüketilip dağıtılması (havuzun suyunun bitirilmesi) anlamından manevi/istihbari bilginin yayılmasına doğru semantik genişleme. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Batı Sami paralelleri | Dağılma, saçılma ve etrafa yayılma eylemlerinde fonetik ve anlamsal örtüşmeler mevcuttur. | Muhtemel |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Sami ailesi dışında güvenilir bir soydaş kelime tespit edilmemiştir. | Veri bulunamadı |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| ذيع | Anlamlı | Yaymak, ifşa etmek, dağıtmak | Haberi veya sırrı gizlemeyip etrafa yaymak, bir şeyi tüketip yok etmek | Hedef kök; Kur'an'da geçer (Nisâ 4:83). |
| ذعي | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kitābü’l-ʿAyn ve Tehzîb'de mühmel kabul edilir. |
| يذع | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Arapçada bu harf dizilimiyle kök oluşmamıştır. |
| يعذ | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Arapçada bu harf dizilimiyle kök oluşmamıştır. |
| عذي | Anlamlı | Yağmur suyuyla sulanan yer | Akarsu veya kuyu suyu olmaksızın sırf gök suyuyla beslenen temiz, verimli toprak | Kitābü’l-ʿAyn'da müsta‘meldir; Kur'an'da geçmez. |
| عيذ | Anlamlı | Sığınmak, korunmak | Bir tehlikeden kaçıp birine veya bir yere sığınmak, iltica etmek | Kitābü’l-ʿAyn'da müsta‘meldir (عوذ ile eş-kökenli); Kur'an'da kök formu mevcuttur. |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| ذيع | Merkez | Haberin ve bilginin etrafa yayılması | Kontrolsüz, süzgeçsiz ve saklanması gereken kritik bilgiyi sorumsuzca kitleye yaymak | Bir güvenlik veya kamu meselesini yetkililere arz etmeden doğrudan halk arasına saçmaktır. |
| شيع | Komşu | Bir fikir veya durumun yayılıp taraftar bulması | شيع kökünde yayılma taraftarlık ve kümelenme ile birlikte gerçekleşirken, ذيع kökünde sırf haberin ve bilginin ortalığa dökülmesi esastır. | شيع kökünden türeyen şüyû, bir şeyin toplumda yerleşik ve bilinir hale gelmesini anlatır. |
| فشو | Komşu | Kendiliğinden ve genişçe yayılma | فشو kökünde yayılmanın genişliği ve durdurulamaz biçimde taşması baskındır; ذيع ise failin ifşa edici eylemine odaklanır. | فشو sırrın veya hastalığın kendiliğinden her tarafa sirayet etmesidir. |
| نشر | Komşu | Katlanmış veya dürülü bir şeyi açıp yayma | نشر genel anlamda sermek, dağıtmak ve diriltmektir; ذيع gibi ifşa veya gizliliği ihlal etme menfi nüansını zorunlu olarak taşımaz. | Kitabın açılması veya ölülerin diriltilip yayılması gibi nötr/müsbet bağlamlarda kullanılır. |
| بذر | Komşu | Saçmak, tohumlamak, israf etmek | بذر kökünde tohum saçar gibi gelişigüzel ve israfvari dağıtma vurgulanır; hadiste geçen «müzeeyî‘u büzer» ifadesi iki kökün yakınlığını gösterir. | Sözü veya malı lüzumsuz yere etrafa savurmaktır. |
| كتم | Zıt | Gizlemek, saklamak, örtmek | كتم bir bilgiyi, hakkı veya sırrı bilinçli olarak içte tutmak ve açığa vurmamaktır; ذيع ise onu açığa vurup dağıtmaktır. | Nisâ 4:83 ayetindeki ifşanın tam karşıtı olan ketmetme ve mahremiyeti koruma tavrıdır. |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | ذيع | İfşa etmek, yaymak, dağıtmak | Gizli kalması gereken bir haberi veya durumu denetimsizce topluma yaymak | Kesin |
| Latince | divulgare, diffundere | Halka yaymak, ifşa etmek | Divulgare kelimesi «vulgus» (halk, avam) kökünden gelir ve bir şeyi yetkisizce halk tabakasına yaymayı tam olarak karşılar. | Güçlü |
| İngilizce | divulge, broadcast, disseminate | İfşa etmek, yaymak, sızdırmak | Divulge gizli bilgiyi ifşa etmeyi, broadcast ise geniş kitleye kontrolsüzce ulaştırmayı ifade eder. | Kesin |
| Almanca | verbreiten, ausplaudern, preisgeben | Yaymak, ağzından kaçırmak, ifşa etmek | Ausplaudern sırrı gevezelikle yaymayı, verbreiten ise haberi geniş kitleye dağıtmayı içerir. | Güçlü |
| Fransızca | divulguer, ébruiter | İfşa etmek, ortalığa yaymak | Ébruiter, bir haberi gürültülü ve denetimsiz biçimde fısıltıyla kitleye ulaştırma nüansını çok iyi verir. | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Lewis & Short, Duden, TLFi.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| أَذَاعُوا بِهِ | Güvenlik ve savaş haberlerini doğrulamadan sorumsuzca kamuoyuna yaymak | Medine toplumunda münafıkların veya zayıf karakterli kimselerin, güven veya korku (zafer veya yenilgi) haberlerini yetkili mercilere (Resul ve ülü'l-emr) götürmeden doğrudan halka yayıp panik veya rehavet üretmeleri bağlamı (Nisâ 4:83). |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Toplumsal fesat ve nifak ahlakı | Münafıkların psikolojik harp taktiği olarak dezenformasyon ve manipülasyon üretmesi; toplumun inanç ve güven bağlarını zayıflatma çabası. | İtikadi zaafın bilgi ahlakındaki yansıması ve nifak alameti olarak sorumsuz yayımcılık. |
| Fıkıh | Savaş hukuku ve kamu düzeni (siyaset-i şer'iyye) | Askeri sırların, istihbaratın ve asılsız haberlerin yayılmasının haramlığı; kamu otoritesinin (ülü'l-emr) bilgiyi yönetme ve sansürleme yetkisi. | Toplumsal zararı defetmek için asılsız veya zararlı haber yayanlara tazir cezası uygulanması. |
| Tefsir | İstihbarat ahlakı ve bilgi süzgeci | Nisâ 4:83 ayetinin tefsirinde istinbât kavramıyla karşıtlık kurularak, ham bilginin uzmanlarca analiz edilmeden yayılmasının yasaklanması. | Bilginin kaynağına ve etkisine bakılmaksızın denetimsizce saçılmasının kınanması. |
| Hadis | Sır saklama ve gevezelik yasağı | «İnsanların en şerlilerinden biri sırrı yayan kimsedir» ve Hz. Ali'nin «Onlar sır yayan (mêzâyî‘) ve boşboğaz (büzür) kimseler değildir» sözü. | Ketumiyet erdemi karşısında sır tutamama (mizyâ‘) zaafının yerilmesi. |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Bireysel ve toplumsal ahlak | İfşaat ve gıybet | Mahremiyetin ihlali | Dini sistemde sırrın, ayıpların ve doğrulanmamış şayiaların yayılması haram kılınmış, bilgi emanet kabul edilmiştir. | Kesin |
| İlmi | Metodoloji ve epistemoloji | Tahkiksiz veri aktarımı | Enformasyon kirliliği | Bilimsel usulde bir bilginin kaynağı doğrulanmadan (tahkik edilmeden) yayılması ilmi güvenilirliği yok eder. | Kesin |
| Siyasi | Kamu güvenliği ve istihbarat | Bilgi sızıntısı ve dezenformasyon | Otoriteyi ve düzeni zayıflatma | Savaş veya kriz anlarında teyitsiz haberlerin halka yayılması panik veya sahte güven oluşturarak kamu düzenini çözer. | Kesin |
| İktisadi | Piyasa güvenliği ve spekülasyon | Spekülatif haber yayma | Fiyat istikrarsızlığı | Asılsız kriz veya refah söylentilerinin piyasaya yayılması manipülasyona, panik alımlarına veya haksız kazanca yol açar. | Güçlü |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Kontrolsüz difüzyon ve entropi artışı (Fizik / Enformasyon Teorisi) | Sıkıştırılmış veya sınırlandırılmış bir enerjinin/sinyalin filtre olmaksızın gürültülü bir ortama hızla dağılması ve sistemdeki belirsizliğin (entropi) maksimuma ulaşması. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Kitle manipülasyonu ve panik epidemiyolojisi (Kitle Sosyolojisi) | Doğrulanmamış verilerin kitle iletişim kanalları veya fısıltı gazetesiyle yayılması sonucu toplumsal histeri ve kolektif irrasyonellik üretilmesi. | Kesin |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca bugünkü teknik anlamıyla «radyo-televizyon yayını yapmak» veya sıradan bir «haberdar etmek» fiili olarak algılamak. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök, teyit edilmemiş, ham ve toplumun sinir uçlarına dokunan kritik bilgiyi sorumsuzca ifşa ederek kitleyi yönlendirme ve kamu güvenliğini sabote etme suçunu kapsar. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Nisâ 4:83 ayetinin getirdiği muazzam istihbarat ve bilgi güvenliği disiplini gözden kaçırılarak, ayet yalnızca basit bir dedikodu yasağına indirgenir; devlet ve cemaat düzeyindeki bilgi hiyerarşisi zedelenir. |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın kriz dönemlerinde toplumsal psikolojiyi ve bilgi akışını nasıl yönettiğini, kurumsal otorite (Resul ve ülü'l-emr) ile tebaa arasındaki bilgi süzgecinin (istinbât) hayati önemini bu tek kök üzerinden inşa etmesi bakımından vazgeçilmezdir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Münafıkların psikolojik harp yöntemlerini, Medine dönemindeki askeri istihbarat zaaflarını ve cemaat içi disiplini konu edinen ayetlerde (özellikle Nisâ 4:83) belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | «Duyulan her şeyin özgürce konuşulabileceği» şeklindeki yüzeysel şeffaflık zannını tashih eder; bilginin bir kamu güvenliği unsuru olduğunu ve ehil mercilerin süzgecinden geçmeden yayılmasının topluma ihanet derecesinde zarar verebileceğini ortaya koyar. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamBir kaptaki veya havuzdaki sıvının çevreye saçılarak bütünüyle tüketilmesi, rüzgârın konak yeri izlerini silip süpürmesi.
- Soyut anlamGizli ve kritik bir bilginin yetkisizce, doğrulanmadan ve filtrelenmeden geniş kitlelere ifşa edilip yayılması suretiyle güvenliğin tüketilmesi.
- Sistematik karşılıkKamu düzeni ve kriz yönetiminde, istinbât süzgecinden geçirilmeyen ham bilginin denetimsizce dolaşıma sokulmasıyla oluşan toplumsal entropi ve nifak zaafı.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıBurada sisteme ulaşan ham enformasyonu, yetkili mercilerce (istinbât / Resul ve ülü'l-emr) yapılması gereken filtreleme ve tahkik mekanizmasının işletilmediğini gösterir. Bu denetimsiz aktarım neticesinde kamu alanında kontrolsüz bir bilgi saçılması ve entropi artışı () meydana gelir. Sonuçta toplumsal düzenin, güvenliğin ve savunma mekanizmasının kararlılığı zamanla sıfıra yaklaşarak () sistemik bir zaafiyet doğurur. Model, ذيع eyleminin bilgi akışındaki tahribatını sembolize eder.