رأس
ر - أ - س
KÖK- 18 geçiş
- 17 ayet
- 11 sîga
- 13 sözlük
Baş demektir.devamı ›
Bu sayfa şu yazımları da kapsar: رءس
Notlarım
Sözlükler(13)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Baş demektir.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR6.583 harfباب السين والراء و و ا ي ء معهما
س ر و، س و ر، ر س و، و ر س، س ر ي، س ي ر، ي س ر، س ر أ، س أ ر، أ س ر، ر أ س، أ ر س مستعملات
سرو:
السَّرْوُ: سَخاء في موءة سَرُوَ يسرو، وسرا يسرو، وسَرِيَ يَسْرَى، فهو سَرِيٌّ من قومٍ سَراة، ولم يَجِئْ على فَعَلةٍ غيرها.
والسَّرِيُّ: النّهرُ فوقَ الجدول، ودونَ الجَعفر. والسّريّة: خيل تبلغ أربع مئة أو نحوه.
والسُّرْوَةُ: سَهْمٌ صغير قصير، وجمعه: سِراء قال أبو
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR1.390 harfالرَأْسُ يجمع في القِلَّةِ أَرْوُسٌ، وفي الكثرة رُءوسٌ. قال الأصمعي: يقال للقومِ إذا كثروا وعَزُّوا: هُمْ رَأْسٌ. وهو قول عمرو بن كُلْثوم:
بِرَأسٍ من بني جُشَمِ بنِ بَكْرٍنَدُقُّ به السُهولَةَ والحُزونا
وأنا أرى أنّه أراد به الرئيس، لأنّه قال ندق به، ولم يقل بهم. ورَأَسَ فلانٌ القومَ يَرْأَسُ بالفتح، رِياسةً، وهو رَئِيسُهُمْ. ويقال أيضاً: رَيِّسٌ. قال الشاعر:
تَلْقى الأَمانَ على حِياضِ
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR yok26.343 harfس ر ( و ا ي ء )
سير ، سري ، سأر ، سور ، رسا ، روس ، ريس ، رأس ، ورس ، أرس ، أسر ، يسر .
( سير ) : أبو عبيد عن أبي زيد : سارَ البعيرُ وسِرتُه ، وقال خالد :
فلا تَغضَبَنْ مِنْ سُنّةٍ أنت سِرْتَها
وأوّلُ راضٍ سُنّةً مَن يَسيرُهَا
وقال ابن بُزرج : سِرْتُ الدَّابة : إذا ركبتَها ، فإذا أردتَ بها المرعَى قلتَ : أَسَرْتُها إلى الكلأ . وأسارَ القومُ أهلَهم ومواشِيَهم إلى الكلأ وهو أن يُرسِلوا فيها
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR3.518 harf(باب الراء والهمزة وما يثلثهما)
(رأد) الراء والهمزة والدال أُصَيلٌ يدلُّ على اضطرابٍ وحركة. يقال امرأة رَأْدةٌ* ورُؤْد، وهي السَّريعة الشَّباب لا تَبْقَى قَمِيئَة. وهو الذي ذكرناه في الحركة. والرَّأْد والرُّؤْد: أصل اللّحْي. ورأْد الضُّحى: ارتفاعه. يقال تَرَأَّدَ([1]) الضُّحى وتراءَدَ. وترأّدت الحيّة: اهتَزّت في انسيابها. وكان الخليل يقول: الرِّئْد: مهموز: التِّرْب.
(رأس) الراء والهمزة
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR185 harf- الرأس معروف، وجمعه رؤوس، قال: ﴿واشتعل الرأس شيبا﴾ [مريم/4]، ﴿ولا تحلقوا رؤوسكم﴾ [البقرة/196]، ويعبر بالرأس عن الرئيس، والأرأس: العظيم الرأس، وشاة رأساء: اسود رأسها. ورياس السيف: مقبضة
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR877 harfر أ س
أهـل مكـة يسمـون يـوم القـرّ: يـوم الـرءوس لأنهـم يأكلـون فيـه رءوس الأضاحـي.
ورجـل أرأس ورؤاسي: عظيم الرأس.
وشاة رأساء: سوداء الرأس.
ورئس الرجل وهو مرءوس ورئيس: رأسـه البرسـام وغيـره: أخذ رأسه.
ورأسته بالعصا: ضربت رأسه.
وخرج الضب مرئساً كما تقول: خرج مذنباً.
وخذ برئاس سيفك ورئاسته: بقائمه.
ومن المجاز: عندي رأس من غنم وعدة أرؤس ومالي رأس مال.
ورأس
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR8.102 harfرَأْسُ كلّ شيء: أَعلاه، والجمع في القلة أَرْؤُسٌ وآراسٌ على القلب، ورُؤوس في الكثير، ولم يقلبوا هذه، ورؤْسٌ: الأَخيرة على الحذف؛ قال امرؤ القيس:
فيوماً إِلى أَهلي، ويوماً إِليكمُ،
ويوماً أَحُطُّ الخَيْلَ من رُؤْسِ أَجْبالِ
وقال ابن جني: قال بعض عُقَبْل: القافية رأْس البيت؛ وقوله: رؤسُ كَبِيرَيْهِنَّ يَنْتَطِحان
أَراد بالرؤس الرأْسين، فجعل كل جزء منها رأْساً ثم قال ينتطحان، فراجع المعنى.
ورأْسَه
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR300 harf* ر أ س * جمع * الرَّأْسِ * في القلة * أرْؤُسٌ * و * رَأَسَ * فلان القوم يرأسهم بالفتح * رِيَاسَةً * فهو * رَئِيسُهم * ويقال أيضا * رَيِّسٌ * بوزن قيم وبائع الرءوس * رَءَّاسٌ * والعامة تقول رَوَّاس و * رَأْسُ * عين موضع والعامة تقول رأس العين وتقول أعد علي كلامك من رأس ولا تقل من الرأس والعامة تقوله
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR8.490 harfالرأس: م، أي معروف، وأجمعوا على أنه مذكر. والرأس: أعلى كل شيء. ومن المجاز: الرأس: سيد القوم كالريس، ككيس. والرئيس، كأمير. قال الكميت يمدح محمد ابن سليمان الهاشمي:
تلقى الأمان على حياض محمد ثولاء مخرفة وذئب أطلـس
لا ذي تخاف ولا لهذا جـرأة تهدى الرعية ما استقام الريس والثولاء: النعجة. والمخرفة. التي لها خروف يتبعها، ضرب ذلك مثلا لعدله
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR15.058 harfرَأَسَهُ
1 رَأَسَهُ ذ , (S, M, K,) aor. رَاََ , (K, TA, [in a copy of the M رَاَُ ,]) inf. n. رَأْسٌ, (M, TA,) He (a man, S) hit, or hurt, his head. (S, M, K.) ― -b2- رَأَسْتُهُ بِالعَصَى I struck his head with the staff, or stick. (A.) ― -b3- رَأَسَهُ البِرْسَامُ The disease called برسام affected, or overcame, (أَخَذَ,) his head. (A.) [And hence,] رُئِسَ, (M, A,) inf. n. رَأْسٌ, (M,) His (a
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR1.383 harfMadde başı: رءسرَأَسَ
رَأَسَ A ( n. ac. رَأْس 1 ),
a. Hit on the head, hurt the head of.
b. I ( n. ac.
رِئَاسَة
رِئَاسَة [ 23t ] ),
a. Was the head, chief of; ruled, governed.
رَؤُسَ
رَؤُسَ U ( n. ac. رَئَاْسَة 23t ),
a. Was chief, head, master.
رَأَّسَ
رَأَّسَ II
a. [ acc. & 'Ala ], Made, appointed head, chief over.
تَرَأَّسَ
تَرَأَّسَ V ,
a. Became chief, supreme & c.
اِرْتَأَسَ
اِرْتَأَسَ VIII ,
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR yok27.848 harfMadde başı: رءسرءس
رَأَسَ - يَرْأَسُ - رَأس - رُؤُوْس
رَأَسَ - يَرْأَسُ + كائن أو شيء + كائناً أو شيئاً: يكون أو يصير رأسه: يعلوه قدراً ومنزلة ومكاناً ويسيطر عليه ويجعله تابعاً لأمره وحكمه
رَأَس: على وزن " فـَعـْـل": اسم فعل " رَأَسَ - يَرْأَسُ ": اسم آلة واسم مكان: المكان أو الآلة أو الأداة التي تكون لها المنزلة الأعلى والتي تسيطر على ما سواها، ولايقوم
رءس رَأَسَ - يَرْأَسُ - رَأس - رُؤُوْس رَأَسَ - يَرْأَسُ + كائن أو شيء + كائناً أو شيئاً: يكون أو يصير رأسه: يعلوه قدراً ومنزلة ومكاناً ويسيطر عليه ويجعله تابعاً لأمره وحكمه رَأَس: على وزن " فـَعـْـل": اسم فعل " رَأَسَ - يَرْأَسُ ": اسم آلة واسم مكان: المكان أو الآلة أو الأداة التي تكون لها المنزلة الأعلى والتي تسيطر على ما سواها، ولايقوم المرء إلا بها رَأْس البشر: العضو المعروف الذي يكون له القيادة والسيطرة والتوجيه على باقي جسد الإنسان، وهو الأصل الذي تتبعه وتخضع له باقي أعضاء جسد البشر رَأْس المال:الجزء الرئيسي الأصلي من المال، والذي تتبعه باقي فروعه: وهواصطلاحاً: أصل المال من غير توابعه وملحقاته التي تلحق به وهي الزيادة الربوية رُؤُوْس : جمع " رَأْس " واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " قيادة وسوق آخر للوصول إلى الهدف"، وهي: رَأسَ - يَرْأسُ، حَنَكَ - يَحْنُكُ (حَنَكَ - يَحْنِكُ)، سَادَ - يَسُودُ، سَاقَ - يَسُوْقُ، وَجُهَ - يَوْجُهُ، بَعَلَ - يَبْعَلُ رأس -رؤؤس حركات الرأس - لووا - ينغضون - نكسوا - مهطعين ﴿وإذا قيل لهم تعالوا يستغفر لكم رسول الله لووا رءوسهم ورأيتهم يصدون وهم مستكبرون (5)﴾ المنافقون ﴿أو خلقا مما يكبر في صدوركم فسيقولون من يعيدنا قل الذي فطركم أول مرة فسينغضون إليك رءوسهم ويقولون متى هو قل عسى أن يكون قريبا(51)﴾ الإسراء ﴿ثم نكسوا على رءوسهم لقد علمت ما هؤلاء ينطقون(65)﴾ الأنبياء ﴿مهطعين مقنعي رءوسهم لا يرتد إليهم طرفهم وأفئدتهم هواء(43)﴾ إبراهيم ﴿ولو ترى إذ المجرمون ناكسوا رءوسهم عند ربهم ربنا أبصرنا وسمعنا فارجعنا نعمل صالحا إنا موقنون(12)﴾ السجدة ﴿ياصاحبي السجن أما أحدكما فيسقي ربه خمرا وأما الآخر فيصلب فتأكل الطير من رأسه قضي الأمر الذي فيه تستفتيان(41)﴾ يوسف ﴿طلعها كأنه رءوس الشياطين(65)﴾ الصافات مسح الرأس وغسيله ﴿يا أيها الذين آمنوا إذا قمتم إلى الصلاة فاغسلوا وجوهكم وأيديكم إلى المرافق وامسحوا برءوسكم وأرجلكم إلى الكعبين وإن كنتم جنبا فاطهروا وإن كنتم مرضى أو على سفر أو جاء أحد منكم من الغائط أو لامستم النساء فلم تجدوا ماء فتيمموا صعيدا طيبا فامسحوا بوجوهكم وأيديكم منه ما يريد الله ليجعل عليكم من حرج ولكن يريد ليطهركم وليتم نعمته عليكم لعلكم تشكرون (6)﴾ المائدة غسيل الرأس بالحميم كعذاب ﴿ثم صبوا فوق رأسه من عذاب الحميم(48)﴾ الدخان ﴿هذان خصمان اختصموا في ربهم فالذين كفروا قطعت لهم ثياب من نار يصب من فوق رءوسهم الحميم (19)﴾ الحج حلاقة الرأس أذى من رأسه ﴿لقد صدق الله رسوله الرؤيا بالحق لتدخلن المسجد الحرام إن شاء الله آمنين محلقين رءوسكم ومقصرين لا تخافون فعلم ما لم تعلموا فجعل من دون ذلك فتحا قريبا (27)﴾ الفتح ﴿وأتموا الحج والعمرة لله فإن أحصرتم فما استيسر من الهدي ولا تحلقوا رءوسكم حتى يبلغ الهدي محله فمن كان منكم مريضا أو به أذى من رأسهففدية من صيام أو صدقة أو نسك فإذا أمنتم فمن تمتع بالعمرة إلى الحج فما استيسر من الهدي فمن لم يجد فصيام ثلاثة أيام في الحج وسبعة إذا رجعتم تلك عشرة كاملة ذلك لمن لم يكن أهله حاضري المسجد الحرام واتقوا الله واعلموا أن الله شديد العقاب(196)﴾ البقرة الحمل فوق الرأس ﴿ودخل معه السجن فتيان قال أحدهما إني أراني أعصر خمرا وقال الآخر إني أراني أحمل فوق رأسي خبزا تأكل الطير منه نبئنا بتأويله إنا نراك من المحسنين(36)﴾ يوسف أخذ الرأس واللحية ﴿ولما رجع موسى إلى قومه غضبان أسفا قال بئسما خلفتموني من بعدي أعجلتم أمر ربكم وألقى الألواح وأخذ برأس أخيه يجره إليه قال ابن أم إن القوم استضعفوني وكادوا يقتلونني فلا تشمت بي الأعداء ولا تجعلني مع القوم الظالمين(150)﴾ الأعراف ﴿قال يبنؤم لا تأخذ بلحيتي ولا برأسي إني خشيت أن تقول فرقت بين بني إسرائيل ولم ترقب قولي (94)﴾ طه ﴿ياصاحبي السجن أما أحدكما فيسقي ربه خمرا وأما الآخر فيصلب فتأكل الطير من رأسه قضي الأمر الذي فيه تستفتيان(41)﴾ يوسف شيب الراس ﴿قال رب إني وهن العظم مني واشتعل الرأس شيبا ولم أكن بدعائك رب شقيا(4)﴾ مريم رءوس أموالكم ﴿فإن لم تفعلوا فأذنوا بحرب من الله ورسوله وإن تبتم فلكم رءوس أموالكم لا تظلمون ولا تظلمون(279)﴾ البقرة مختار الصحاح ● [رأس] ر أ س: جمع الرَّأْسِ في القلة أرْؤُسٌ و رَأَسَ فلان القوم يرأسهم بالفتح رِيَاسَةً فهو رَئِيسُهم ويقال أيضا رَيِّسٌ بوزن قيم وبائع الرءوس رَءَّاسٌ والعامة تقول رَوَّاس و رَأْسُ عين موضع والعامة تقول رأس العين وتقول أعد علي كلامك من رأس ولا تقل من الرأس والعامة تقوله الراغب رأس - الرأس معروف، وجمعه رؤوس، قال: }واشتعل الرأس شيبا﴿[مريم/4]،﴾ولا تحلقوا رؤوسكم{ [البقرة/196]، ويعبر بالرأس عن الرئيس، والأرأس: العظيم الرأس، وشاة رأساء: اسود رأسها. ورياس السيف: مقبضة ملخص اللسان 1. رأس: رَأْسُ كلّ شيء: أَعلاه، والجمع في القلة أَرْؤُسٌ وآراسٌ على القلب، ورُؤوس في الكثير 2. ورأْسَه يَرْأَسَه رَأْساً: أَصاب رَأْسَه. ورُئِسَ رَأْساً: شكا رأْسه. ورَأَسْتُه، فهو مرؤوسٌ ورئيس إِذا أَصبت رأْسه؛ 3. وارْتَأَسَ الشيءَ: رَكب رأْسه؛ 4. والرَّأْسُ: القوم إِذا كثروا وعَزُّوا؛ 5. ورَأَسَ القومَ يَرْأَسُهم، بالفتح، رَآسَةً وهو رئيسهم: رَأَسَ عليهم فَرَأَسَهم وفَضَلهم، ورَأَسَ عليهم كأَمَر عليهم، وتَرَأَّسَ عليهم كَتَأَمَّرَ، ورَأَّسُوه على أَنفسهم كأَمَّروه، ورَأَسْتُه أَنا عليهم تَرْئِيساً فَتَرَأَّسَ هو وارْتَأَسَ عليهم. 6. والقياس رَأَّسوه لا رَوَّسُوه. ابن السكيت: يقال قد تَرَأَّسْتُ على القوم وقد رَأَّسْتُك عليهم وهو رَئيسُهم وهم الرُّؤَساء، والعامَّة تقول رُيَساء. والرَّئِيس: سَيِّدُ القوم، والجمع رُؤَساء، وهو الرَّأْسُ أَيضاً، ويقال رَيِّسٌ مثل قَيِّم بمعنى رَئيس؛ 7. رَأَسَ الرجلُ يَرْأَسُ رَآسَة إِذا زاحم عليها وأَراجها، قال: وكان يقال إِن الرِّياسَة تنزل من السماء فيُعَصَبُ بها رأْسُ من لا يطلبها؛ وفلان رأَسُ القوم ورَئيس القوم. 8. أَعطني رَأْساً من ثُومٍ لسان العرب ● - رأس: رَأْسُ كلّ شيء: أَعلاه، والجمع في القلة أَرْؤُسٌ وآراسٌ على القلب، ورُؤوس في الكثير، ولم يقلبوا هذه، ورؤْسٌ: الأَخيرة على الحذف؛ قال امرؤ القيس: فيوماً إِلى أَهلي، ويوماً إِليكمُ، ويوماً أَحُطُّ الخَيْلَ من رُؤْسِ أَجْبالِ وقال ابن جني: قال بعض عُقَبْل: القافية رأْس البيت؛ وقوله: رؤسُ كَبِيرَيْهِنَّ يَنْتَطِحان أَراد بالرؤس الرأْسين، فجعل كل جزء منها رأْساً ثم قال ينتطحان، فراجع المعنى. ورأْسَه يَرْأَسَه رَأْساً: أَصاب رَأْسَه. ورُئِسَ رَأْساً: شكا رأْسه. ورَأَسْتُه، فهو مرؤوسٌ ورئيس إِذا أَصبت رأْسه؛ وقول لبيد: كأَنَّ سَحِيلَه شَكْوَى رَئيسٍ، يُحاذِرُ من سَرايا واغْتِيالِ يقال: الرئيس ههنا الذي شُدَّ رأْسه. ورجل مرؤوس: أَصابه البِرْسامُ. التهذيب: ورجل رئيسٌ ومَرْؤُوسٌ، وهو الذي رَأْسَه السِّرْسامُ فأَصاب رأْسه. وقوله في الحديث: إِنه، صلى اللَّه عليه وسلم، كان يصيب من الرأْس وهو صائم؛ قال: هذا كتابه عن القُبْلة. وارْتَأَسَ الشيءَ: رَكب
Sîgalar(11)
- رَأْسِهِOnun başı(فَعْلِهِ)×3
- رُءُوسِهِمْOnların başları(فُعُولِهِمْ)×3
- رُءُوسَكُمْBaşlarınız(فُعُولَكُمْ)×2
- رُءُوسَهُمْOnların başları(فُعُولَهُمْ)×2
- رُءُوسُBaşlar(فُعُولُ)×2
- الرَّأْسُBaş(الْفَعْلُ)×1
- بِرَأْسِBaşı(بِفَعْلِ)×1
- بِرَأْسِيBaşım(بِفَعْلِي)×1
- بِرُءُوسِكُمْBaşlarınızla(بِفُعُولِكُمْ)×1
- رَأْسِيBaşım(فَعْلِي)×1
Mücavir kökler160 mücavir (195 toplam)
- حلق
2 ortak ayet · Boğaz, halka demektir
- نكس
2 ortak ayet · Bir ucu körelmiş iki uçlu kazıktır
- صبب
2 ortak ayet · Suyun yukarıdan aşağıya doğru döküldüğü yer, çağlayan…
- خمر
2 ortak ayet · Hamr (hı) : Üzümden yapılan içki, şarap demektir
- فوق
3 ortak ayet · Üst
- سجن
2 ortak ayet · Dibi çepeçevre kazılmış hurma ağacı demektir
- جرر
1 ortak ayet · Cariye sandal demektir
- خبز
1 ortak ayet · Hubz ekmek demektir
- شعل
1 ortak ayet · Ve tutuştu
- شمت
1 ortak ayet · Güldürme
- لحي
1 ortak ayet · Sakalım
- نغض
1 ortak ayet · Sallayacaklar
Geçtiği ayetler(17)
… فَمَنْ كَانَ مِنْكُمْ مَرِيضًا أَوْ بِهِ أَذًى مِنْ رَأْسِهِ فَفِدْيَةٌ مِنْ صِيَامٍ أَوْ صَدَقَةٍ أَوْ نُسُكٍ فَإِذَا …
Onun başıAllah için haccı da; ümreyi de tamamlayın. Fakat alıkonulursanız, kurbandan kolayınıza geleni gönderin. Kurban yerine varıncaya kadar, başlarınızı tıraş etmeyin. İçinizden her kim, hasta olursa veya başında bir eziyet bulunursa; ona oruçtan, sadakadan veya kurbandan fidye. Emin olduğunuz vakitte; kim, hacc zamanına kadar umre ile faydalanmak isterse, kolayına gelen bir kurban keser. Ama bulamazsa, hacc günlerinde üç; döndüğünüz vakit yedi gün olmak üzere tam on gün oruç tutar. Bu; ailesi Mescid-i Haram’da oturmayanlar içindir. Allah’tan korkun. Ve bilin ki Allah, azabı pek şiddetli olandır.
يَاصَاحِبَيِ السِّجْنِ أَمَّا أَحَدُكُمَا فَيَسْقِي رَبَّهُ خَمْرًا وَأَمَّا الْآخَرُ فَيُصْلَبُ فَتَأْكُلُ الطَّيْرُ مِنْ رَأْسِهِ قُضِيَ الْأَمْرُ الَّذِي فِيهِ تَسْتَفْتِيَانِ
Onun başıEy zindan arkadaşlarım; biriniz efendisine şarab içirecek, diğeri de asılacak, kuşlar onun başından yiyecektir. İşte sorduğunuz iş, böylece olup bitmiştir.
ثُمَّ صُبُّوا فَوْقَ رَأْسِهِ مِنْ عَذَابِ الْحَمِيمِ
Onun başıSonra azab olarak başına kaynar su dökün.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | رأس |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Ortası hemzeli (mehmûzü'l-ayn) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | صدر, وجه, عين |
| Zıt Kök | ذنب |
| Çekirdek Özet 1 | Canlının en üst uzvu, herhangi bir şeyin zirvesi, yükselen ve toplanan tepe noktası |
| Çekirdek Özet 2 | İnsanın idrak ve kimlik merkezi, ibadetlerde temizlik ve teslimiyet uzvu, anapara ve yönetsel öncelik |
| Çekirdek Özet 3 | Bütüncül bir yapıyı yöneten tepe hiyerarşi, türeyen unsurların kendisine bağlandığı asli sermaye |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca biyolojik bir uzva indirgeyip iktisadi ve yapısal tepe noktası ile ilkesel öncelik boyutunu ıskalamak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| رأ | Algılama, öne çıkma, zihinsel ve duyusal olarak en üst düzeyde fark etme ve yönelme; bu çekirdek رأي (görme, basiret) ve رأف (incelik, derin idrakten doğan şefkat) köklerinde de temel idrak ve temas zeminini kurar. | س | Çekirdeğin işaret ettiği algı ve öne çıkma fiiline tutunma, sabitleşme, dikey eksende dikilme ve yapının zirvesinde belirgin bir tepe oluşturma vasfı kazandırarak soyut fark edişi somut bir tepe noktasına ve baş uzvuna dönüştürmüştür. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ر | insan başı; baş, ilk, üst | Bir varlığın en yüksek kısmını, öncülüğü, idareyi ve ilk temas noktasını temsil eder. |
| أ | öküz başı; güç, öncülük, başlangıç | Harekete geçirici gücü, yönlendirici ana kudreti ve temel başlangıç ilkesini simgeler. |
| س | diken, destek; tutunma, dayanma, koruma | Bir omurga üzerinde dik durmayı, tutunmayı, yapıya istikrar ve taşıyıcı eksen sağlamayı ifade eder. |
| رأس | Harflerin birleşimi | Bir bünyenin veya yapının en tepesinde yer alan, yönlendirici gücü bünyesinde toplayan ve dik bir destek sistemi üzerinde yükselerek bütünü sevk ve idare eden tepe noktası hareketidir. |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Canlının boyun üzerinde yükselen en üst uzvu; dağın, bitkinin veya herhangi bir nesnenin en tepe noktası; suyun sürükleyip bir tepecik halinde biriktirdiği çer çöp yığını. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Amr b. Kulsûm el-Yeşkürî muallakasında kökü kabilenin en tepe ve vurucu gücü anlamında kullanır: بِرأسٍ من بني جُشَمِ بنِ بكرٍ / نَدُقُّ به السُّهولَةَ والحُزُونا |
| Erken Arapça kullanım | İmruü'l-Kays bir beytinde dağ dorukları anlamında kelimenin çoğulunu zikreder: فيوماً إِلى أَهلي، ويوماً إِليكمُ، / ويوماً أَحُطُّ الخَيْلَ من رُؤْسِ أَجْبالِ |
Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Şerhu’l-Mu‘allakāti’s-Seb‘.
Sami etimolojik katman
Arapça رأس kökü, Proto-Sami ortak miras katmanına ait en temel bedensel ve yapısal adlandırmalardan biridir. Bütün merkezi ve kuzeybatı Sami dillerinde düzenli bir fonetik süreklilik gösterir. İbranicede rōš (ראש), Aramice ve Süryanicede rēšā (ܪܝܫܐ), Ugarit dilinde rảš ve Akadcada rēšu(m) biçiminde aynı somut anlamı (baş, kafa, zirve, başlangıç, en üst mevki) koruyarak yaşar. Bu dillerin tamamında kelime hem biyolojik baş uzvunu hem de zamansal ve mekânsal başlangıç noktasını, hiyerarşik liderliği ve ana sermayeyi karşılayacak şekilde genişlemiştir (örneğin İbranicede roş ha-şana 'yılbaşı' veya Akadcada rēş emūqi 'seçkin birlik, ordunun başı'). Arapçada hemzenin korunmasıyla kök fiilleşmiş (başından vurmak, başa geçmek, liderlik etmek), bedensel tepe anlamı üzerinden hiyerarşik başkanlık ve nesnelerin üst tutamak yerleri (kılıç kabzası gibi) türetilmiştir.
Güven Kesin
Kaynak Brown-Driver-Briggs, HALOT, Payne Smith, The Assyrian Dictionary of the Oriental Institute of the University of Chicago (CAD).
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | رأس kökünden türeyen رَأْس, رَئِيس, رِئَاسَة | Bedenin tepe noktasından toplumsal liderliğe, kılıcın kabzasına ve dağ doruğuna uzanan düzenli anlam genişlemesi. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice rōš, Aramice rēšā, Akadca rēšu | Proto-Sami *ra'š- biçiminden tevarüs edilen, baş, başlangıç ve zirve bildiren doğrudan soydaşlık. | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Proto-Afroasyatik *ra's- / *ri's- | Çad ve Berber dillerinde baş ve tepe bildiren bazı morfemlerle muhtemel arkaik bağlar tartışılmıştır. | Muhtemel |
Kaynak David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques), HALOT, Lisān al-ʿArab.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| رأس | Anlamlı | Baş, tepe, liderlik | Canlının üst uzvu, anapara, bir topluluğun veya nesnenin zirvesi. | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| رسأ | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş müsta'mel kaydedilse de müstakil bir kök anlamı oturmamıştır. | Kur'an'da geçmez. |
| أرس | Anlamlı | Kök, temel, ziraat | Bir şeyin aslı, kökeni ve toprağı işleme faaliyeti; ırıs biçiminde çiftçi anlamında kullanılır. | Kur'an'da geçmez; hedef kökle zıt dikey kutup (dip-baş) ilişkisi kurar. |
| أسر | Anlamlı | Bağlamak, sıkıca tutmak | Deri kayışla bağlamak, esir almak, yaratılışın muhkem kılınması. | Kur'an'da geçer; başın boyuna ve omurgaya bağlanışındaki muhkem yapı ile anlamsal temas taşır. |
| سرأ | Anlamlı | Yumurtlamak, soy üretmek | Çekirge veya balığın yumurtlaması, asaletli nesil türetmek. | Kur'an'da geçmez. |
| سأر | Anlamlı | Artık bırakmak | Kaptan içildikten sonra geride kalan su, tortu, artık. | Kur'an'da geçmez; zirve ve başın zıddı olarak geriye kalan alt tabakayı ifade eder. |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| رأس | Merkez | Tepe, üst nokta, baş | Bütünün en yukarısında yer alan, idare ve idraki toplayan dikey zirve noktası. | Bedenin en üst uzvu, anapara ve yönetsel merkez. |
| صدر | Komşu | Ön, başlangıç, göğüs | رأس dikey hiyerarşideki en üst zirveyi bildirirken, صدر yatay veya yönelimsel olarak önde olmayı ve iç mekanı bildirir. | Göğüs, öncülük, ilk ortaya çıkış mahalli. |
| وجه | Komşu | Yüz, yön, itibar | رأس anatomik ve hiyerarşik tepeyi ifade ederken, وجه dış dünyayla doğrudan karşılaşan ön cepheyi ve kimliği ifade eder. | Yüz, istikamet, yönelinen odak. |
| عين | Komşu | Pınar, göz, seçkin unsur | رأس bütünü toplayan tepe iken, عين başın üzerindeki en hassas algı merkezini ve nesnenin kendisini bildirir. | Görme uzvu, su kaynağı, zat. |
| ذنب | Zıt | Kuyruk, son, tebaa | رأس önde ve tepede olanı temsil ederken, ذنب arkada sürüklenen, tabî olan ve en altta kalan uç noktayı temsil eder. | Kuyruk, peşe takılan uç, suç ve günah kalıntısı. |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | رأس | Baş, zirve, anapara | Beden uzvu, tepe noktası, sermaye aslı ve reislik anlamlarının tamamını kapsar. | Kesin |
| Latince | caput | Baş, lider, ana kaynak | Biyolojik başı, hukuki şahsiyeti ve sermayeyi (capital) karşılar; Arapçadaki semantik genişlemeyle tam örtüşür. | Kesin |
| İngilizce | head, top, principal | Baş, tepe, anapara | 'Head' uzuv ve liderliği, 'principal' finansal anaparayı karşılar; tek kelime tüm kök alanını bütünüyle kuşatmaz. | Kesin |
| Almanca | Kopf, Haupt, Kapital | Baş, reis, anapara | 'Kopf' biyolojik başı, 'Haupt' soyut önceliği ve liderliği, 'Kapital' iktisadi tabanı karşılar. | Kesin |
| Fransızca | tête, chef, capital | Baş, şef/önder, anapara | 'Tête' fiziki uzvu, 'chef' (Latince caput'tan türeme) idari tepeyi ifade eder. | Kesin |
Kaynak Lewis & Short Latin Dictionary, Oxford English Dictionary, Kluge Etymologisches Wörterbuch.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| رُؤُوس (çoğul) | Biyolojik baş uzvu | İbadet esnasında tıraş edilmesi veya meshedilmesi gereken uzuv bağlamında; Bakara 2:196, Mâide 5:6, Fetih 48:27. |
| الرَّأْس (tekil) | İhtiyarlık ve zayıflığın belirdiği tepe uzuv | Zekeriya aleyhisselamın yaşlılık tasvirinde saçların ağarmasının başı bütünüyle sarması; Meryem 19:4. |
| رُؤُوس أَمْوَال (tamlama) | İktisadi anapara / Asli sermaye | Faizin yasaklanıp yalnızca borç verilen anaparanın geri alınabileceği ilkesi; Bakara 2:279. |
| رُؤُوس الشَّيَاطِين (tamlama) | Çirkinlik ve dehşet timsali tomurcuk/baş | Zakkum ağacının meyvelerinin korkunçluğunu somutlaştıran teşbih bağlamında; Sâffât 37:65. |
| نُكِسُوا عَلَى رُؤُوسِهِمْ (deyimsel) | Zihinsel altüst oluş, rezillik ve baş aşağı edilme | İbrahim aleyhisselamın putperest muhataplarının delil karşısında bocalamaları ve zilletleri; Enbiyâ 21:65. |
| رَأْس أَخِيهِ (izafet) | Hesap sorma ve öfkeyle tutulan baş/saç | Musa aleyhisselamın Harun aleyhisselamı başından ve sakalından tutarak çekmesi sahnesinde; A'râf 7:150. |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Rüyetullah ve antropomorfizm tartışmaları | Ayet ve hadislerde geçen baş, yüz gibi ifadelerin tenzih ilkesi gereği lafzi mi mecazi mi anlaşılacağı meselesi. | Şahsiyetin ve idrakin merkezi olma yönünde tevil yoğunlaşması. |
| Fıkıh | Taharet, hac ve muamelat hükümleri | Abdestte başın ne kadarının meshedileceği (bâ harf-i cerri teb'îz mi ilsak mı bildirir) ve hacda başı tıraş etmenin hükmü. | Hükmün taalluk ettiği somut fiziki sınır ve anaparanın (re'sü'l-mâl) faizden arındırılmış korunması. |
| Tefsir | Mecaz ve istiare tahlilleri | 'Başın ihtiyarlıkla alev alması' (Meryem 19:4) ve 'başları üzerine ters çevrilme' (Enbiyâ 21:65) gibi yüksek edebi tasvirlerin izahı. | Psikolojik hezimetin ve biyolojik tükenişin tepe uzuv üzerinden temsili. |
| Hadis | İbadet, rüya ve ahlak rivayetleri | Oruçlunun başını yıkaması veya öpmesi, toplumsal idarede liyakat ('başınıza Habeşi bir köle de tayin edilse') bahisleri. | Liderlik, emir-komuta merkezi ve bedenin hürmetli tepe noktası. |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Kulun teslimiyeti ve ibadet intizamı | Tevazu ve arınma mahalli | Kibrin kırılması, Allah karşısında baş eğme ve temizlenme | Başın meshi veya tıraşı, insanın benliğini ve en üst uzvunu ilahi emre teslim etmesini simgeler. | Kesin |
| İlmi | Mantık ve bilgi hiyerarşisi | Temel aksiyom ve ana mesele | Türev bilgilerin kendisine dayandığı kurucu ilkeler | Her ilmin bir 're's'i (ana ilkesi) vardır; ayrıntılar bu tepe ilkeden dallanıp budaklanır. | Güçlü |
| Siyasi | Toplum düzeni ve idare | Emîr, imam, yürütme erki | Dağınıklığı önleme, bütünü sevk ve koordine etme | Başsız (lidersiz) bir toplum felç olur; meşru otorite kararların ve nizamın odak noktasıdır. | Kesin |
| İktisadi | Ticaret ve borçlar hukuku | Re'sü'l-mâl (asli sermaye) | Riski üstlenen, faizden arınmış üretici ana varlık | Borç ilişkisinde adalet sermayenin aslının korunmasıyla sağlanır; faiz başın üzerine binen haksız fazlalıktır. | Kesin |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Graf teorisinde kök tepe (root node) veya fonksiyonun yerel maksimum noktası | Ağ yapılarında tüm hiyerarşik dallanmanın kendisinden başladığı kurucu tepe düğümü; geometrik ve analitik düzlemde tepe sınırı. | Kesin |
| Beşeri bilimler | Hiyerarşik otorite ve sermaye tabanı (capital base) | Sosyolojide karar alma mekanizmasının merkezileştiği üst tabaka; iktisatta üretimin başlaması için zorunlu olan çekirdek kaynak. | Kesin |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kelimeyi yalnızca boynun üstündeki et ve kemikten ibaret biyolojik başa indirgemek ve Kur'an'daki yapısal tepe metaforlarını göz ardı etmek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | رأس, bir yapının yönünü belirleyen, türevlerin kendisine irca edildiği kurucu asli merkezdir; iktisatta anapara, toplumda lider, insanda idrak odağıdır. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Bakara 2:279'daki 'rükûsü emvâliküm' ifadesini sıradan bir para miktarı sanarak faiz yasağının kurucu anapara teorisini ve sermaye-emek dengesini kavrayamamak; ibadetlerdeki baş ritüellerini anlamsız şekilcilik saymak. |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın hem antropolojik insan tasvirinde (kibir, zillet, yaşlılık, teslimiyet) hem de iktisadi adalet nizamında (sermaye-faiz ayrımı) tepe ilkeyi ve ana omurgayı kuran kök kavramlardan biridir. |
| Hangi ayet groupslarında belirleyicidir? | Hac ve abdest ahkamı ayetlerinde (ibadet fıkhı), riba ayetlerinde (iktisat nizamı) ve peygamberlerin tebliğ mücadelelerindeki psikolojik çatışma sahnelerinde (zihniyet ve ahlak). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Sermayenin bizatihi kendisinin faiz gibi sömürü aracı olduğu yanılgısını düzelterek 'anapara'nın (re'sü'l-mâl) meşruiyetini tescil eder; insanın onur ve haysiyetinin başın dikliğiyle değil, hakka boyun eğmesiyle korunduğunu gösterir. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamCanlının dikey eksende en üstünde yer alan baş uzvu; bir nesnenin, dağın veya bitkinin en yüksek tepe noktası.
- Soyut anlamBir sistemin karar, idrak ve sevk merkezi; türeyen ve dallanan unsurların dayandığı asıl, kaynak ve ilkesel öncelik.
- Sistematik karşılıkHiyerarşik yapılarda yönlendirici zirve mekanizması, fıkıhta mükellefiyet ve taharetin odak noktası, iktisatta ise faiz fazlalıklarından arındırılmış saf anapara tabanı.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülün ilk kısmında kümesi bir yapının bütün elemanlarını temsil ederken, elemanı kümedeki diğer tüm elemanlara hiyerarşik veya kurucu olarak öncelenen () tepe noktayı (baş/reis) simgeler. İkinci kısımda ise toplam varlık , anapara () ile sonradan eklenen fazlalıkların () toplamı olarak tanımlanmış; kökün iktisadi karşılığı olan (re'sü'l-mâl), faiz ve türev fazlalıklar dışarıda bırakılarak doğrudan kurucu anapara tabanına () eşitlenmiştir. Model, kökün hem hiyerarşik zirve hem de asli sermaye yapısını sembolize eder.