زحزح
ز - ح - ز
KÖK- 2 geçiş
- 2 ayet
- 2 sîga
- 3 sözlük
Kur'an'daki karşılığı: Onu uzaklaştıran
Notlarım
Sözlükler(3)
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR209 harfزَحْزَحْتُه عن كذا، أي بَاعَدْتُهُ عنه، فَتَزَحْزَحَ، أي تَنَحَّى. قال ذو الرمَّة:
يا قابِضَ الروحِ عن جِسمٍ عَصى زَمَناً وغافِرَ الذَنْبِ زَحْزِحْني عن الـنـارِ
وتقول: هو بِزَحْزَحٍ عن ذاك، أي ببُعْدٍ منه.
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR76 harfز ح ز ح
تزحزح له عن مجلسه.
ومالي عنك متزحزح " فمن زحزح عن النار ".
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR48 harfزَحْزَحَ
زَحْزَحَ
a. Took away, removed; shook.
Mücavir kökler28 mücavir (39 toplam)
- حيي
2 ortak ayet · Uyanık yılan demektir
- حرص
1 ortak ayet · Haris elbisedeki yırtık demektir
- ألف
1 ortak ayet · Lif ip yapılan ipliklerden herbirine denir
- سنه
1 ortak ayet · Seneler
- غرر
1 ortak ayet · Ğerer, “Ğerer” çuval demektir
- عمر
1 ortak ayet · “U’mare” katlı bina demektir
- فوز
1 ortak ayet · Fevz Gölgeliktir
- ودد
1 ortak ayet · Vadi, bir ırmağın veya derenin içinde bulunduğu sahadır
- ذوق
1 ortak ayet · Sevik (Sin) özel bir un çorbasıdır
- وفي
1 ortak ayet · “Vefyü” düzlük yerde oluşan tümsek yer veya tepecikler…
- متع
1 ortak ayet · Mut’a, üzerine ev eşyasını konduğu yüksekçe yer; sonra…
- أجر
1 ortak ayet · (EaCR) “Acur” tuğla demektir
Geçtiği ayetler(2)
… يَوَدُّ أَحَدُهُمْ لَوْ يُعَمَّرُ أَلْفَ سَنَةٍ وَمَا هُوَ بِمُزَحْزِحِهِ مِنَ الْعَذَابِ أَنْ يُعَمَّرَ وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِمَا يَعْمَلُونَ
Onu uzaklaştıranAnd olsun ki; onları, insanlardan şirk koşanlardan daha çok hayata düşkün bulacaksın. Onlardan herbiri bin yıl ömür verilmesini ister. Halbuki çok yaşatılması onu azabtan uzaklaştıracak değildir. Allah onların ne yaptığını hakkıyla görendir.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | زحزح |
| Yapı | Dörtlü (katlamalı / mükerrer) |
| Özel Durum | Mükerrer kök (زح ikilisinin tekrarı) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | بعد, نحى, زول |
| Zıt Kök | قرب |
| Çekirdek Özet 1 | Ağır veya yerleşik bir şeyi yerinden sökercesine, peyderpey ve zorlayarak uzaklaştırmak |
| Çekirdek Özet 2 | İnsanı yerleştiği veya düşmek üzere olduğu helak / ateş konumundan adım adım çekip kurtarmak |
| Çekirdek Özet 3 | Sabitlik ile akışkanlık arasındaki direnç; kesin bir akıbeti geciktirmenin veya ondan tamamen sıyrılmanın dinamik eşiği |
| Kritik Hata Riski | Kökü basitçe «uzaklaşmak» veya «uzaklaştırmak» sayıp, içerdiği zorluk, kademelilik, direnç ve ağır çekim hareket nüansını göz ardı etmek |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| زح | Sürünme, sürtünerek veya direnç göstererek hareket etme (karşılaştırınız: زحف ordunun yavaş ve ağır ilerleyişi, yerde sürünme) | زح | İkili çekirdeğin yinelenmesi, hareketin tek bir hamlede değil, kesintili, zorlu ve adım adım tekrarlanan itiş veya çekişlerle gerçekleştiğini bildirir. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ز | Kesici alet | Bulunduğu zeminden ayırma, irtibatı kesme ve koparma hamlesi |
| ح | Çit, duvar | Çevrilmiş bir sınırı aşma veya sınıra dayanıp direnç gösterme |
| ز | Kesici alet | Ayırma ve koparma hareketinin yinelenmesi, kesintili müdahale |
| ح | Çit, duvar | Yeni bir sınır hattına doğru çekilme veya direnç çemberini kırma |
| زحزح | Kesme ve sınırlama eylemlerinin peş peşe tekrarlanması | Ağır, yapışmış veya sınırla kuşatılmış bir nesneyi her defasında yeniden güç uygulayarak basamak basamak yerinden kaydırma hareketi |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir kimsenin veya ağır bir nesnenin oturduğu, yerleştiği yerden güçlükle kımıldatılması, yerinden biraz olsun kaydırılması (تَزَحْزَحَ عَنْ مَكَانِهِ: yerinden kımıldadı). |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Veri bulunamadı |
| Erken Arapça kullanım | Bir mecliste veya oturulan yerde birine yer açmak için kımıldanmayı, yerinden öteye kaymayı ifade eden deyimleşmiş kullanım: تزحزح له عن مجلسه. |
Kaynak Asās al-Balāgha, Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha.
Sami etimolojik katman
Sami dillerinde kökün fonetik çekirdeği olan ikili yapı, sürtünme, çekilme ve yavaş hareket etme tasvirleriyle örtüşür. İbranice ve Aramice/Süryanice zekhaf (זחף / zḥp) kökü sürüklenme, sürükleme ve sarsılarak yer değiştirme alanı ile fonetik ve anlamsal bir ortaklık sergiler. Dörtlü yapı (reduplication / katlama), Sami morfolojisinde fiilin yoğunluk (intensivum) ve tekrarlılık (iterativum) kazandığını gösteren arkaik bir mekanizmadır. Arapçada زحزح biçimi, bir şeyi bir anda fırlatıp atmak değil; yerleşik direnci kırarak kademe kademe, sürtünmeyle ve güç sarf ederek yerinden oynatmak ve uzaklaştırmak şeklinde özelleşmiştir.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques).
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | زح kökünden reduplikasyon (tahfif/tekrarlama) | Tekrarlı sarsma, yerinden oynatma ve yavaşça uzağa iteleme hareketi | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Batı Sami dillerindeki sürüklenme ve yer değiştirme kökleri (Aramice/İbranice zḥp / zḥḥ) | Fiziksel konumdan sarsılarak veya sürtünerek uzaklaşma semantiği | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Belirgin bir Afro-Asyatik dış bağlantı tespit edilmedi | Veri bulunamadı |
Kaynak Lisān al-ʿArab, Dictionnaire des racines sémitiques.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| زحزح | Anlamlı | Güçlükle ve adım adım yerinden uzaklaştırmak | Ağır bir nesneyi yerinden kaydırıp mesafeyi açmak | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| زحزح | Merkez | Uzaklaştırma | Ağır, yapışkan veya kaçınılmaz bir tehlikeden/yerden güçlükle, peyderpey çekip alma | Direnç ve kademelilik içerir |
| بعد | Komşu | Mesafe koyma | İki nokta arasındaki mutlak açıklığı, uzaklığı anlatır | Hareketin zorluğuna değil salt mesafeye odaklanır |
| نحى | Komşu | Kenara çekme | Bir şeyi yönünden veya ortadan kenara, bir tarafa kaydırma | Yön ve taraf değiştirme baskındır |
| زول | Komşu | Yok olma, yerinden gitme | Bir durumun veya nesnenin bulunduğu halden büsbütün kayıp gitmesi | Sabitliğin son bulması esastır |
| قرب | Zıt | Yaklaşma | Mesafece veya manen bitişme, yanaşma | Aradaki mesafenin sıfırlanması veya daralması |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | زحزح | Zorlayarak yerinden oynatıp uzaklaştırmak | Direnç gösteren şeyi adım adım uzağa çekme | Kesin |
| Latince | dimovere, amovere | Yerinden oynatarak uzaklaştırmak | Bir engeli kımıldatıp uzaklaştırma anlamını verir, reduplikatif ritmi eksik bırakır | Güçlü |
| İngilizce | to budge, to dislodge, to remove gradually | Yerinden kımıldatmak, güçlükle uzaklaştırmak | «Dislodge» yerleşiklikten sökmeyi, «budge» zorlu kımıldamayı karşılar | Güçlü |
| Almanca | wegrücken, fortschaffen, entfernen | Yerini değiştirerek uzaklaştırmak | Güç sarfı ve mesafe koyma unsurunu içerir, kademeli çekişi tam vermez | Güçlü |
| Fransızca | déloger, écarter avec peine | Güçlükle yerinden oynatıp uzaklaştırmak | Dirençli bir konumdan koparıp ayırma yönünü yansıtır | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Littré.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| فَمَن زُحْزِحَ عَنِ النَّارِ | Ateşin çekim alanından ve kenarından güçlükle çekilip kurtarılma | Uhrevi kurtuluşun, cehennem girdabından bir sınır aşılarak adım adım uzaklaştırılması (Âl-i İmrân 3:185) |
| وَمَا هُوَ بِمُزَحْزِحِهِ مِنَ الْعَذَابِ أَن يُعَمَّرَ | Kaçınılmaz ilahi azaptan zerrece kımıldatıp öteye geçirememe | Dünyada bin yıl yaşama arzusunun kişiyi mukadder cezadan hiçbir şekilde santim dahi kaydıramayacağı (Bakara 2:96) |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Kurtuluş (necat) ve adalet doktrini | Kulun kendi ameliyle mi yoksa ilahi rahmetle mi ateşten sıyrılıp kurtulacağı | Ateşin tabii çekiminden koparılmanın mutlak ilahi müdahale gerektirmesi |
| Fıkıh | Veri bulunamadı | Belirgin fıkhi ıstılah tespiti yapılmadı | Veri bulunamadı |
| Tefsir | Kurtuluşun ve hırsın tasviri | Cehennem sınırından milim milim uzaklaşmanın gerçek kurtuluş (fevz) sayılması | Azaptan kurtulmanın statik değil, dinamik bir yerinden sökülme oluşu |
| Hadis | Şefaat ve sırat rivayetleri | Sırat köprüsünden geçerken ateşten çekilip çıkarılan müminlerin halleri | Tehlike çemberinden adım adım çekilip çıkarılma |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Uhrevi kurtuluş | Ateşten tecrit | Helak mekanından çekilip güvenli alana alınma | Nihai kazanç, azap çekim alanından tamamen sıyrılmaktır | Kesin |
| İlmi | Fiziksel dinamik | Statik sürtünmenin kırılması | Denge halindeki durağan kütleyi harekete geçirme | Bir kuvvetin direnç eşiğini aşarak kütleyi yerinden oynatması | Güçlü |
| Siyasi | Kriz ve baskı yönetimi | Kuşatmayı yarma | Bir baskı odağının etki sahasından aşamalı olarak uzaklaşma | Ağır siyasi tehdit veya esaretten adım adım güvenliğe çekilme | Muhtemel |
| İktisadi | İflas ve borç sarmalı | Mali bataktan kurtulma | Kaçınılmaz ekonomik çöküş eşiğinden tedrici geri çekilme | Yıkıcı bir mali yükümlülükten kaynakları basamaklı olarak kurtarma | Muhtemel |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Potansiyel kuyu / Kaçış hızı eşiği | Bir parçacığın çekim potansiyeli kuyusundan dışarıya doğru kademeli olarak itilip serbest kalması | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Travmatik veya bağımlı ortamdan ayrışma | Bireyin içine saplandığı yıkıcı bir sosyal veya psikolojik alandan direnç göstererek adım adım uzaklaşabilmesi | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kelimeyi sadece soyut bir «uzaklaşmak» yahut «kaçmak» şeklinde anlayıp, olayın fiziksel ve psikolojik direnç boyutunu silmek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | زحزح, nesnenin veya şahsın yerleşik bir konumu terk etmedeki ağırlığını; ateşin ya da dünya hırsının insanı çeken yerçekiminden zorlu bir hamleyle sıyrılışını anlatır. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Âl-i İmrân 3:185 ayetindeki kurtuluşun kolay, zahmetsiz bir geçiş sanılması; Bakara 2:96 ayetinde ise ömrün uzamasının insanı azaptan bir santim dahi kımıldatamayacağı gerçeğindeki dramatik aczin hissedilememesi. |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın felaket ve kurtuluş anlarını statik durumlar olarak değil, muazzam bir çekim gücüne karşı verilen zorlu dinamik mücadeleler olarak resmettiğini gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Ölüm ötesi kurtuluş sahnelerinde (Âl-i İmrân 3:185) ve dünyevileşme hırsının kaçınılmaz akıbet karşısındaki çaresizliğini anlatan ayetlerde (Bakara 2:96). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Felaketten kurtulmanın kendiliğinden ya da basit bir mesafe açılmasıyla değil; ilahi bir kudretle o sarmaldan çekip koparılmakla mümkün olduğu bilincini yerleştirir. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamAğır, zemine oturmuş bir nesneyi direnç gösterdiği halde aralıklı ve zorlu itişlerle yerinden kaydırıp uzağa çekmek.
- Soyut anlamBir kimseyi içine çekildiği helak, ateş veya kaçınılmaz azap ortamının etki alanından kademeli ve kesin bir müdahaleyle kurtarmak.
- Sistematik karşılıkÇekim alanında bulunan bir varlığın (), tehlike merkezinden () uzaklaşmasını engelleyen direnç kuvvetini aşarak güvenli eşiğe () taşınması süreci.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde helak veya ateş merkezini, tehlikeye maruz kalan varlığın zamana bağlı konumunu, merkeze olan mesafeyi temsil eder. varlığı o mevkide tutan veya içine çeken direnç kuvveti (yerleşiklik, yerçekimi, azabın kaçınılmazlığı); ise varlığı oradan çekip kurtarmak için uygulanan dış müdahale kuvvetidir. Uygulanan kuvvet direnci aştığında (), mesafe kademeli olarak artar ve nihai bir anında güvenli eşik olan kritik mesafeye () ulaşılarak varlık ateşten tamamen uzaklaştırılmış (müzahzah) olur. Direnç aşılamazsa (), hiçbir süre uzatımı mesafeyi değiştiremez (Bakara 2:96).