زهد
ز - ه - د
KÖK- 1 geçiş
- 1 ayet
- 1 sîga
- 12 sözlük
Zade : Azık demektir. Artan fazlalıktır. Zhd vav’ın he’ye dönüşmesi ile önemsiz, terkedilen fazlalıklar anlamındadır.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(12)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Zade : Azık demektir. Artan fazlalıktır. Zhd vav’ın he’ye dönüşmesi ile önemsiz, terkedilen fazlalıklar anlamındadır.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR229 harfباب الهاء والزّاي والدال معهما
زهد مستعمل فقط زهد: الزُّهْدُ في الدّينِ خاصَةً، والزَّهادةُ في الأشياء كلَها. ورجلٌ زهيد. وإمرأة زهيدةٌ وهما القليل طُعْمُهما.
وأَزْهَد الرَّجُل إزهاداً فهو مُزهِدٌ، لايُرْغَبُ في مالِهِ لِقِلَّته.
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR625 harfالزَهدُ: خلاف الرَغبة. تقول: زَهِدَ في الشيء وعن الشيء، يَزْهَدُ زَهَداً وزَهادَةً. وزَهد يَزْهَدُ لغة فيه. وفلان يَتَزَهَّد، أي يتعبَّد. والتزهيدُ في الشيء وعن الشيء: خلافُ الترغيب فيه. والمُزْهِدُ: القليل المال. وفي الحديث: "أفضلُ الناس مؤمنٌ مُزْهِدٌ". قال الأعشى:
فَلَنْ يَطْلُبوا سِرَّها لِلغِنى ولن يترُكوها لإزْهادِها
والزَهيدُ: القليل. يقال: رجل زَهيدُ الأكل. ووادٍ زَهيدٌ: قليل الأخذ
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR2.134 harfه ز د
زهد
استُعمل من وجوهه : زهد .
زهد : قال الليث : الزُّهْد ، والزّهادة في الدنيا ، ولا يقال الزهد إلاّ في الدِّين ، والزَّهادة في الأشياء كلِّها . ورجلٌ زَهِيد ، وامرأة زَهِيدة ، وهما القليلاَ الطُّعْم ، وأزهَد الرجلُ إزهاداً : إذا كان مُزهِداً ، لا يُرغَبُ في مالِه لقلته .
وفي حديث النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( أفضلُ الناسِ مؤمنٌ مُزْهِد ) .
قال أبو عبيد : قال الأصمعي وأبو عمرو :
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR5.195 harf(باب الزاءِ والهاءِ والحرف المعتل)
(زهو) الزاء والهاء والحرف المعتل أصلان: أحدها يدلُّ على كِبْر وفَخْر، والآخر على حُسْن.
فالأوَّل الزَّهْو، وهو الفخر. قال الشاعر([1]):
مَتى ما أشأ غير زَهْوِ الملوكِ *** أجعلْكَ رَهطا على حُيَّضِ
ومن الباب: زُهِيَ الرجل فهو مَزْهوٌّ، إذا تفخَّر وتعظّم.
ومن الباب: زَهَتِ الريح النباتَ، إذا هَزَّتْهُ، تَزْهاه. والقياس فيه أن المعْجَب([2]) ذَهَبَ بنفسه
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR132 harf- الزهيد: الشيء القليل، والزاهد في الشيء: الراغب عنه والراضي منه بالزهيد، أي: القليل. قال تعالى: ﴿وكانوا فيه من الزاهدين﴾ [يوسف/20].
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR647 harfز ه د
زَهُدَ وزَهَدَ وزَهِدَ فـي الشـيء: رغـب عنـه.
وفلـان زاهد زهيد بيّن الزهادة والزهد وهي قلة الطعم ويقال: زهيد الطعم و " أفضل الناس مؤمن مزهد ": قليل المال وقد أزهد إزهاداً وقدم إليهم طعاماً فتزاهدوه أي رأوه زهيداً قليلاً وتحاقروه.
ومنـه الحديـث " إن النـاس قـد اندفعـوا فـي الخمـر وتزاهدوا الجلد " أي احتقروه ولم يبالوا به.
ومن المجاز: واد زهيد: قليل الأخذ للمـاء.
ز ه د زَهُدَ وزَهَدَ وزَهِدَ فـي الشـيء: رغـب عنـه. وفلـان زاهد زهيد بيّن الزهادة والزهد وهي قلة الطعم ويقال: زهيد الطعم و " أفضل الناس مؤمن مزهد ": قليل المال وقد أزهد إزهاداً وقدم إليهم طعاماً فتزاهدوه أي رأوه زهيداً قليلاً وتحاقروه. ومنـه الحديـث " إن النـاس قـد اندفعـوا فـي الخمـر وتزاهدوا الجلد " أي احتقروه ولم يبالوا به. ومن المجاز: واد زهيد: قليل الأخذ للمـاء. ورجـل زهيـد: قليـل الخيـر. والنـاس يزهدونـه: يبخلونـه. وهـو زهيـد العيـن: يقنعه القليل ونقيضه: رغيب العين وله عين زهيدة وعين رغيبة. ومالـك تمنـع الزهد بفتحتين وهو الزكاة لأن ربع العشر قليل. وخذ زهد ما يكفيك وهو القدر اليسير.
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR3.124 harfالزُّهد والزَّهادة في الدنيا ولا يقال الزُّهد إِلاَّ في الدين خاصة، والزُّهد: ضد الرغبة والحرص على الدنيا، والزهادة في الأَشياء كلها: ضد الرغبة. زَهِدَ وزَهَدَ، وهي أَعلى، يَزْهَدُ فيهما زُهْداً وزَهَداً؛ بالفتح عن سيبويه، وزهادة فهو زاهد من قوم زُهَّاد، وما كان زهيداً ولقد زَهَدَ وزَهِدَ يَزْهَدُ منهما جميعاً، وزاد ثعلب: وزَهُد أَيضاً، بالضم.والتزهيد في الشيء وعن الشيء: خلاف الترغيب فيه.
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR296 harf* ز ه د * * الزُّهْدُ * ضد الرغبة تقول * زَهِدَ * فيه وزهد عنه من باب سلم و * زُهْداً * أيضا و * زهَدَ * يزهد بالفتح فيهما * زُهْدا * و * زَهادةً * بالفتح لغة فيه و * التَّزَهُّدُ * التعبد و * التَّزْهِيدُ * ضد الترغيب و * المُزْهِدُ * بوزن المرشد القليل المال وفي الحديث ﴿أفضل الناس مؤمن مزهد﴾
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR7.659 harfزَهِدَ فِيهِ
1 زَهِدَ فِيهِ ذ , (S, A, Mgh, Msb, K,) and عَنْهُ, (S, Mgh, Msb,) aor. زَهَدَ ; (S, K;) [the most usual form of the verb;] and زَهَدَ, aor. زَهَدَ ; (S, Msb, K;) which is the most approved form, though MF says otherwise; (TA;) and زَهُدَ, aor. زَهُدَ ; (Th, K;) inf. n. زُهْدٌ and زَهَادَةٌ (S, Mgh, Msb, K) and زَهْدٌ; (Sb, TA;) He abstained from it; [meaning, from something that
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR909 harfزَهَِدَ
زَهَِدَ A زَهُدَ U ( n. ac. زَهْد 1 , زُهْد 3 , زَهَاْدَة 22t )
a. [ Fī or 'An ], Disregarded, was indifferent to; despised, slighted.
b. ( n. ac. زُهْد 3 , زَهَاْدَة 22t ), Forsook the world, embraced a religious life.
زَهَّدَ
زَهَّدَ II
a. [ acc. & Fī or 'An ], Induced to abstain from, to renounce.
تَزَهَّدَ
تَزَهَّدَ V ,
a. see I (b) .
تَزَاْهَدَ
تَزَاْهَدَ VI ,
a.
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR10.064 harfزهد
زَهَدَ - يَزْهَدُ (زَهِدَ - يَزْهَدُ) - زَاهِد - زَاهِدِيْن
زَهَدَ - يَزْهَدُ (زَهِدَ - يَزْهَدُ) + كائن + في شيء أو أمر: يقلل من قدر وثمن الشيء، فيرغب عنه ولا يتعلق به
زَاهِد: اسم فاعل صفة مشبهة من " زَهَدَ - يَزْهَدُ "
زَاهِدِيْن: جمع " زَاهِد "
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " ألفاظ الحكم الخاطئ والظالم بتقدير قيمة ونفع الشيء أو
Mücavir kökler6 mücavir (8 toplam)
Geçtiği ayetler(1)
وَشَرَوْهُ بِثَمَنٍ بَخْسٍ دَرَاهِمَ مَعْدُودَةٍ وَكَانُوا فِيهِ مِنَ الزَّاهِدِينَ
ÖnemsemeyenlerOnu, ucuz bir fiyata, birkaç dirheme sattılar. Onu yanlarında alıkoymak istemediler.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | زهد |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | بخص, قلل, هون |
| Zıt Kök | رغب |
| Çekirdek Özet 1 | Miktar ve hacimce az olmak, bir nesneye değer vermeyip az ve önemsiz bulmak |
| Çekirdek Özet 2 | Dünyevi bir metayı gözden çıkarma, değerini düşük bularak elden çıkarmaya razı olma tutumu |
| Çekirdek Özet 3 | Bir nesneye duyulan rağbetin ve bağın kesilmesi, eşyanın sistemdeki ağırlığının sıfırlanması |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca tasavvufi bir inziva ve sefalet hali sayıp, asıl anlamı olan bir şeyi önemsiz bularak gözden çıkarma olgusunu ıskalamak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| زه | Parlama, dışa vurum, geçici bir hareketlenme veya içindekini boşaltıp ağırlığını kaybetme (زهر, زهق) | د | Eklenen ses sınırlama, durdurma ve kapama niteliği katarak parıltı ve rağbetin sönmesini, nesnenin en alt asgari sınıra inip kıymetini yitirmesini ifade eder |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ز | Kesici alet | Bir şeyle olan irtibatı ve bağı kesme, ayırma |
| ه | Kollarını kaldırmış insan | Nesnenin değersizliğini ve azlığını açıkça ortaya koyma, açığa çıkarma |
| د | Kapı | Geçiş, eşik ve dışarı çıkarma, sınır koyma |
| زهد | Bir nesneye olan bağlılığı kesip (ز), onun kifayetsizliğini veya kıymetsizliğini fark ederek (ه), onu kapının dışına koyup terk etme (د) hareketini ifade eder |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Miktar ve yiyecek azlığı, az su tutan dar vadi (وادي زهيد) ve az yiyen kimse (رجل زهيد) |
| Cahiliye şiiri kullanımı | A‘şâ bir beytinde bir kadının veya kabilenin malının azlığı sebebiyle terk edilmeyeceğini şu şekilde ifade eder: فلَنْ يَطْلبُوا سِرَّها للغِنَى / ولن يسلِموها لإزهادها |
| Erken Arapça kullanım | Hz. Peygamber’in az malı olan mümini övdüğü "أفضلُ النّاسِ مؤْمِنٌ مُزْهِدٌ" hadisi ve yetecek miktarı almayı ifade eden "خذ زهد ما يكفيك" bedevi deyimi |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn, Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāga.
Sami etimolojik katman
Arapça زهد kökü, merkezi Sami dilleri dairesinde nesnenin hacim, miktar veya itibar bakımından asgari sınıra çekilmesini ifade eden semantik bir çekirdeğe dayanır. Kökün birebir ses denkliği diğer Sami dillerinde dar bir alanda kalsa da, anlamsal matrisi bakımından İbranicedeki ז-ע-ר (küçük olmak, azalmak) ve ז-ו-ל (önemsememek, değersiz bulmak) kökleriyle, Süryanicedeki z'ur (küçük, ehemmiyetsiz) yapılarıyla paralel bir anlamsal doğrultu paylaşır. Arapçada kök, bedevi yaşamında az su tutan sel yatakları ve az yemek yiyen bünyeler gibi somut gözlemlerden hareketle zamanla psikolojik bir ilgisizliğe, nesneyi hakir ve az bulup ondan yüz çevirmeye doğru düzenli bir semantik genişleme yaşamıştır.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques, Lisān al-ʿArab.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Maddi azlıktan zihinsel kayıtsızlığa geçiş | Az yeme ve az su tutan vadi anlamlarından bir nesneyi değersiz bularak ona rağbet etmeme tavrına evrilmiştir | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Batı Sami dillerindeki küçüklük ve önemsizlik kökleriyle paralellik | İbranice ve Süryanicedeki küçülme ve kıymetten düşme bildiren semantik köklerle benzeşir | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Belirgin bir Afroasyatik dış bağ tespit edilmedi | Veri bulunamadı |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| زهد | Anlamlı | Azlık, rağbetsizlik | Bir şeyi az, önemsiz bulup ona rağbet etmeme, gözden çıkarma | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| زده | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez; sözlüklerde mühmel |
| هزد | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez; sözlüklerde mühmel |
| هدز | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez; sözlüklerde mühmel |
| دزه | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez; sözlüklerde mühmel |
| دهز | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez; sözlüklerde mühmel |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| زهد | Merkez | Değer vermeme, rağbet etmeme | Nesneyi az ve önemsiz görerek ona karşı kayıtsız kalmak | Bir şeyi kıymetsiz bulup elden çıkarma veya talip olmama hali |
| بخص | Komşu | Eksiltme, hakkını vermeme | Nesnenin gerçek değerini kasten düşürerek eksik muamele etmek | Değerin bilindiği halde eksiltilerek işlem görmesi yönüyle ayrılır |
| قلل | Komşu | Miktar azlığı | Bir şeyin nesnel olarak sayıca veya hacimce yetersiz olması | Zihinsel bir rağbetsizlikten ziyade somut nicelik düşüklüğünü bildirir |
| هون | Komşu | Hafife alma, basit görme | Nesneyi veya durumu ehemmiyetsiz, zayıf ve hakir saymak | İtibarsızlaştırma ve zayıflık boyutu ön plandadır |
| رغب | Zıt | Arzulama, meyletme | Bir nesneye iştiyakla bağlanmak ve onu elde etmeye çalışmak | Zühdün doğrudan zıddı olarak kalbin ve iradenin nesneye yönelmesidir |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | زهد | Az bulma, rağbet etmeme | Nesneyi az ve ehemmiyetsiz görerek yüz çevirme tutumunu tam karşılar | Kesin |
| Latince | contemptus, despicere | Küçümseme, önemsememe | Bir şeyi aşağıda ve değersiz görerek ilgisiz kalmayı karşılar; maddi miktar azlığını dışarıda bırakır | Güçlü |
| İngilizce | disdain, disregard, indifference | Önemsememe, kayıtsızlık | Bir nesneye kıymet vermeme ve ilgisiz kalma yönünü verir; ahlaki yetinme anlamını tek başına taşımaz | Güçlü |
| Almanca | Geringschätzung, Gleichgültigkeit | Değersiz bulma, kayıtsızlık | Eşyayı az ve kıymetsiz görüp önemsememe boyutunu iyi yansıtır | Güçlü |
| Fransızca | dédain, désintérêt | Umursamama, ilgisizlik | Nesneye değer biçmeme ve alakayı kesme yönünü karşılar; kökün fiziki azlık boyutunu kapsamaz | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Lewis & Short, Duden Deutsches Universalwörterbuch, Larousse.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| الزاهدين | Bir şeye kıymet vermeyenler, onu elden çıkarmak isteyenler | Hz. Yûsuf'u kuyudan çıkaran kervanın veya kardeşlerinin onu değersiz bularak az bir pahaya satması bağlamı (Yûsuf 12:20) |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Fani varlık anlayışı | Dünyanın ontolojik kıymetsizliği ve kalbin geçici nesnelere bağlanmasının imana etkisi | Eşyanın hakiki değerinin ahirete nispetle yok hükmünde görülmesi |
| Fıkıh | İktisadi ahlak ve mülkiyet | İhtiyaç fazlası harcamadan kaçınma, şüpheli şeyleri terk etme ve kamu malında zahitlik | İktisadi eylemlerde israftan ve aşırı tüketimden geri durma |
| Tefsir | Yûsuf kıssası tahlili | Yûsuf 12:20 tefsirinde satıcıların Yûsuf'a değer vermeyip bir an önce ellerinden çıkarma telaşı | Bir insana veya metaya paha biçemeyip onu yük görme psikolojisi |
| Hadis | Ahlaki arınma rivayetleri | Dünyalığa tamah etmeme, kalben mala bağlanmama ve kanaatkârlık tavsiyesi | Zihnin ve kalbin dünyevi hırslardan arındırılması |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevhid ve kulluk bilinci | Kalbin fani olandan tecridi | İhlası koruma | Kulun fani eşyayı gözünde büyütmeyip hakiki kıymeti yalnızca Allah'a vermesi | Kesin |
| İlmi | Epistemolojik öncelik | Tali bilgiyi asli hedefin önüne geçirmeme | Malumatı eleme | Asıl gayeye hizmet etmeyen lüzumsuz ve tali ayrıntılara zihni bağlamama | Güçlü |
| Siyasi | Yönetim ahlakı | Makam ve servet hırsından arınma | Yolsuzluğu engelleme | Yöneticinin kamu kaynaklarını kendi mülkü gibi görmeyip dünyalığa karşı mesafeli durması | Güçlü |
| İktisadi | Tüketim ve piyasa dengesi | İhtiyaç fazlası tüketime kayıtsızlık | İsrafı ve yapay talebi önleme | Nesnelere yapay kıymet yüklemeyerek spekülasyonu ve tüketim çılgınlığını dizginleme | Kesin |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Katsayı küçültme ve parametre eleme | Çok değişkenli regresyon ve optimizasyon sistemlerinde modele katkısı zayıf görülen parametrelerin katsayısının sıfırlanması | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Marjinal faydanın tükenmesi ve değer düşüşü | İktisat ve sosyolojide bir metaya veya statüye karşı ilginin azalarak o metanın gözden çıkarılabilir hale gelmesi | Kesin |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca çalışmayı ve üretimi terk eden, sefaleti kutsayan pasifist bir dervişlik tavrına indirgemek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da kök, bir şeye değer vermeme, onu önemsiz bulup elden çıkarma veya ona göz dikmeme tutumunu bildirir |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Yûsuf 12:20'deki ifadeyi ahlaki bir erdem gibi yorumlayıp, peygamberi ucuza satanların onu değersiz bir meta gibi gördükleri gerçeğini gözden kaçırmak |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kelimenin sonradan kazandığı ıstılahi tasavvufi anlamdan bağımsız olarak, Kur'an'ın bir olayı ve psikolojiyi tasvir eden çıplak semantik gücünü gösterir |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Yûsuf kıssasındaki esaret, köleleştirme ve değer biçme bağlamında (Yûsuf 12:20) olayın ticari ve psikolojik arka planını kavramada belirleyicidir |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Zühdün sadece dini bir ibadet veya ahlak formu olduğu yanılgısını gidererek, kökün temelinde nesneye değer vermeme ve onu gözden çıkarma eylemi olduğunu öğretir |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamBir şeyin miktar bakımından az olması, az yemek tüketimi, su tutmayan dar arazi yapısı.
- Soyut anlamBir nesneye kıymet vermeme, ona yönelik ilgiyi ve rağbeti sıfırlayarak onu elden çıkarma kararlılığı.
- Sistematik karşılıkBir sistem içinde yer alan unsura verilen ağırlığın ve önemin asgari düzeye indirilerek sistemden elenmesi.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde değerlendirilen nesneyi, bu nesneye özne tarafından biçilen kıymeti, ise öznenin o nesneye duyduğu yönelim ve rağbeti simgeler. Nesneye yüklenen kıymet sıfıra yaklaştıkça (), ona duyulan rağbet de sıfırlanır () ve zühd eylemi () gerçekleşir.