سمن
س - م - ن
KÖK- 4 geçiş
- 4 ayet
- 3 sîga
- 13 sözlük
Yağ.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(13)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Yağ.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR2.969 harfباب السين والنون والميم معهما
س ن م، س م ن، ن س م، ن م س، م س ن مستعملات
سنم:
السَّنَمُ: رأس شَجَرة من دِقِّ الشَّجَر، على رأسها شِبهُ ما يكونُ على رأس القَصَب، إلاّ أنّه ليّنٌ تأكلُه الإبلُ. أكلاً خَضماً.
وأفضل السّنم سَنَمةً تُسَمَّى الأَسْنامة، من أَعْظَمِها سَنَمةً.
وجَمَلٌ سَنِمٌ: عظيم السَّنام، وناقةٌ سَنِمة، قال:
يَسُفنَ عِطْفيْ سَنِمٍ هَمَرْجلِ
وأَسْنَمَتِ النّار: عَظُم لَهَبُها
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR960 harfالسَمْنُ للبقر، وقد يكون للمِعزى، ويجمع على سُمْنان. قال امرؤ القيس وذكرَ مِعْزىً له:
فَتَمْلأُ بيتنا أَقِطاً وسَـمْـنـاًوحَسبُك من غِنىً شِبَعٌ ورِيُّ
وسَمَنْتُ لهم الطعام أَسمُنُهُ سَمْناً، إذا لَتَتَّهُ بالسمنِ. وقال:
عظيمُ القَفا رِخْوُ الخواصرِ أَوْهَبَتْله عَجْوَةٌ مَسْـمـونَةٌ وخـمـير
والسَمَّانُ إن جعلتَه بائع السَمْنِ انصرف، وإن جعلته من السَمِّ لم ينصرف في المعرفة. وسَمَّنْتُ
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR10.909 harfباب السين والنون مع الميم
سنم ، سمن ، نسم ، نمس ، مسن ، منس : ( مستعملة ) .
سنم : قال الليث : السَّنَمُ : جِمَاعٌ . الواحدة سَنَمة ، وهي رأسُ شجرةٍ من دِقِّ الشجر يكون على رأسِها كهيئة ما يكون على رأس القَصَب ، إلاّ أنه ليّن تأكُلُه الإبل أكلاً خَضْماً .
قال : وأفضَلُ السَّنَم شجرةٌ تسمَّى الأسْنَامَة ، وهي أعظمُها سَنَمة .
قلت : السَّنَمة تكون للنَّصِيّ والصِّلِّيَّان والغَضْوَرِ والسَّنْطِ وما
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR6.453 harf(باب السين والميم وما يثلثهما)
(سمن) السين والميم والنون أصلٌ يدل على خلاف الضُّمْر والهزال. من ذلك السِّمَن، يقال هو سمين. والسَّمْن من هذا.
ومما شذَّ عن هذا الأصل كلامٌ يقال إن أهل اليمن يقولونه دونَ العرب، يقولونَ: سَمّنْتُ الشّيءَ، إِذا بَرّدْتَه. والتَّسْمِين: التَّبْريد. ويقال إنَّ الحجّاج قُدِّمت إليه سمكة فقال للذي عمِلها: "سَمِّنْها" يريد بَرِّدْها([1]).
(سمه) السين والميم والهاء أصلٌ
(باب السين والميم وما يثلثهما) (سمن) السين والميم والنون أصلٌ يدل على خلاف الضُّمْر والهزال. من ذلك السِّمَن، يقال هو سمين. والسَّمْن من هذا. ومما شذَّ عن هذا الأصل كلامٌ يقال إن أهل اليمن يقولونه دونَ العرب، يقولونَ: سَمّنْتُ الشّيءَ، إِذا بَرّدْتَه. والتَّسْمِين: التَّبْريد. ويقال إنَّ الحجّاج قُدِّمت إليه سمكة فقال للذي عمِلها: "سَمِّنْها" يريد بَرِّدْها([1]). (سمه) السين والميم والهاء أصلٌ يدلُّ على حَيْرة وباطل. يقال سَمَه إذا دُهِشَ، وهو سَامِهٌ وقومٌ سمّهٌ. ويقولون: سَمَه البعيرُ، إذا لم يعرف الإعياء([2]). وذهبت إبلُهم السُّمَّهَى، إذا تفرَّقَت. والسُّمَّهَى([3]): الباطل والكذب. فأما قولُ رؤبة: * جَرْيَ السُّمَّه([4]) * (سمو) السين والميم والواو أصلٌ يدل على العُلُوِّ. يقال سَمَوْت، إذا علوت. وسَمَا بصرُه: عَلا. وسَمَا لي شخصٌ: ارتفع حتّى استثبتُّه([5]). وسما الفحلُ: سطا على شَوله سَماوَةً. وسَمَاوَةُ الهلال وكلِّ شيءٍ: شخصُهُ، والجمع سَماوٌ([6]). والعرب تُسمِّي السّحاب سماءً، والمطرَ سماءً، فإذا أريدَ به المطرُ جُمع على سُمِيّ. والسَّماءة: الشَّخص. والسماء: سقف البيت. وكلُّ عالٍ مطلٍّ سماء، حتَّى يقال لظهر الفرس سَماء. ويتَّسِعون حتَّى يسمُّوا النَّبات سماء. قال: إذا نَزَلَ السَّماءُ بأرضِ قومٍ *** رَعَيْناهُ وإن كانوا غِضابا([7])ويقولون: "ما زِلْنا نطأُ السَّماءَ حتَّى أتيناكم"، يريدون الكلأ والمطر. ويقال إن أصل "اسمٍ" سِمْو، وهو من العلوّ، لأنَّه تنويهٌ ودَلالةٌ على المعنى. (سمت) السين والميم والتاء أصلٌ يدل على نَهجٍ وقصدٍ وطريقة. يقال سَمَتَ، إذا أخذ النَّهْج. وكان بعضُهم يقول: السَّمْت: السّير بالظنّ والحَدْس. وهو قول القائل: * ليس بها ربعٌ لِسَمْتِ السَّامِت * ويقال إنَّ فلاناً لحَسنُ السَّمْتِ، إذا كان مستقيمَ الطريقةِ متحرِّياً لفعل الخَير. والفعل منه سَمَت. ويقال سَمَت سَمْتَه، إذا قصد قصده. (سمج) السين والميم والجيم أصلٌ يدلُّ على خِلاف الحُسن. يقال هو سَمِجٌ وسَمْجٌ([8])، والجمع سِمَاجٌ وسَمَاجَى. ومن الباب السَّمْج من الألبان، وهو الخبيث الطَّعْم. (سمح) السين والميم والحاء أصلٌ يدلُّ على سَلاسةٍ وسُهولة. يقال سَمَح له بالشيء. ورجلٌ سَمْحٌ، أي جواد، وقومٌ سُمَحاء ومَسامِيح. ويقال سَمَّح في سيره، إذا أسرع. قال: * سَمَّحَ واجتابَ فلاةً قِيّا([9]) * ومن الباب: المُسامَحة في الطِّعان والضَّرب، إذا كان على مُساهَلة. ويقال رُمْحٌ مسَمَّحٌ: قد ثُقِّفَ حتَّى لانَ. (سمخ) السين والميم والخاء ليس أصلاً؛ لأنَّه من باب الإبدال. والسين فيه مبدلة من صاد. والسِّمَاخ في الأذن: مَدْخَله. ويقال سَمَخْت فلاناً: ضربت سِمَاخَه. وقد سَمَخني بشدة صوتِهِ. (سمد) السين والميم والدال أصلٌ يدلُّ على مضيٍّ قُدُماً من غير تعريج. يقال سمَدت الإبلُ في سيرها. إذا جَدّتْ([10]) ومَضَت على رؤوسها. وقال الرَّاجز: * سَوَامِدُ الليلِ خفافُ الأزوادْ([11]) * يقول: ليس في بطونها عَلَف. ومن الباب السُّمود الذي هو اللَّهو. والسَّامد هو اللاهي. ومنه قوله جلَّ وعلا: ﴿وأَنْتُمْ سَامِدُونَ﴾ [النجم 61]، أي لاهون. وهو قياس الباب؛ لأنَّ اللاهي يمضي في أمره غير معرِّج ولا مُتَمَكِّث. وينشدون: قيل قُمْ فانظر إليهم *** ثمّ دَع عنكَ السُّمودا([12])فأمَّا قولهم سَمَّد رأسه، إذا استأصل شَعره، فذلك من باب الإبدال؛ لأن أصله الباء، وقد ذكر. (سمر) السين والميم والراء أصلٌ واحدٌ يدلُّ على خلاف البياض في اللون. من ذلك السُّمْرة من الألوان، وأصله قولهم: "لا آتيك السَّمَر والقَمَر"، فالقَمر: القمر. والسَّمَر: سواد الليل، ومن ذلك سمِّيت السُّمْرَة. فأمّا السَّامر فالقوم *يَسْمُرُون. والسامر: المكان الذي يجتمعون فيه للسَّمَر. قال: * وسامِرٍ طالَ لهم فيه السَّمَرْ([13]) * والسَّمراء: الحِنطة، للَوْنها. والأسمر: الرُّمح. والأسمر: الماء. فأمَّا السَّمَار فاللّبن الرقيق، وسمِّي بذلك لأنَّه إذا كان [كذلك كان] متغيِّر اللون. والسَّمُر: ضربٌ من شجر الطَّلْحِ، واحدته سَمُرة، ويمكن أن يكون سمِّي بذلك للونه. والسَّمار: مكان في قوله: لَئنْ وَردَ السَّمَارَ لنَقْتُلَنْه *** فلا وأبيكِ ما وَرَدَ السَّمَارا([14])(سمط) السين والميم والطاء أصلٌ يدلُّ على ضمّ شيء إلى شيء وشدِّه به. فالسَّميط: الآجُرُّ القائم بعضُهُ فوقَ بعض. والسِّمْط: القِلادة، لأنَّها منظومةٌ مجموعٌ بعضُها إلى بعض. ويقال سَمَّط الشيء على مَعاليق السَّرْج. ويقال خُذْ حقَّك مُسَمَّطاً، أي خُذْهُ وعلِّقْه على مَعاليق رَحْلِكَ. فأما الشِّعْر المُسَمَّط، فالذي يكون في سطر البيت([15]) أبياتٌ مسموطةٌ تجمعها قافيةٌ مخالفةٌ مُسمَّطة ملازمة للقصيدة. وأما اللبن السَّامط، وهو الحامض، فليس من الباب؛ لأنَّه من باب الإبدال، والسين مبدلة من خاء. (سمع) السين والميم والعين أصلٌ واحدٌ، وهو إيناسُ الشيء بالأُذُن، من النّاس وكلِّ ذي أُذُن. تقول: سَمِعْت الشيء سَمْعاً. والسَِّمع : الذِّكْر الجميل. يقال قد ذَهَب سَِمْعُهُ في الناس، أي صِيته. ويقال سَمَاعِ بمعنى استمِعْ. ويقال سَمَّعْتُ بالشيء، إذا أشعتُهُ ليُتَكلَّم به. والمُسْمِعَة: المُغَنِّية. والمِسْمَع: كالأذن للغَرْبِ؛ وهي عُروةٌ تكون في وسط الغَرْبِ يُجْعَل فيها حبلٌ ليعدل الدّلو. قال الشاعر: ونَعـدِل ذا المَيْل إن رامَنا *** كما عُدِل الغَرْبُ بالمِسمعِ([16])ومما شذّ عن الباب السِّمْع: ولد الذّئب من الضَّبُع. (سمق) السين والميم والقاف فيه كلمة. ولعلَّ القاف أن تكون مبدلة من الكاف. سَمَق، إذا عَلاَ. (سمك) السين والميم والكاف أصلٌ واحدٌ يدلُّ على العُلُوِّ. يقال سَمَك، إذا ارتفَعَ. والمسموكات: السماوات. ويقال سَمَكَ في الدَّرَج. واسمُكْ، أي اعْلُ. وسَنَامٌ سامك، أي عالٍ. والمِسْمَاك: ما سَمَكْتَ به البيتَ. قال ذو الرّمة: كأنَّ رِجلَيْهِ مِسماكانِ مِنْ عشَرٍ *** سَقْبَانِ لم يتقشَّرْ عنهما النَّجَبُ([17]) والسِّماك نجم. ومما شذَّ عن الباب وباين الأصل: السَّمَك. (سمل) السين والميم واللام أصلٌ يدلُّ على ضعفٍ وقلّة. من ذلك السَّمَل، وهو الثَّوْب الخَلَق. ومنه السَّمَل: الماء القليل يَبقى في الحوض، وجمعه أسمال. وسَمَّلت([18]) البئر: نقَّيتها. وأما الإسمال، وهو الإصلاح بين النَّاس. فمن هذه الكلمة الأخيرة، كأنَّه نَقَّى ما بينهم من العَداوةِ. والله تعالى أعلم. --------------ـ ([1]) في اللسان: "والتسمين: التبريد، طائفية. وفي حديث الحجاج أنّه أتى بسمكة مشوية فقال للذي حملها: سمنها. فلم يدرِ ما يريد، فقال عَنْبَسة بن سعيد: إنه يقول لك: بردها قليلاً". ([2]) الإعياء: التعب، وفي الأصل: "الأحياء"، صوابه في المجمل واللسان. ([3]) في الأصل "السهمى" في هذا الموضع وسابقه، صوابها من المجمل، ويقال أيضاً "السميهى" كخليطى. ([4]) في الكلام نقص. والبيت بتمامه، كما في ديوانه 165 واللسان: *ياليتنا والدهر جري السمه* ([5]) وكذا في اللسان. لكن في المجمل "استبنته". ([6]) في الأصل "سمو"، تحريف. وفي اللسان: "والجمع من كل ذلك سماء وسماو". ([7]) البيت لمعود الحكماء معاوية بن مالك، كما في اللسان. ([8]) وسميج أيضاً. ([9]) في اللسان (3: 320): "بلادا قيا". ([10]) في الأصل "أخذت"، صوابه من المجمل واللسان. ([11]) البيت في المجمل مضبوطاً بهذا الضبط. ([12]) البيت في اللسان بدون نسبة. ([13]) وكذا وردت روايته في المجمل. وفي اللسان (6: 43): * وسامر طالَ فيه اللهو والسمر * ([14]) لعمرو بن أحمر الباهلي، كما في اللسان (6: 46). ([15]) وكذا في المجمل. وفي اللسان: "صدر البيت". ([16]) البيت لعبد الله بن أوفى، كما في اللسان (سمع). ([17]) ديوان ذي الرمة 28 واللسان (سقب، سمك). ([18]) يقال بالتخفيف والتشديد.
ـ
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR308 harf- السمن: ضد الهزال، يقال: سمين وسمان، قال: ﴿أفتنا في سبع بقرات سمان﴾ [يوسف/46]، وأسمنته وسمنته: جعلته سمينا، قال: ﴿لا يسمن ولا يغني من جوع﴾ [الغاشية/7]، وأسمنته: اشتريته سمينا، أو أعطيته كذا، واستسمنته: وجدته سمينا: والسمنة: دواء يستجلب به السمن، والسمن سمي به لكونه من جنس السمن، وتولده عنه. والسماني: طائر.
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR667 harfس م ن
سمـن الشـاة وأسمنهـا.
وسمـن حتـى زمـن.
وتعالجـت فلانـة بالسمنـة.
وفـي الحديث " ويل للمسمنات يـوم القيامـة مـن فتـرة فـي العظـام " واستسمنـه.
وطعام مسمون: فيه سمن وسمنت القوم: أطعمتهم السمن.
وذهب مذهب السمنية وهم دهريون من الهند.
ومـن المجاز: كلام غث وسمين.
وقد أسمنت القدر.
ودار سمينة: كثيرة الأهل.
وسمنوا لفلان: أعطوه عطاء كثيراً وسمنت في الحمد:
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR4.212 harfالسِّمَنُ: نقيض الهُزال. والسَّمِينُ: خلاف المَهْزول، سَمِنَ يَسْمَنُ سِمَناً وسَمانةً؛ عن ابن الأَعرابي؛ وأَنشد:
رَكِبْناها سَمانَتَها، فلما
بَدَتْ منها السَّناسِنُ والضُّلوعُ
أَراد: ركبناها طُولَ سَمانتِها. وشيء سامِنٌ
وسمين، والجمع سِمانٌ؛ قال سيبويه: ولم يقولوا سُمَناء، اسْتَغنَوْا عنه بسِمانٍ. وقال اللحياني: إذا كان السِّمَنُ خِلْقة قيل هذا رجل مُسْمِن وقد أَسْمَن. وسَمَّنه: جعله سميناً،
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR786 harf* س م ن * * السَّمْنُ * معروف وجمعه * سُمْنَانُ * كعبد وعبدان و * سَمَنَ * الرجل الطعام من باب نصر لته بالسمن فهو طعام * مَسْمُونٌ * و * سَمِينٌ * أيضا و * السَّمَّانُ * إن جعلته بائع السمن انصرف وإن جعلته من السم لم ينصرف في المعرفة و * سَمَّنَ * القوم * تَسْمِينا * زودهم السمن و * التَّسْمِينُ * في لغة أهل الطائف واليمن التبريد و * السَّمِينُ * ضد المهزول وقد * سَمِنَ * من باب طرب فهو * سَمِينٌ
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR9.109 harf: ( سَمِنَ كسَمِعَ ، سَمَانَةً بالفتح ) ، عن ابنِ الأعْرابيِّ وأَنْشَدَ :
رَكِبْناها سَمانَتَها فلمَّابَدَتْ منها السَّناسِنُ والضُّلوعُأَي طُولُ سَمانَتِها . ( وسِمَناً ، كعِنَبٍ ) ، نَقَلَه الجَوْهرِيُّ ، ( فهو سامِنٌ وسَمِينٌ ) ، وعلى الأَخيرِ اقْتَصَرَ الجَوْهرِيُّ ، ( ج سِمَانٌ ) ، بالكسْرِ .
قالَ سِيْبَوَيْه : ولم يقولُوا سُمَناء ، اسْتَغْنَوا عنه بسِمانٍ .
( و ) قالَ اللّحْيانيُّ :
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR9.200 harfسَمِنَ
1 سَمِنَ ذ , (S, M, L, Msb, K,) aor. سَمَنَ ; (L, Msb, K;) and سَمُنَ, aor. سَمُنَ ; (Msb;) inf. n. of the former سِمَنٌ (S, M, L, K) and سَمَانَةٌ, (M, L, K,) or the former is a simple subst. (Msb) [and the latter by rule inf. n. of the latter verb]; He was, or became, fat, or plump; (S, M, L;) or in the condition of having much flesh and fat: (Msb:) and ↓ تسمّن has a like meaning [i. e.
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR1.059 harfسَمَنَ
سَمَنَ U ( n. ac. سَمْن 1 ),
a. Greased; buttered; fed on oily food &c.
سَمِنَ
سَمِنَ A ( n. ac. سِمَن 7 , سَمَاْنَة 22t ),
a. Was, became fat, plump, fleshy.
سَمَّنَ
سَمَّنَ II ,
a. Fattened.
b. Greased &c.
أَسْمَنَ
أَسْمَنَ IV ,
a. Was fat, plump, fleshy.
b. Had, bought grease, fat, butter.
c. Had, bought a fat beast; had fat cattle.
تَسَمَّنَ
تَسَمَّنَ V ,
a. see IV (a)
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR16.032 harfسمن
سَمِنَ - يَسْمَنُ - سَمِيْن - سِمَان - أَسْمَنَ - يُسْمِنُ
سَمِنَ - يَسْمَنُ + الكائن: يزداد وزن الكائن وتكبر بطنه وأردافه ومحيط أطرافه ووجهه وعنقه، وذلك لخزنه الشحم تحت الجلد وفي البطن
سَمِيْن: على وزن " فـَعيل" اسم فاعل مبالغة من " سَمِنَ - يَسْمَنُ ": الذ ي سَمِنَ وازداد وزنه وشحمه
سَمِيْنَة: مؤتث " سَمِيْن"
سِمَان: جمع سَميْن
Mücavir kökler27 mücavir (33 toplam)
- عجف
2 ortak ayet · Cılızlar
- سنبل
2 ortak ayet · Başaklar
- يبس
2 ortak ayet · Kurular
- خضر
2 ortak ayet · Hudr : Sebzedir
- بقر
2 ortak ayet · Sığır
- فتي
2 ortak ayet · Kepçe, kefe demektir
- سبع
2 ortak ayet · Yırtıcı hayvan demektir
- روغ
1 ortak ayet · Önü ve arkası görülmeyen yol demektir
- أكل
2 ortak ayet · Ekel pas demektir
- جوع
1 ortak ayet · Ceyee suyun toplandığı çukurdur
- عبر
1 ortak ayet · Abere bir ırmaktan geçerken üstüne basılan taşlar
- أخر
2 ortak ayet · Uhur ense demektir
Geçtiği ayetler(4)
وَقَالَ الْمَلِكُ إِنِّي أَرَى سَبْعَ بَقَرَاتٍ سِمَانٍ يَأْكُلُهُنَّ سَبْعٌ عِجَافٌ وَسَبْعَ سُنْبُلَاتٍ خُضْرٍ وَأُخَرَ يَابِسَاتٍ …
SemizlerHükümdar dedi ki: Ben gördüm ki; yedi semiz ineği yedi zayıf inek yemektedir. Yedi yeşil başak ve bir o kadar da kurumuş başak. Ey ileri gelenler; eğer rüya yorumlayabiliyorsanız şu benim rüyamın anlamını söyleyin.
يُوسُفُ أَيُّهَا الصِّدِّيقُ أَفْتِنَا فِي سَبْعِ بَقَرَاتٍ سِمَانٍ يَأْكُلُهُنَّ سَبْعٌ عِجَافٌ وَسَبْعِ سُنْبُلَاتٍ خُضْرٍ وَأُخَرَ يَابِسَاتٍ …
SemizlerYusuf, ey doğru sözlü; bildir bakalım bize: Yedi semiz ineği, yedi zayıf ineğin yemesini ve yedi yeşil başakla bir o kadar da kuru başağı. Geri dönüp insanlara haber vereyim de onlar bilsinler.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | سمن |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | شحم, لحم, بدن, وفر |
| Zıt Kök | هزل |
| Çekirdek Özet 1 | Canlının et ve yağ bağlayarak dolgunlaşması, zayıflık ve cılızlığın karşıtı |
| Çekirdek Özet 2 | Maddi refah, bolluk, besleyicilik ve bedensel dolgunluk |
| Çekirdek Özet 3 | Bünyenin fazlalığı tutarak hacim kazanması ve özün besleyici nitelik arz etmesi |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca yüzeysel kilo alma sayıp doyum ve besin değeri taşıma boyutunu gözden kaçırmak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| سم | Nüfuz etme, yükselme, bir şeyin içine işleme veya belirginleşme niteliğidir; سمم (içe işleme, delik), سمو (yükselme, belirgin olma), سمك (yukarı doğru kalınlaşma, tavan) köklerinde bu dinamik görülür. | ن | ن harfinin sağladığı durağanlık, bünyede yerleşme ve süreklilik boyutuyla içe işleyen gıdanın bedende tutulup birikmesini, böylece et ve yağ tabakasıyla kalıcı hacim oluşmasını ifade eder. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| س | Diken, destek | Bünyenin yapısını kurma, dayanak oluşturma ve tutunma hareketidir. |
| م | Su | Akışkanlık, besleyici sıvı, öz ve canlılık sağlayan cevherdir. |
| ن | Filiz, yılan, balık | Süreklilik, çoğalma, gelişme ve bünyede kalıcı büyümedir. |
| سمن | Desteğe tutunan besleyici özün bünyede çoğalarak kalıcı hacim yapması | Sıvı ve besleyici özün bedensel çatıda tutunup kütle ve dolgunluk meydana getirmesi hareketini kurar. |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Canlının bol ot ve su bularak et ve yağ bağlaması, cılızlıktan kurtulup semirmesi; ayrıca sütten çıkarılan sade yağ (سمن). |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Şair İbnü’l-A‘râbî’nin aktardığı beyitte devenin semizliği ve etli durumu رَكِبْناها سَمانَتَها، فلما / بَدَتْ منها السَّناسِنُ والضُّلوعُ ifadesiyle şahit gösterilmiştir; binitin semizliği boyunca sürüldüğü, et ve yağı eriyip kaburga kemikleri belirince durumunun zayıflığa döndüğü anlatılır. |
| Erken Arapça kullanım | Klasik dönemde bol gıda tüketip et bağlayan kişi için رجل مُسْمِن veya سَمِين denilmiş; ayrıca yiyeceğe sade yağ katma eylemi سَمَنْتُ الطَّعامَ kalıbıyla ifade edilmiştir. |
Kaynak Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, es-Sıhâh.
Sami etimolojik katman
Arapça سمن kökü, Batı ve Güney Sami dillerinde «yağ», «yağlı olmak», «semizleşmek» ve «bereketli olmak» çekirdek anlamını düzenli fonetik denklemle koruyan köklü bir Afro-Asyatik mirastır. İbranicede şemen (שֶׁמֶן - yağ, zeytinyağı, zenginlik) ve şamen (שָׁמֵן - semiz, semirmek, şişmanlamak), Aramice ve Süryanicede şamnā (ܫܡܢܐ - sade yağ, yağ), Ugarit dilinde šmn (yağ, merhem) ve Akadcada şamnu (yağ, sıvı yağ) biçimleri fonetik ve semantik olarak birebir örtüşür. İbrani-Aramice sibilant /š/ sesinin Arapçada /s/ sesine düzenli dönüşümü, bu kökün Proto-Sami *šamn- (sıvı/katı yağ, semizlik) formundan geldiğini kesin olarak belgeler. Ortak semantik matris; besin değeri yüksek, enerji depolayan, kıtlık zamanı koruyan temel yağ maddesi ve bu maddenin bedende oluşturduğu dolgunluktur.
Güven Kesin
Kaynak Brown-Driver-Briggs, HALOT, Payne Smith, The Foreign Vocabulary of the Qur’an.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | سمن kökü «zayıflığın zıddı olmak» esasına dayanır; bedenin yağ ve et tutmasıyla sütten çıkarılan donuk/sıvı yağ arasındaki ilişki dolaysızdır. | Bünyenin gıdayı bünyesinde tutarak zenginleşmesi, hem canlı bedenin semizliğini hem de gıdanın özü olan yağı adlandırmıştır. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice שמן, Süryanice ܫܡܢܐ, Akadca şamnu biçimleriyle fonetik ve semantik tam denklik gösterir. | Proto-Sami ortak miras katmanına aittir; yağ ve semizlik fikri diller arasında hiçbir kesintiye uğramadan korunmuştur. | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Mısır hiyerogliflerinde ve Berberi kollarında yağ ve besleyici maddeye dair kimi biçimsel paralellikler öne sürülmüştür. | Afro-Asyatik çatı altında temaslar bulunmakla birlikte Sami dilleri dışındaki kesin ortak köken bağı sınırlıdır. | Muhtemel |
Kaynak Brown-Driver-Briggs, Cohen Dictionnaire des racines sémitiques.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| سمن | Anlamlı | Semirmek, yağlanmak | Et ve yağ bağlayarak zayıflıktan kurtulmak, dolgunlaşmak. | Hedef köktür; Kur'an'da geçer. |
| سنم | Anlamlı | Yükselmek, hörgüç | Bir şeyin en üst kısmı, devenin hörgücü, yüksek pınar (تسنيم). | Hacimce yükselme ve tepe oluşturma bağı vardır; Kur'an'da geçer. |
| مسن | Anlamlı | Yaşlanmak, bilemek | Zamanın geçmesiyle yaş almak veya bir şeyi taşla bilemek. | Kur'an'da geçmez; sözlüklerde müsta'meldir. |
| منس | Anlamlı | Sürmek, silmek | Bir şeyi çekip çıkarmak veya yol yürümek. | Kur'an'da geçmez; kullanım alanı sınırlıdır. |
| نسم | Anlamlı | Esinti, soluk | Rüzgârın hafif esmesi, canlının nefes alması, can (نسمة). | Kur'an'da geçmez; içsel canlılık ve hava hareketidir. |
| نمس | Anlamlı | Gizlemek, sırdaş | Sır tutmak, gizlice iş çevirmek; vahiy meleği (ناموس). | Kur'an'da geçmez; içe saklama niteliği taşır. |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| سمن | Merkez | Dolgunluk ve yağlılık | Bedenin hem et hem yağ ile sıhhatli ve besleyici biçimde hacim kazanmasıdır. | Canlının zayıflıktan kurtulup tam besin değerine kavuşması. |
| شحم | Komşu | Don yağı, yağ tabakası | Yalnızca iç yağı ve beyaz yağ dokusunu ifade eder, et dolgunluğunu içermez. | Doğrudan yağ dokusuna odaklanan anatomik dar anlamdır. |
| لحم | Komşu | Et dokusu | Bedenin adale ve kas kitlesini gösterir; yağlanmadan bağımsız et yoğunluğudur. | Maddi adale dokusu. |
| بدن | Komşu | Gövde iriliği | Yaş veya yapı sebebiyle gövdenin büyümesi, iri yapılı olmasıdır; besililik şart değildir. | İri cüsseli olma hali. |
| وفر | Komşu | Doluluk, bolluk | Bir şeyin eksiksiz, bol ve tam olmasıdır; fiziksel beden şartı aramaz. | Genel niceliksel bolluk. |
| هزل | Zıt | Zayıflık, cılızlık | Bedenin erimesi, içinin boşalması, dayanıksız ve besinsiz kalmasıdır. | Semizliğin ve gıda dolgunluğunun tam karşıtıdır. |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | سمن | Semirmek, yağ | Bedenin gıda depolayarak dolgunlaşması ve sütten elde edilen saf yağ. | Kesin |
| Latince | Pinguedo, obesus, sagina | Yağlılık, besililik | Pinguedo doğrudan yağı ve semizliği karşılar; obesus aşırı besililiği, sagina ise besiye çekmeyi anlatır. | Güçlü |
| İngilizce | Fat, plump, fatten, fertile | Semiz, şişman, besili | Fat hem yağ dokusunu hem şişmanlığı verir; plump sağlıklı dolgunluğu, fatten semirtmeyi karşılar. | Kesin |
| Almanca | Fett, feist, mästen | Yağ, semiz, semirtmek | Fett maddeyi ve durumu, feist av hayvanının veya binitin semizliğini, mästen besiye çekmeyi bildirir. | Kesin |
| Fransızca | Gras, engraisser, embonpoint | Yağlı, semirtmek, dolgunluk | Gras besili ve yağlı durumu, engraisser semirtmeyi, embonpoint bedensel dolgunluğu karşılar. | Kesin |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Kluge Etymologisches Wörterbuch, Dictionnaire Larousse.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| سِمَانٍ | Bolluk ve bereket simgesi olan besili hayvanlar | Hz. Yusuf kıssasında rüyadaki yedi semiz ineğin yedi verimli ve bereketli yılı temsil etmesi bağlamında (Yûsuf 12:43, 12:46). |
| سَمِينٍ | Konuğa ikram edilen semiz, eti dolgun ve kusursuz kurban | Hz. İbrahim’in melek misafirlerine tereddüt etmeden ikram ettiği kızartılmış buzağının niteliği bağlamında (Zâriyât 51:26). |
| يُسْمِنُ | Bedenin açlığını giderip gıda ve enerji sağlama niteliği | Cehennem ehlinin yiyeceği darî‘ dikeninin ne besleyeceği ne de açlığı gidereceği anlatılırken olumsuzlama sîgasında (Gâşiye 88:7). |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Ahiret halleri ve ceza | Cehennemdeki yiyeceklerin bedeni beslemekten ve güç vermekten uzak, sırf azap unsuru oluşunun mahiyeti. | Gerçek doyuruculuk ve faydadan tamamen yoksun olma. |
| Fıkıh | Kurban ve zekât hükümleri | Kurban edilecek hayvanın zayıf ve cılız değil, semiz (سمين) ve kusursuz olmasının sıhhat şartı sayılması. | Kurbanın et ve sağlık bakımından yetkinliği. |
| Tefsir | Sembolik ve hakiki zenginlik | Yûsuf suresindeki semiz ineklerin ziraat ve iktisattaki üretim fazlası ile bolluk dönemini remzetmesi. | Üretim gücü, refah ve stoklanabilir bereket. |
| Hadis | Aşırı yeme ve tembellik yergisi | Sonraki nesillerde ortaya çıkacağı bildirilen aşırı semizlik ve oburluk yönelişinin ahlaki tenkidi. | Faziletli ölçüyü aşan bedensel rehavet. |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | İbadet ve takva sunusu | Kusursuzluk | Fedakârlığın niteliği | Allah’a sunulan kurbanın veya infakın en besili ve değerli olandan seçilmesi. | Kesin |
| İlmi | Beslenme biyolojisi | Enerji depolama | Canlılığı koruma | Canlının kıtlık ihtimaline karşı besini yağ dokusu olarak bünyesinde yedeklemesi. | Güçlü |
| Siyasi | Devletin kudreti | Kaynak bolluğu | Kriz yönetimi | Bolluk yıllarında iktisadi ve idari rezerv oluşturarak zayıf dönemleri atlatma kabiliyeti. | Güçlü |
| İktisadi | Üretim ve stok | Artı değer | Rezerv oluşturma | Tüketilenden fazla üretilen değerin sermayeye ve güvenli stoğa dönüşmesi. | Kesin |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Enerji rezerv kapasitesi ve potansiyel enerji birikimi | Sistemin dışarıdan aldığı girdiyi işleyerek entropiye karşı kararlı ve yoğun bir potansiyel rezerv halinde bünyede depolaması. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Sermaye birikimi ve refah fazlası | Toplumun kriz ve kıtlık dönemlerine mukavemet göstermek üzere oluşturduğu tasarruf, sermaye ve kurumsal dayanıklılık tabakası. | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün anlamını yalnızca estetik kusur veya tıbbi bir problem sayılan obezite ve hantallık ile sınırlamak. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur’an’da kök; bereketi, tarımsal ve hayvansal refahı, cömert ikramın kalitesini ve hakiki besleyiciliği ifade eden olumlu bir değer taşır. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Hz. Yusuf’un rüyasındaki bereketi ve Hz. İbrahim’in cömertliğini anlayamamak; cehennemdeki gıdasızlık azabının gerçek şiddetini kavrayamamak. |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur’an’ın bolluk, kıtlık, ikram ve gıda kavramlarını nasıl maddi ve biyolojik gerçeklikler üzerinden modellediğini gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Yusuf kıssasındaki iktisadi döngü ayetlerinde, İbrahim kıssasındaki ziyafet ahlakında ve Gâşiye suresindeki uhrevi azap tasvirlerinde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Semizliğin sadece nefsi bir kusur olduğu zannını yıkar; üretim gücünün, sıhhatin ve konuğa hürmetin bir nişanesi olduğunu ortaya koyar. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamCanlının bol gıda alarak et ve yağ bağlaması, cılızlığın zıddı olarak bedenin dolgun ve besili hale gelmesi.
- Soyut anlamBir yapının rezerv üretmesi, besleyici öz taşıması ve kriz anlarına karşı dayanıklılık sağlayan artı değere sahip olması.
- Sistematik karşılıkSistemin girdi fazlasını faydalı bir potansiyele dönüştürerek bünyesinde tutması ve tüketim anında yüksek verim sunması.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde sisteme giren besin veya kaynak akışını, sistemin anlık tüketim ve harcamasını gösterir. Girdinin tüketimi aştığı durumlarda oluşan pozitif fark zamanla entegre edilerek bünyede rezervini (semizlik ve yağ dokusunu) kurar. Bu rezervin varlığı, sistemin gerçek bir besleyicilik ve fayda potansiyeline () sahip olmasını sağlar; Gâşiye 88:7 ayetinde ise bu potansiyelin sıfırlandığı ( ve ) durum resmedilir.