سمن
س - م - ن
KÖK- 4 geçiş
- 4 ayet
- 3 sîga
- 13 sözlük
Yağ.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(13)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Yağ.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR2.969 harfباب السين والنون والميم معهما
س ن م، س م ن، ن س م، ن م س، م س ن مستعملات
سنم:
السَّنَمُ: رأس شَجَرة من دِقِّ الشَّجَر، على رأسها شِبهُ ما يكونُ على رأس القَصَب، إلاّ أنّه ليّنٌ تأكلُه الإبلُ. أكلاً خَضماً.
وأفضل السّنم سَنَمةً تُسَمَّى الأَسْنامة، من أَعْظَمِها سَنَمةً.
وجَمَلٌ سَنِمٌ: عظيم السَّنام، وناقةٌ سَنِمة، قال:
يَسُفنَ عِطْفيْ سَنِمٍ هَمَرْجلِ
وأَسْنَمَتِ النّار: عَظُم لَهَبُها
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR960 harfالسَمْنُ للبقر، وقد يكون للمِعزى، ويجمع على سُمْنان. قال امرؤ القيس وذكرَ مِعْزىً له:
فَتَمْلأُ بيتنا أَقِطاً وسَـمْـنـاًوحَسبُك من غِنىً شِبَعٌ ورِيُّ
وسَمَنْتُ لهم الطعام أَسمُنُهُ سَمْناً، إذا لَتَتَّهُ بالسمنِ. وقال:
عظيمُ القَفا رِخْوُ الخواصرِ أَوْهَبَتْله عَجْوَةٌ مَسْـمـونَةٌ وخـمـير
والسَمَّانُ إن جعلتَه بائع السَمْنِ انصرف، وإن جعلته من السَمِّ لم ينصرف في المعرفة. وسَمَّنْتُ
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR10.909 harfباب السين والنون مع الميم
سنم ، سمن ، نسم ، نمس ، مسن ، منس : ( مستعملة ) .
سنم : قال الليث : السَّنَمُ : جِمَاعٌ . الواحدة سَنَمة ، وهي رأسُ شجرةٍ من دِقِّ الشجر يكون على رأسِها كهيئة ما يكون على رأس القَصَب ، إلاّ أنه ليّن تأكُلُه الإبل أكلاً خَضْماً .
قال : وأفضَلُ السَّنَم شجرةٌ تسمَّى الأسْنَامَة ، وهي أعظمُها سَنَمة .
قلت : السَّنَمة تكون للنَّصِيّ والصِّلِّيَّان والغَضْوَرِ والسَّنْطِ وما
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR6.453 harf(باب السين والميم وما يثلثهما)
(سمن) السين والميم والنون أصلٌ يدل على خلاف الضُّمْر والهزال. من ذلك السِّمَن، يقال هو سمين. والسَّمْن من هذا.
ومما شذَّ عن هذا الأصل كلامٌ يقال إن أهل اليمن يقولونه دونَ العرب، يقولونَ: سَمّنْتُ الشّيءَ، إِذا بَرّدْتَه. والتَّسْمِين: التَّبْريد. ويقال إنَّ الحجّاج قُدِّمت إليه سمكة فقال للذي عمِلها: "سَمِّنْها" يريد بَرِّدْها([1]).
(سمه) السين والميم والهاء أصلٌ
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR308 harf- السمن: ضد الهزال، يقال: سمين وسمان، قال: ﴿أفتنا في سبع بقرات سمان﴾ [يوسف/46]، وأسمنته وسمنته: جعلته سمينا، قال: ﴿لا يسمن ولا يغني من جوع﴾ [الغاشية/7]، وأسمنته: اشتريته سمينا، أو أعطيته كذا، واستسمنته: وجدته سمينا: والسمنة: دواء يستجلب به السمن، والسمن سمي به لكونه من جنس السمن، وتولده عنه. والسماني: طائر.
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR667 harfس م ن
سمـن الشـاة وأسمنهـا.
وسمـن حتـى زمـن.
وتعالجـت فلانـة بالسمنـة.
وفـي الحديث " ويل للمسمنات يـوم القيامـة مـن فتـرة فـي العظـام " واستسمنـه.
وطعام مسمون: فيه سمن وسمنت القوم: أطعمتهم السمن.
وذهب مذهب السمنية وهم دهريون من الهند.
ومـن المجاز: كلام غث وسمين.
وقد أسمنت القدر.
ودار سمينة: كثيرة الأهل.
وسمنوا لفلان: أعطوه عطاء كثيراً وسمنت في الحمد:
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR4.212 harfالسِّمَنُ: نقيض الهُزال. والسَّمِينُ: خلاف المَهْزول، سَمِنَ يَسْمَنُ سِمَناً وسَمانةً؛ عن ابن الأَعرابي؛ وأَنشد:
رَكِبْناها سَمانَتَها، فلما
بَدَتْ منها السَّناسِنُ والضُّلوعُ
أَراد: ركبناها طُولَ سَمانتِها. وشيء سامِنٌ
وسمين، والجمع سِمانٌ؛ قال سيبويه: ولم يقولوا سُمَناء، اسْتَغنَوْا عنه بسِمانٍ. وقال اللحياني: إذا كان السِّمَنُ خِلْقة قيل هذا رجل مُسْمِن وقد أَسْمَن. وسَمَّنه: جعله سميناً،
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR786 harf* س م ن * * السَّمْنُ * معروف وجمعه * سُمْنَانُ * كعبد وعبدان و * سَمَنَ * الرجل الطعام من باب نصر لته بالسمن فهو طعام * مَسْمُونٌ * و * سَمِينٌ * أيضا و * السَّمَّانُ * إن جعلته بائع السمن انصرف وإن جعلته من السم لم ينصرف في المعرفة و * سَمَّنَ * القوم * تَسْمِينا * زودهم السمن و * التَّسْمِينُ * في لغة أهل الطائف واليمن التبريد و * السَّمِينُ * ضد المهزول وقد * سَمِنَ * من باب طرب فهو * سَمِينٌ
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR9.109 harf: ( سَمِنَ كسَمِعَ ، سَمَانَةً بالفتح ) ، عن ابنِ الأعْرابيِّ وأَنْشَدَ :
رَكِبْناها سَمانَتَها فلمَّابَدَتْ منها السَّناسِنُ والضُّلوعُأَي طُولُ سَمانَتِها . ( وسِمَناً ، كعِنَبٍ ) ، نَقَلَه الجَوْهرِيُّ ، ( فهو سامِنٌ وسَمِينٌ ) ، وعلى الأَخيرِ اقْتَصَرَ الجَوْهرِيُّ ، ( ج سِمَانٌ ) ، بالكسْرِ .
قالَ سِيْبَوَيْه : ولم يقولُوا سُمَناء ، اسْتَغْنَوا عنه بسِمانٍ .
( و ) قالَ اللّحْيانيُّ :
: ( سَمِنَ كسَمِعَ ، سَمَانَةً بالفتح ) ، عن ابنِ الأعْرابيِّ وأَنْشَدَ : رَكِبْناها سَمانَتَها فلمَّابَدَتْ منها السَّناسِنُ والضُّلوعُأَي طُولُ سَمانَتِها . ( وسِمَناً ، كعِنَبٍ ) ، نَقَلَه الجَوْهرِيُّ ، ( فهو سامِنٌ وسَمِينٌ ) ، وعلى الأَخيرِ اقْتَصَرَ الجَوْهرِيُّ ، ( ج سِمَانٌ ) ، بالكسْرِ . قالَ سِيْبَوَيْه : ولم يقولُوا سُمَناء ، اسْتَغْنَوا عنه بسِمانٍ . ( و ) قالَ اللّحْيانيُّ : المُسْمِنُ ، ( كمُحْسِنٍ : السَّمِينُ خِلْقَةً ، وقد أَسْمَنَ ) الرَّجُلُ ،
( وسَمَّنَهُ ) غيرُهُ ( تَسْمِيناً ) ؛ ومنه المَثَلُ : سَمِّنْ كَلْبَك يأْكُلْك . ( و ) قالَ بعضُهم : ( امْرأَةٌ مُسْمَنةٌ ، كمُكْرَمَةٍ ) : سَمِينَةٌ ( خِلْقَةً ، ومُسَمَّنَةٌ ، كمُعَظَّمَةٍ ) : إذا كانتْ سَمِينَةً ( بالأَدْويَةِ ) ، وقد سُمِنَتْ . وفي الحدِيثِ : ( وَيْلٌ للمُسَمَّناتِ يوْمَ القِيامَةِ من فَتْرة في العِظامِ ) ، أَي اللاتي يَسْتَعْملْن الأَدْويَة للسِّمَن . ( وأَسْمَنَ ) الَّرجُلُ : ( مَلَكَ ) شيئاً ( سَمِيناً ، أَو اشْتَراهُ ، أَو وَهَبَه ) ؛ واقْتَصَرَ الجَوْهرِيُّ على الأَوَّل والثالثِ . ( و ) أَسْمَنَ : ( سَمِنَتْ ماشِيَتَهُ ) ونعمَهُ فهو مُسْمِنٌ . ( واسْتَسْمَنَ : طَلَبَ أنْ يُوهَبَ له السّمِينُ ) . وفي الصِّحاحِ : أنْ يُوهبَ له السِّمَنُ . وفي اللّسانِ : واسْتَسْمَنه : طَلَبَه سَمِيناً . ( و ) اسْتَسْمَنَ ( فلاناً : وجَدَهُ سَمِيناً : أو عَدَّهُ سَمِيناً ) كما في الصِّحاحِ ومنه المَثَلُ : ( ولقد اسْتَسْمَنْت ذا وَرَم ) . ( وطَعامٌ مُسْمَنَةٌ ) للجسْمِ ) كمَرْحَلَةٍ أي : تَحْمِلُه على السّمنِ ، ( وأَرضٌ سَمِينَةٌ ) ( تَرِبَةٌ ) أَي : جَيِّدة الترْبَةِ ( لا حَجَرَ فيها ) قوِيَّة على تَرْشِيح النَّبْتِ . ( والسَّمْنُ : سِلاءُ الزُّبْدِ ) ، والزُّبْدُ ) سِلاءُ اللّبَنِ ، وهو للبَقَرِ وقد يكونُ للمِعْزى ؛ وأَنْشَدَ الجَوْهرِيُّ لامْرِىءِ القَيْسِ وذكر مِعْزًى له : فتَمْلأُ بَيْتَنا أَقِطاً وسَمْناً وحَسْبُكَ من غِنًى شِبَعٌ ورِيُّ ( يُقاوِمُ السُّمُومَ كُلَّها ويُنَقِّي الوَسَخَ مِن القُروحِ الخَبيثَةِ ويُنْضِجُ الأَوْرامَ كُلَّها ويُذْهِبُ الكَلَفَ والنَّمَشَ من الوجْهِ طِلاءً ج
أَسْمُنٌ وسُمونٌ وسُمْنانٌ ) ، مِثْل أَعْبُدٍ وعُبودٍ وعُبْدانٍ وأَظْهُرٍ وظُهورٍ وظُهْرانٍ ، واقْتَصَرَ الجَوْهرِيُّ على الأَخِيرَيْن . ( وسَمَنَ الطَّعامَ ) وغيرَهُ ، فهو مَسْمونٌ : ( عَمِلَهُ به ) ولَتَّهُ به ؛ وأَنْشَدَ الجَوْهرِيُّ : عَظِيمُ القَفا رِخْوُ الخَواصِرِ أَوْهَبَتْله عَجْوَةٌ مَسْمُونَةٌ وخَمِيرُقالَ ابنُ بَرِّي : قالَ ابنُ حَمْزَةَ : إنَّما هو أُرْهِنَتْ أَي أُعِدَّتْ وأُدِيمَتْ . ( كسَمَّنَهُ ) تَسْمِيناً ، ( وأَسْمَنَه . ( و ) سَمَنَ ( القوْمَ ) يَسْمُنُهم سمناً : ( أَطْعَمَهُم سَمْناً . ( وأَسْمَنُوا : كَثُرَ سَمْنهُم . ( وهم سامِنُونَ ) : أَي ذَوُوا سَمْنٍ ، كما يقالُ : تامِرُون ولابِنُون . ( و ) أَبو المكارِمِ ( فِتْيانُ بنُ أَحمدَ بنِ سَمْنِيَّة ) ، بفتح فسكون فكسر وتشْديدِ ياءٍ تَحْتية : ( شيْخٌ لابنِ نُقْطَةَ ) وهو ضَبَطَه . ( والتَّسْمِينُ : التَّبْريدُ ) ، بلُغَةِ أَهْلِ الطَّائِفِ واليَمَنِ وأُتِيَ الحجَّاجُ بسَمَكةٍ مَشْويَّةٍ فقالَ للطبَّاخِ سَمِّنْها ؛ كما في الصِّحاحِ وفي النَّهايَةِ : فقالَ للذي حَمَلَها : سَمِّنها ، فلم يدْرِ ما يريدُ : فقالَ عَنْبسةُ بنُ سعيدٍ : إنَّه يقولُ لك بَرِّدْها قَلِيلاً . ( والسُّمَانَى ، كحُبارَى ) ، ولا يقالُ سُمَّانَى بالتَّشْديدِ : ( طائِرٌ ) ، وأَنْشَدَ الجَوْهرِيُّ : نفْسِي تَمَقَّسُ من سُمَانَى الأَقْبُر ويقالُ : هو السّلوَى ووَقَعَ للمصنِّفِ في ( ح و ر ) ما نَصّه : وأَحْمدُ بنُ أَبي الحُوارَى ، كسُكَارَى وسُمَّانَى ، مُغايراً بين سُكَارَى
وسُمَّانَى وشدَّدَ المِيم بالقَلَم ، وتقدَّمَ التَّنّبِيه عليه في ذلِكَ . يَقَعُ ( للواحِدِ والجَمْعِ أَو الواحِدَةُ سُمَاناةٌ ) والجَمْعُ سُمَانياتٌ . ( والسَّمَّانُ ، كشَدَّادٍ : أَصْباغٌ يُزَخْرفُ بها ) ، اسمٌ كالجَبَّانِ . ( والسُّمَنِيَّةُ ، كعُرَنِيَّةٍ ) ، أَي بضمٍ ففتحٍ ، هذا هو الصَّوابُ ، ووَقَعَ في بعضِ النسخِ كعَربيَّةٍ كالمَنْسوبِ للعَرَبِ وهو تَصْحيفٌ ، ( قوْمٌ بالهِنْدِ ) من عبَدَةِ الأَصْنامِ ، ( دُهْريُّونَ ) ، بضمِ الدَّالِ ، ( قائِلُونَ بالتَّناسُخِ ) ويُنْكِرُونَ وُقُوعَ العِلْم بالإِخْبارِ ، ويقالُ : إنَّه نسْبَةٌ إلى سِمَنٍ ، كزِنَةٍ ، اسمُ صَنَمٍ لهم . كذا بخطِّ الإمامِ أَبي عبْدِ الّلهِ القصَّار . وفي شرْحِ بديعِ ابنِ السَّاعاتي : أَنَّ نسْبَتَهم إلى بلدٍ بالهِنْدِ يقالُ لها سومنات . قلْتُ : وهذا هو الذي صرَّحُوا به فتكونُ النِّسْبَة حينَئذٍ على غيرِ قياسٍ . ( والسُّمْنَةُ ، بالضَّمِّ : عُشْبَةٌ ) ذاتُ وَرَقٍ وقُضُبٍ دَقيقَةُ العِيدَانِ لها نَوْرَة بَيْضاءُ . وقالَ أَبو حَنيفَةَ : السُّمْنَةُ مِن الجَنْبَة ( تَنْبُتُ بنجُومِ الصَّيْفِ وتَدُومُ خُضْرتُها . ( و ) السُّمْنةُ : ( دَواءُ السِّمَنِ ) . وفي التَّهْذيبِ : تُسَمَّن به المرْأَةُ . ( و ) سُمْنةٌ : ( ع ) . وقالَ نَصْر : ناحِيَةٌ بجَرَشَ . ( و ) سُمْنةٌ : ( ة ببُخارَى ، منها ) العِمادُ ( محمدُ بنُ علِيِّ بنِ عبْدِ المَلِكِ الفَقيهُ ) ، المُفْتِي ، إمامُ جامِعِ بُخارَى ، تَفَقَّه على القونويِّ ، وكانَ في حُدودِ خَمْسين وستّمائَةٍ ، تَفَقَّه عليه فخرُ الدِّيْن البونتي . ( و ) سُمْنةُ : ( لَقَبُ الزُّبيرِ بنِ محمدٍ العُمَريِّ المُقْرِىءِ ) المَدنيّ ، قَرَأَ على قالون ؛ ضَبَطَه أَبو العَلاءِ العطَّار .
( وسَمْنانُ : ع ) قُرْبَ اليَمامَةِ مِن دِيارِ تميمٍ . ( و ) سِمْنانُ ، ( بالكسر : د ) بقوْمَس بينَ خُرَاسان والرَّيِّ ، منه أَبو بكْرٍ أَحمدُ بنُ دَاوُد المحدِّثُ ؛ ترْجَمَه الحاكِمُ ؛ وجوَّزَ نَصْر فيه الفتْحَ أَيْضاً ، وقالوا هو الأَصْل . ( و ) سُمْنانُ ، ( بالضَّمِّ : جَبَلٌ ) ، عن ابنِ دُرَيْدٍ . ( وسَامَانُ بنُ عبدِ المَلِكِ السَّامانِيُّ : محدِّثٌ ) نُسِبَ إلى جَدِّه ، أَو إلى إحْدَى القُرَى الآتي ذِكْرها . ( والمُلوكُ السَّامانِيَّةُ ) : مُلوكُ ما وَرَاء النَّهْرِ وخُرَاسان ، ( تُنْسَبُ إلى سَامانَ بنِ حَيَّا ) أَحَدِ أَجْدادِهِم ، وكانوا مِن أَحْسَن المُلوكِ سِيرَةً ، يرجعُونَ إلى عَقْلٍ ودِيْنٍ وعلْمٍ . وقالَ ياقوت : يُنْسَبونَ إلى قرْيَةٍ بنواحِي سَمَرْقَنْد يقالُ لها سَامانُ ، منهم : المَلِكُ أَحمدُ بنُ أَسدِ بنِ سَامانَ البُخارِيُّ عن ابنِ عُيَيْنة ، ويَزِيدِ بنِ هَارون ، ماتَ سَنَة 250 ، وعنه ولدُه الأَميرُ الماضِي أَبو إبراهيمَ إسْمعيلُ بنُ أَحمدَ ، وتولَّى بعْدَه ولدُه الأَميرُ نَصْر ، وماتَ سَنَة 277 ؛ ثم أَخُوه إسْمعيلُ بنُ أَحمدَ المَذْكُور ، وقد رَوَى عن أبيه وكانَ مُكْرِماً للعُلَماءِ عادِلاً ، ماتَ سَنَة 295 ، رَوَى عنه عبدُ اللهاِ بنُ يَعْقوب البُخارِيُّ وآخَرْون . ( وسُمْنٌ ، بالضَّمِّ : ع ) ، عن ابنِ دُرَيْدٍ . ( و ) سُمَيْنَةُ ، ( كجُهَيْنَةَ : أَوَّلُ مَنْزِلٍ من النِّباجِ لقاصِدِ البَصْرَةِ ) لبَني عَمْرو بنِ تمِيمٍ ، وهو وادٍ ، قالَهُ نَصْر . ( والأَسْمانُ : الأُزُرُ الخُلْقانُ ) ، كالأَسْمالِ ، عن ابنِ الأعْرابيِّ . ( وسامِينٌ : ة بهَمَذَانَ . ( وسَامانُ : ة بالرَّيِّ .
( و ) أَيْضاً : ( مَحَلَّةٌ بأَصْبَهانَ منها : أَحمدُ بنُ عليِّ ) الأَسْمهانيّ السَّامانيُّ ( الصَّحَّافُ ) حدَّثَ عن أَبي الشيْخِ . ( وسِمْنينُ ، بالكسْرِ : د . ( و ) السَّمِينُ ، ( كأَميرٍ ) : خِلافُ المَهُزولِ ، وهو ( لَقَبُ عبدِ اللهاِ بنِ عَمْرو بنِ ثَعْلَبَةَ ، لأَنَّه كانَ بينَ أَخٍ وعَمَ وعدَدٍ كثيرٍ ) . وممَّا يُسْتدركُ عليه : تَسَمَّنَ الرَّجُلُ : صارَ سَمِيناً ؛ نَقَلَه الجَوْهرِيُّ . وتَسَمَّنَ : تكَثَّرَ بما ليسَ فيه مِن الخيْرِ ، أَو ادَّعَى بما ليسَ فيه مِن الشَّرَفِ أَو جَمْع المالِ ليُلْحَقَ بذوِي الشَّرَفِ ، أَو أَحَبَّ التَّوسُّعَ في المآكلِ والمَشارِبِ وهي أَسبابُ السِّمَنِ ؛ وبكلِّ ذلِكَ فُسِّرَ الحدِيثُ : ( يكونُ في آخِرِ الزَّمانِ قوْمٌ يَتَسمَّنونَ ) . وقالوا : اليَنَمةُ تُسْمِنُ ولا تُغْزُو أَي إنَّما تَجْعَلُ الإِبِلَ سَمِينَةً ولا تَجْعلها غِزاراً . وسَمَنْتُ له : أَدَمْتُ له بالسَّمْن . وأَسْمَنَ : اشْتَرى سَمْناً . واسْتَسْمَنَ : طَلَبَ أَن يُوهَبَ له السّمْنُ ؛ نَقَلَه الجَوْهرِيُّ . وسَمَّنَهم تَسْمِيناً : زَوَّدَهُم السَّمْنَ . والسَّمَّانُ : بائِعُ السَّمْنِ ، واشْتَهَرَ به أَبو صالِحٍ ذَكْوانُ بن عبْدِ اللهاِ مَوْلَى باهِلَةَ ، تابِعيٌّ مَشْهورٌ . وقالَ الجَوْهرِيُّ : السَّمَّانُ إنْ جَعَلْته بائِعَ السَّمْنِ انْصَرَفَ ، وإن جَعَلْتَه مِن السَّمِّ لم يَنْصرِف في المَعْرفَةِ . وأَسْمَنَه : أَطْعَمَهُ السَّمْنَ ، وقوْلُ الرَّاجزِ : لحْمَ جَزُورٍ غَثَّةٍ سَمِنيه
أَي مَسْمونَة مِن السَّمْن لا مِنَ السِّمَنِ ؛ نَقَلَه الجَوْهرِيُّ . وأَسْمَنَ الشَّاةَ مِثْلُ سَمَّنَها . ودارٌ سَمِينَةٌ : كثيرَةُ الأَهْلِ ، وهو مجازٌ . وسمَّنُوا لفلانٍ : أَعْطوه كَثيراً . وهذا كَلامٌ سَمِينٌ . وهو أَسْمَنُ حظّاً مِن فلانٍ . وانْقَلَبَتْ بلْدَتُهم سَمْنةً وعَسْلَةً ، كثُرَتا فيه . وفي المَثَلِ : سَمْنكُم هُرِيقَ ، في أَدِيمكم ، أَي مالكُم يُنْفَقُ عليكم ، ومنه أَخَذتِ العامَّةُ : سَمْنكُم في دَقيقِكم . والسَّمِينُ ، كأَمِينٍ : لَقَبُ أَبي مُعاوِيَةَ صَدَقة بن أَبي عبدِ الّلهِ القُرَشِيّ الدِّمَشْقيّ عن ابنِ المُنْكَدرِ ؛ ولَقَبُ أَبي عبدِ الّلهِ محمدِ بنِ حاتِمِ بنِ مَيْمون المَرْوَزيّ البَغْدادِيّ عن وكيعٍ ؛ ولَقَبُ أَبي المَعالِي أَحمدَ بن عبْدِ الجبَّارِ البَغْدادِيّ عن ابنِ البطر . والسَّمِينُ : صاحِبُ إعْرابِ القُرآنِ والمُفْرداتِ مَشْهورٌ . وبالضمِّ وفَتْحِ الميمِ وأَخُوه عُمَر سَمِعاً مِن ابنِ شانيل . وسُمْنةٌ ، بالضمِّ : ماءَةٌ بينَ المَدينَةِ والشامِ قُرْبَ وادٍ القرى ؛ عن نَصْر .
وسَمْنانُ ، بالفتْحِ : شعبٌ لبَني رَبيعَةَ بنِ مالِكٍ فيه نَخْلٌ ؛ عن نَصْر . وبالكسْرِ قَرْيَةٌ بِنَسَا ، لها نَهْرٌ كبيرٌ ، منها : أَبو الفَضْلِ محمدُ بنُ أَحمدَ بنِ إسْحق عن أَبي بكْرٍ الإِسْماعِيليّ ، ماتَ سَنَة 400 . وسَمْنانُ : جَدُّ القاضِي أَبي جَعْفرٍ محمدِ بنِ أَحمدَ بنِ مَحْمود بنِ سَمْنان العِرَاقيّ نَزِيلُ بَغْدادَ أَحدُ مشايخِ الخَطِيبِ ، سَمِعَ الدَّارْقطْنيّ ، وماتَ بالموصلِ قاضِياً سَنَة 444 . وسَامانُ : مِن قُرَى سَمَرْقَنْد ، عن ياقوت وقد تقدَّمَ . وسَامانُ : قرْيَةٌ بدِيارِ بكْرٍ ، منها : الحَسَنُ بنُ سعيدِ بنِ عبدِ الّلهِ بنِ بنْدارٍ السَّامانيُّ تَرْجَمه السبكيّ ، رَحِمَه الّلهُ تعالى . وممَّا يُسْتدركُ عليه :
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR9.200 harfسَمِنَ
1 سَمِنَ ذ , (S, M, L, Msb, K,) aor. سَمَنَ ; (L, Msb, K;) and سَمُنَ, aor. سَمُنَ ; (Msb;) inf. n. of the former سِمَنٌ (S, M, L, K) and سَمَانَةٌ, (M, L, K,) or the former is a simple subst. (Msb) [and the latter by rule inf. n. of the latter verb]; He was, or became, fat, or plump; (S, M, L;) or in the condition of having much flesh and fat: (Msb:) and ↓ تسمّن has a like meaning [i. e.
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR1.059 harfسَمَنَ
سَمَنَ U ( n. ac. سَمْن 1 ),
a. Greased; buttered; fed on oily food &c.
سَمِنَ
سَمِنَ A ( n. ac. سِمَن 7 , سَمَاْنَة 22t ),
a. Was, became fat, plump, fleshy.
سَمَّنَ
سَمَّنَ II ,
a. Fattened.
b. Greased &c.
أَسْمَنَ
أَسْمَنَ IV ,
a. Was fat, plump, fleshy.
b. Had, bought grease, fat, butter.
c. Had, bought a fat beast; had fat cattle.
تَسَمَّنَ
تَسَمَّنَ V ,
a. see IV (a)
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR16.032 harfسمن
سَمِنَ - يَسْمَنُ - سَمِيْن - سِمَان - أَسْمَنَ - يُسْمِنُ
سَمِنَ - يَسْمَنُ + الكائن: يزداد وزن الكائن وتكبر بطنه وأردافه ومحيط أطرافه ووجهه وعنقه، وذلك لخزنه الشحم تحت الجلد وفي البطن
سَمِيْن: على وزن " فـَعيل" اسم فاعل مبالغة من " سَمِنَ - يَسْمَنُ ": الذ ي سَمِنَ وازداد وزنه وشحمه
سَمِيْنَة: مؤتث " سَمِيْن"
سِمَان: جمع سَميْن
Mücavir kökler27 mücavir (33 toplam)
- عجف
2 ortak ayet · Cılızlar
- سنبل
2 ortak ayet · Başaklar
- يبس
2 ortak ayet · Kurular
- خضر
2 ortak ayet · Hudr : Sebzedir
- بقر
2 ortak ayet · Sığır
- فتي
2 ortak ayet · Kepçe, kefe demektir
- سبع
2 ortak ayet · Yırtıcı hayvan demektir
- روغ
1 ortak ayet · Önü ve arkası görülmeyen yol demektir
- أكل
2 ortak ayet · Ekel pas demektir
- جوع
1 ortak ayet · Ceyee suyun toplandığı çukurdur
- عبر
1 ortak ayet · Abere bir ırmaktan geçerken üstüne basılan taşlar
- أخر
2 ortak ayet · Uhur ense demektir
Geçtiği ayetler(4)
وَقَالَ الْمَلِكُ إِنِّي أَرَى سَبْعَ بَقَرَاتٍ سِمَانٍ يَأْكُلُهُنَّ سَبْعٌ عِجَافٌ وَسَبْعَ سُنْبُلَاتٍ خُضْرٍ وَأُخَرَ يَابِسَاتٍ …
SemizlerHükümdar dedi ki: Ben gördüm ki; yedi semiz ineği yedi zayıf inek yemektedir. Yedi yeşil başak ve bir o kadar da kurumuş başak. Ey ileri gelenler; eğer rüya yorumlayabiliyorsanız şu benim rüyamın anlamını söyleyin.
يُوسُفُ أَيُّهَا الصِّدِّيقُ أَفْتِنَا فِي سَبْعِ بَقَرَاتٍ سِمَانٍ يَأْكُلُهُنَّ سَبْعٌ عِجَافٌ وَسَبْعِ سُنْبُلَاتٍ خُضْرٍ وَأُخَرَ يَابِسَاتٍ …
SemizlerYusuf, ey doğru sözlü; bildir bakalım bize: Yedi semiz ineği, yedi zayıf ineğin yemesini ve yedi yeşil başakla bir o kadar da kuru başağı. Geri dönüp insanlara haber vereyim de onlar bilsinler.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | سمن |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | شحم, لحم, بدن, وفر |
| Zıt Kök | هزل |
| Çekirdek Özet 1 | Canlının et ve yağ bağlayarak dolgunlaşması, zayıflık ve cılızlığın karşıtı |
| Çekirdek Özet 2 | Maddi refah, bolluk, besleyicilik ve bedensel dolgunluk |
| Çekirdek Özet 3 | Bünyenin fazlalığı tutarak hacim kazanması ve özün besleyici nitelik arz etmesi |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca yüzeysel kilo alma sayıp doyum ve besin değeri taşıma boyutunu gözden kaçırmak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| سم | Nüfuz etme, yükselme, bir şeyin içine işleme veya belirginleşme niteliğidir; سمم (içe işleme, delik), سمو (yükselme, belirgin olma), سمك (yukarı doğru kalınlaşma, tavan) köklerinde bu dinamik görülür. | ن | ن harfinin sağladığı durağanlık, bünyede yerleşme ve süreklilik boyutuyla içe işleyen gıdanın bedende tutulup birikmesini, böylece et ve yağ tabakasıyla kalıcı hacim oluşmasını ifade eder. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| س | Diken, destek | Bünyenin yapısını kurma, dayanak oluşturma ve tutunma hareketidir. |
| م | Su | Akışkanlık, besleyici sıvı, öz ve canlılık sağlayan cevherdir. |
| ن | Filiz, yılan, balık | Süreklilik, çoğalma, gelişme ve bünyede kalıcı büyümedir. |
| سمن | Desteğe tutunan besleyici özün bünyede çoğalarak kalıcı hacim yapması | Sıvı ve besleyici özün bedensel çatıda tutunup kütle ve dolgunluk meydana getirmesi hareketini kurar. |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Canlının bol ot ve su bularak et ve yağ bağlaması, cılızlıktan kurtulup semirmesi; ayrıca sütten çıkarılan sade yağ (سمن). |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Şair İbnü’l-A‘râbî’nin aktardığı beyitte devenin semizliği ve etli durumu رَكِبْناها سَمانَتَها، فلما / بَدَتْ منها السَّناسِنُ والضُّلوعُ ifadesiyle şahit gösterilmiştir; binitin semizliği boyunca sürüldüğü, et ve yağı eriyip kaburga kemikleri belirince durumunun zayıflığa döndüğü anlatılır. |
| Erken Arapça kullanım | Klasik dönemde bol gıda tüketip et bağlayan kişi için رجل مُسْمِن veya سَمِين denilmiş; ayrıca yiyeceğe sade yağ katma eylemi سَمَنْتُ الطَّعامَ kalıbıyla ifade edilmiştir. |
Kaynak Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, es-Sıhâh.
Sami etimolojik katman
Arapça سمن kökü, Batı ve Güney Sami dillerinde «yağ», «yağlı olmak», «semizleşmek» ve «bereketli olmak» çekirdek anlamını düzenli fonetik denklemle koruyan köklü bir Afro-Asyatik mirastır. İbranicede şemen (שֶׁמֶן - yağ, zeytinyağı, zenginlik) ve şamen (שָׁמֵן - semiz, semirmek, şişmanlamak), Aramice ve Süryanicede şamnā (ܫܡܢܐ - sade yağ, yağ), Ugarit dilinde šmn (yağ, merhem) ve Akadcada şamnu (yağ, sıvı yağ) biçimleri fonetik ve semantik olarak birebir örtüşür. İbrani-Aramice sibilant /š/ sesinin Arapçada /s/ sesine düzenli dönüşümü, bu kökün Proto-Sami *šamn- (sıvı/katı yağ, semizlik) formundan geldiğini kesin olarak belgeler. Ortak semantik matris; besin değeri yüksek, enerji depolayan, kıtlık zamanı koruyan temel yağ maddesi ve bu maddenin bedende oluşturduğu dolgunluktur.
Güven Kesin
Kaynak Brown-Driver-Briggs, HALOT, Payne Smith, The Foreign Vocabulary of the Qur’an.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | سمن kökü «zayıflığın zıddı olmak» esasına dayanır; bedenin yağ ve et tutmasıyla sütten çıkarılan donuk/sıvı yağ arasındaki ilişki dolaysızdır. | Bünyenin gıdayı bünyesinde tutarak zenginleşmesi, hem canlı bedenin semizliğini hem de gıdanın özü olan yağı adlandırmıştır. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice שמן, Süryanice ܫܡܢܐ, Akadca şamnu biçimleriyle fonetik ve semantik tam denklik gösterir. | Proto-Sami ortak miras katmanına aittir; yağ ve semizlik fikri diller arasında hiçbir kesintiye uğramadan korunmuştur. | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Mısır hiyerogliflerinde ve Berberi kollarında yağ ve besleyici maddeye dair kimi biçimsel paralellikler öne sürülmüştür. | Afro-Asyatik çatı altında temaslar bulunmakla birlikte Sami dilleri dışındaki kesin ortak köken bağı sınırlıdır. | Muhtemel |
Kaynak Brown-Driver-Briggs, Cohen Dictionnaire des racines sémitiques.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| سمن | Anlamlı | Semirmek, yağlanmak | Et ve yağ bağlayarak zayıflıktan kurtulmak, dolgunlaşmak. | Hedef köktür; Kur'an'da geçer. |
| سنم | Anlamlı | Yükselmek, hörgüç | Bir şeyin en üst kısmı, devenin hörgücü, yüksek pınar (تسنيم). | Hacimce yükselme ve tepe oluşturma bağı vardır; Kur'an'da geçer. |
| مسن | Anlamlı | Yaşlanmak, bilemek | Zamanın geçmesiyle yaş almak veya bir şeyi taşla bilemek. | Kur'an'da geçmez; sözlüklerde müsta'meldir. |
| منس | Anlamlı | Sürmek, silmek | Bir şeyi çekip çıkarmak veya yol yürümek. | Kur'an'da geçmez; kullanım alanı sınırlıdır. |
| نسم | Anlamlı | Esinti, soluk | Rüzgârın hafif esmesi, canlının nefes alması, can (نسمة). | Kur'an'da geçmez; içsel canlılık ve hava hareketidir. |
| نمس | Anlamlı | Gizlemek, sırdaş | Sır tutmak, gizlice iş çevirmek; vahiy meleği (ناموس). | Kur'an'da geçmez; içe saklama niteliği taşır. |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| سمن | Merkez | Dolgunluk ve yağlılık | Bedenin hem et hem yağ ile sıhhatli ve besleyici biçimde hacim kazanmasıdır. | Canlının zayıflıktan kurtulup tam besin değerine kavuşması. |
| شحم | Komşu | Don yağı, yağ tabakası | Yalnızca iç yağı ve beyaz yağ dokusunu ifade eder, et dolgunluğunu içermez. | Doğrudan yağ dokusuna odaklanan anatomik dar anlamdır. |
| لحم | Komşu | Et dokusu | Bedenin adale ve kas kitlesini gösterir; yağlanmadan bağımsız et yoğunluğudur. | Maddi adale dokusu. |
| بدن | Komşu | Gövde iriliği | Yaş veya yapı sebebiyle gövdenin büyümesi, iri yapılı olmasıdır; besililik şart değildir. | İri cüsseli olma hali. |
| وفر | Komşu | Doluluk, bolluk | Bir şeyin eksiksiz, bol ve tam olmasıdır; fiziksel beden şartı aramaz. | Genel niceliksel bolluk. |
| هزل | Zıt | Zayıflık, cılızlık | Bedenin erimesi, içinin boşalması, dayanıksız ve besinsiz kalmasıdır. | Semizliğin ve gıda dolgunluğunun tam karşıtıdır. |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | سمن | Semirmek, yağ | Bedenin gıda depolayarak dolgunlaşması ve sütten elde edilen saf yağ. | Kesin |
| Latince | Pinguedo, obesus, sagina | Yağlılık, besililik | Pinguedo doğrudan yağı ve semizliği karşılar; obesus aşırı besililiği, sagina ise besiye çekmeyi anlatır. | Güçlü |
| İngilizce | Fat, plump, fatten, fertile | Semiz, şişman, besili | Fat hem yağ dokusunu hem şişmanlığı verir; plump sağlıklı dolgunluğu, fatten semirtmeyi karşılar. | Kesin |
| Almanca | Fett, feist, mästen | Yağ, semiz, semirtmek | Fett maddeyi ve durumu, feist av hayvanının veya binitin semizliğini, mästen besiye çekmeyi bildirir. | Kesin |
| Fransızca | Gras, engraisser, embonpoint | Yağlı, semirtmek, dolgunluk | Gras besili ve yağlı durumu, engraisser semirtmeyi, embonpoint bedensel dolgunluğu karşılar. | Kesin |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Kluge Etymologisches Wörterbuch, Dictionnaire Larousse.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| سِمَانٍ | Bolluk ve bereket simgesi olan besili hayvanlar | Hz. Yusuf kıssasında rüyadaki yedi semiz ineğin yedi verimli ve bereketli yılı temsil etmesi bağlamında (Yûsuf 12:43, 12:46). |
| سَمِينٍ | Konuğa ikram edilen semiz, eti dolgun ve kusursuz kurban | Hz. İbrahim’in melek misafirlerine tereddüt etmeden ikram ettiği kızartılmış buzağının niteliği bağlamında (Zâriyât 51:26). |
| يُسْمِنُ | Bedenin açlığını giderip gıda ve enerji sağlama niteliği | Cehennem ehlinin yiyeceği darî‘ dikeninin ne besleyeceği ne de açlığı gidereceği anlatılırken olumsuzlama sîgasında (Gâşiye 88:7). |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Ahiret halleri ve ceza | Cehennemdeki yiyeceklerin bedeni beslemekten ve güç vermekten uzak, sırf azap unsuru oluşunun mahiyeti. | Gerçek doyuruculuk ve faydadan tamamen yoksun olma. |
| Fıkıh | Kurban ve zekât hükümleri | Kurban edilecek hayvanın zayıf ve cılız değil, semiz (سمين) ve kusursuz olmasının sıhhat şartı sayılması. | Kurbanın et ve sağlık bakımından yetkinliği. |
| Tefsir | Sembolik ve hakiki zenginlik | Yûsuf suresindeki semiz ineklerin ziraat ve iktisattaki üretim fazlası ile bolluk dönemini remzetmesi. | Üretim gücü, refah ve stoklanabilir bereket. |
| Hadis | Aşırı yeme ve tembellik yergisi | Sonraki nesillerde ortaya çıkacağı bildirilen aşırı semizlik ve oburluk yönelişinin ahlaki tenkidi. | Faziletli ölçüyü aşan bedensel rehavet. |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | İbadet ve takva sunusu | Kusursuzluk | Fedakârlığın niteliği | Allah’a sunulan kurbanın veya infakın en besili ve değerli olandan seçilmesi. | Kesin |
| İlmi | Beslenme biyolojisi | Enerji depolama | Canlılığı koruma | Canlının kıtlık ihtimaline karşı besini yağ dokusu olarak bünyesinde yedeklemesi. | Güçlü |
| Siyasi | Devletin kudreti | Kaynak bolluğu | Kriz yönetimi | Bolluk yıllarında iktisadi ve idari rezerv oluşturarak zayıf dönemleri atlatma kabiliyeti. | Güçlü |
| İktisadi | Üretim ve stok | Artı değer | Rezerv oluşturma | Tüketilenden fazla üretilen değerin sermayeye ve güvenli stoğa dönüşmesi. | Kesin |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Enerji rezerv kapasitesi ve potansiyel enerji birikimi | Sistemin dışarıdan aldığı girdiyi işleyerek entropiye karşı kararlı ve yoğun bir potansiyel rezerv halinde bünyede depolaması. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Sermaye birikimi ve refah fazlası | Toplumun kriz ve kıtlık dönemlerine mukavemet göstermek üzere oluşturduğu tasarruf, sermaye ve kurumsal dayanıklılık tabakası. | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün anlamını yalnızca estetik kusur veya tıbbi bir problem sayılan obezite ve hantallık ile sınırlamak. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur’an’da kök; bereketi, tarımsal ve hayvansal refahı, cömert ikramın kalitesini ve hakiki besleyiciliği ifade eden olumlu bir değer taşır. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Hz. Yusuf’un rüyasındaki bereketi ve Hz. İbrahim’in cömertliğini anlayamamak; cehennemdeki gıdasızlık azabının gerçek şiddetini kavrayamamak. |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur’an’ın bolluk, kıtlık, ikram ve gıda kavramlarını nasıl maddi ve biyolojik gerçeklikler üzerinden modellediğini gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Yusuf kıssasındaki iktisadi döngü ayetlerinde, İbrahim kıssasındaki ziyafet ahlakında ve Gâşiye suresindeki uhrevi azap tasvirlerinde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Semizliğin sadece nefsi bir kusur olduğu zannını yıkar; üretim gücünün, sıhhatin ve konuğa hürmetin bir nişanesi olduğunu ortaya koyar. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamCanlının bol gıda alarak et ve yağ bağlaması, cılızlığın zıddı olarak bedenin dolgun ve besili hale gelmesi.
- Soyut anlamBir yapının rezerv üretmesi, besleyici öz taşıması ve kriz anlarına karşı dayanıklılık sağlayan artı değere sahip olması.
- Sistematik karşılıkSistemin girdi fazlasını faydalı bir potansiyele dönüştürerek bünyesinde tutması ve tüketim anında yüksek verim sunması.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde sisteme giren besin veya kaynak akışını, sistemin anlık tüketim ve harcamasını gösterir. Girdinin tüketimi aştığı durumlarda oluşan pozitif fark zamanla entegre edilerek bünyede rezervini (semizlik ve yağ dokusunu) kurar. Bu rezervin varlığı, sistemin gerçek bir besleyicilik ve fayda potansiyeline () sahip olmasını sağlar; Gâşiye 88:7 ayetinde ise bu potansiyelin sıfırlandığı ( ve ) durum resmedilir.