صبو
ص - ب - و
KÖK- 1 geçiş
- 1 ayet
- 1 sîga
- 6 sözlük
Kur'an'daki karşılığı: Çocuk gibi meylederim
Notlarım
Sözlükler(6)
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR3.289 harfباب الصاد والباء و وايء معهما
ص و ب، و ص ب، ص ب و، ب و ص، و ب ص، ب ي ص، ص أ ب، ص ب أ مستعملات
صوب:
الصَّوْبُ: المَطَرُ.
والصَّيِّبُ: سحابٌ ذو صَوْبٍ.
وقال اللهُ تعالى: أو كصَيِّبٍ من السماء الى قوله: وبَرْق.
وصابَ الغَيث بمكان كذا.
والصُّيّابُ: الخِيارُ من كلِّ شيءٍ، قال رؤبة: بَيْتُكَ من كِندةَ في الصُّيّابِ وصابَ السهمُ نحو الرَّميّة يُصوبُ صَيْبُويةً اذا قَصَدَ، وسَهْمٌ صائبٌ أي قاصد، قال:
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR454 harfالصَبِيُّ: الغلام، والجمع صبْيَةٌ وصِبْيانٌ وتصغير صِبْيَةٍ صُبَيَّةٌ في القياس، وقد جاء في الشعر أُصَيْبيَةٌ، كأنَّه تصغير أَصْبيَةٍ. قال الشاعر:
ارْحَمْ أُصَيْبِيَتي الذين كأنـهـمْحَجْلى تَدَرَّجُ في الشَرَبَّةِ وُقَّعُ
ويقال صَبِيٌّ بَيِّنُ الصِبا والصَباءِ. والجارية صَبِيَّةٌ، والجمع صَبايا. والسَبِيَّانِ: طرَفا اللَحيين. والصِبا أيضاً من الشوق، يقال منه: تَصابى. وصَبا يَصْبو صَبْوَةً
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR1.588 harfص ب و
صبوت إليه صبواً وبي صبوة إليه.
وفي فلان صبوة وهي جهلة الفتوة.
وأصباه الهوى وتصبّاه.
قال ذو الرمة: ولو كلمت مستوعلاً في عماية تصباه من أعلى عماية قيلها وتصابى الشيخ.
ورأيته في صباه.
وله صِبية صغار وأصبية وأصيبية وصبيان وقد أصبت المرأة: كثر صبيانها وامرأة مصب ومصبية ونساء مصبيات.
وصابى الشيء: قلبه وأماله.
قال: فقائل منهم صابيت بنيته وقائل منهم دعه فقد جادا وصابيت
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR8.445 harf: ( و *!الصَّبْوَةُ ؛ جَهْلَةُ الفُتُوَّةِ ) ؛ كما في المُحْكم .
زادَ اللّيْث : واللّهْوُ مِن الغَزَل .
( *!صَبَا ) *!يَصْبُو ( *!صَبْواً ) ، بالفتْحِ ، ( *!وصُبُوّاً ) ، كعُلُوَ ، ( *!وصِبًا ) ، بالكسْرِ مَنْقوص ، ( *!وصَباءً ) ، كسَحابٍ . يقالُ : كانَ ذلكَ في *!صِباهُ *!وصَبائِه .
قالَ الجوهريُّ : إذا فَتَحْت الصَّاد مددْتَ ، وإذا كسرْتَ قَصَرْتَ .
( *!والصَّبِيُّ : مَنْ لم يُفْطَمْ بَعْدُ
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR13.977 harfصَبَا
1 صَبَا ذ , (S, M, K,) aor. يَصْبُو, inf. n. صَبْوَةٌ, (S,) or صَبْوٌ, (M, K,) and صُبُوٌّ (S, M, K) and صِبًا [also written صِبًى, in the CK (erroneously) صَبًى,] and صَبَآءٌ, (M, K,) [app., in its primary acceptation, He was a youth, or boy, or child; agreeably with an explanation of a phrase in what follows, and with explanations of صِبًا and صَبَآءٌ which will be found below: ― -b2- and
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR yok19.168 harfصبو
صَبَا - يَصْبُو
صَبَا - يَصْبُوْ + كائن + إلى كائن أو شيء: يشتاق إليه: يميل للملاطفة والأنس والتحبب إلى الكائن أو الشيء:
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الشعور بالحب والميل النفسي من غير فعل أو عمل: إعطاء التفضيل والأولوية بالإرادة والعمل الحسن والنافع تجاه كائن آخر"، وهي:
هَوِيَ - يَهْوَى، حَبَّ - يَحِبُّ، شَهِيَ - يَشْهى (شَهَا -
Sîgalar(1)
Mücavir kökler9 mücavir (14 toplam)
- سجن
1 ortak ayet · Dibi çepeçevre kazılmış hurma ağacı demektir
- جهل
1 ortak ayet · Cehl fokurdayıp kaynayan kazan demektir
- صرف
1 ortak ayet · (sad) “Sarim” toplanıp yığılmış meyve, “serm” meyve veya…
- كيد
1 ortak ayet · Tuzak demektir
- حبب
1 ortak ayet · Habbe حَبَّ tane demektir (Tahıl tanesi)
- دعو
1 ortak ayet · Deav : Dua, gel gel anlamına kalkan eller demektir
- ربب
1 ortak ayet · Ribve, tümsek demektir
- كون
1 ortak ayet · Kevn, tepe demektir
- قول
1 ortak ayet · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
Geçtiği ayetler(1)
قَالَ رَبِّ السِّجْنُ أَحَبُّ إِلَيَّ مِمَّا يَدْعُونَنِي إِلَيْهِ وَإِلَّا تَصْرِفْ عَنِّي كَيْدَهُنَّ أَصْبُ إِلَيْهِنَّ وَأَكُنْ مِنَ الْجَاهِلِينَ
Çocuk gibi meylederimDedi ki: Rabbım, zindan bana bunların beni davet ettiklerinden daha iyidir. Eğer Sen, bunların tuzaklarını benden uzaklaştırmazsan; onlara meyleder, cahillerden olurum.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | صبو |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Nâkıs (vâvî) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | ميل, هوي, صبي |
| Zıt Kök | حلم |
| Çekirdek Özet 1 | Bir tarafa eğilme, çocukça bir heves ve zaafla iradesizce meyledip tutkuya kapılma |
| Çekirdek Özet 2 | Beşerî zaaf karşısında nefsin eğilimi ve ilahî himaye olmaksızın iradenin çözülme riski |
| Çekirdek Özet 3 | Aklî ve ahlakî olgunluk öncesi zayıflığın bilinçli disiplin ve ilahî sığınmayla aşılması |
| Kritik Hata Riski | Peygamberî masumiyet bağlamındaki beşerî meylin fiilî bir günah gibi algılanıp iradî zafiyet ile fiil arasındaki ayrımın yitirilmesi |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| صب | Boşalma, dökülme, bir tarafa doğru akma ve eğilme; nitekim صبب suyun akıtılması, صبأ bir durumdan diğerine yönelip çıkma, صبح aydınlığın yayılıp yönelmesi anlamlarını taşır. | و | Dökülme ve yönelme hareketini somut akıştan zihinsel ve ruhsal bir zaafa, çocukça bir arzuyla meyil ve tutkunun peşinden sürüklenmeye dönüştürmüştür. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ص | olta, bitki; yakalama, peşine düşme, sıkıştırma | Kişinin bir arzu ya da dürtü tarafından yakalanması ve iradenin o duyguya çekilmesi. |
| ب | ev, çadır; iç, barınma, içinde olma | Eylemin iç dünyada, nefsaniyetin merkezinde gerçekleşmesi ve ruhu kuşatması. |
| و | çengel, çadır kazığı; bağlama, ekleme, tutturma | Benliğin ve iradenin tutku duyulan nesneye bağlanması, oraya doğru meyledip takılması. |
| صبو | İçteki nefsi meylin (ب) bir heves tarafından çekilip yakalanması (ص) ve iradenin gevşeyerek o yöne kancalanıp tutkuyla eğilmesi (و). |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir şeyi eğmek, çevirmek veya ters koymak (صابى الشيء / صابى سيفه); ayrıca Kâbe yönüne doğru esip yönelen doğu rüzgârı (الصبا). |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Veri bulunamadı |
| Erken Arapça kullanım | Emevî dönemi şairi Zü'r-Rumme, kadının sözlerinin dağdaki yaban keçisini bile aşağı doğru meylettirip tutkuyla baştan çıkaracağını anlatırken kökü şöyle kullanmıştır: ولو كلمت مستوعلاً في عماية / تصباه من أعلى عماية قيلها |
Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, el-Müfredât, Esâsü’l-Belâga, Lisânü’l-Arab.
Sami etimolojik katman
Arapça صبو kökü, nâkıs yapısıyla çocukluk, heves, bir şeye çocukça eğilme ve yönelme anlam alanını teşkil eder. Bu kök, Sami dil ailesinde çoğunlukla çocukluk hâli, büyüme evresi veya gençlik meyliyle ilgili semantik katmanlarla fonetik akrabalık gösterir. İbranicede צָבָה (tsavah / tsevah) veya Süryanicede צבא (ṣ-b-y) biçimlerinde beliren kökler arzu etmek, istemek, bir şeye meyledip yönelmek anlamı taşır ve Arapçadaki nefsin bir hevese doğru akması veya meyletmesi çekirdeğiyle doğrudan örtüşür. Aramice ve Süryanicede kökün bir şeye rıza göstermek veya iradeyle yönelmek bağlamında yer alması, Arapçada kökün hem çocukluk çağını (صبا) hem de çocukça bir meyli ve irade gevşekliğini (صبوة) ifade eden çift yönlü yapısıyla uyuşur. Fonetik ve morfolojik açıdan صبو ile صبي kökleri arasındaki geçişkenlik, çocukluk dönemindeki tecrübesizliğin ve yönelişin soyut arzulara aktarılması sürecini yansıtır.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs Hebrew and English Lexicon, Payne Smith Compendious Syriac Dictionary, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | صبو / صبي | Bir nesneyi veya kılıcı eğip çevirmek anlamından, nefsin ve kalbin çocukça bir arzuya doğru eğilmesi ve hevese kapılması yönüne evrilmiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Süryanice צבא (ṣḇā), İbranice צבה | İstemek, arzulamak, bir şeye doğru heves ve iştiyakla yönelmek anlamı ortak Sami mirasıyla tam bir paralellik gösterir. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik veya diğer ailelerle doğrudan doğrulanmış soydaşlık tespit edilmedi. | Veri bulunamadı |
Kaynak Dictionnaire des racines sémitiques, Lisânü’l-Arab, Lane's Arabic-English Lexicon.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| صبو | Anlamlı | Meyletmek, çocukça hevese kapılmak | İradenin bir tutku veya arzuya doğru eğilip akması | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| صوب | Anlamlı | İsabet etmek, inmek, yağmak | Hedefe doğru yönelme, yağmurun dökülmesi ve doğruya isabet | Ortak yönelim ve dökülme çekirdeği; Kur'an'da geçer |
| بصو | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez |
| بوص | Anlamlı | Öne geçmek, acele ettirmek | Birini düşünmeye ve ölçüp biçmeye fırsat vermeden sıkıştırmak | Kur'an'da geçmez |
| وصب | Anlamlı | Sürekli olmak, yerleşmek, zahmet vermek | Bir durumun, acının veya görevin kesintisiz devam etmesi | Kur'an'da geçer |
| وبص | Anlamlı | Parıldamak, ışıldamak | Ateşin veya kıvılcımın hafifçe parlayıp ışık saçması | Kur'an'da geçmez |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| صبو | Merkez | İradenin çocukça ve tutkuyla bir arzuya meyletmesi | Çocukluk tecrübesizliğini andıran bir zaafla hevese kapılmayı ve irade gevşemesini ifade eder | Nefsin içsel meylini gösterir |
| ميل | Komşu | Bir tarafa eğilme ve sapma | Herhangi bir nesnenin veya kararın dengeden bir tarafa kaymasıdır; çocukluk veya zaaf unsuru içermez | Genel yöneliş ve meyil |
| هوي | Komşu | Tutku ve nefsi düşüş | Nefsin aklı dışlayarak aşağı doğru düşüş getiren kör arzusunu ve ihtirasını ifade eder | Şiddetli içsel heva |
| صبي | Komşu | Yaşça küçüklük ve çocukluk | Biyolojik ve zihinsel olarak çocukluk döneminde bulunmayı bildirir | Yaş ve gelişim evresi |
| حلم | Zıt | Akıl, vakar ve teenni | Duygular kabardığında iradeye hâkim olup nefsin çocukça taşkınlıklarını dizginleme olgunluğudur | Olgunluk ve irade dengesi |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | صبو | Çocukça hevesle meyletmek | İradenin tutku ve nefsi dürtü karşısında zaaf gösterip bir tarafa eğilmesi | Kesin |
| Latince | inclinare, pueriliter cupere | Meyletmek, çocukça arzulamak | Eğilme eylemini karşılar; ancak çocukluk zaafı ile meyil arasındaki Arapça ikili bağı tam vermez | Güçlü |
| İngilizce | to yearn, to incline childishly | Çocukça meyletmek, özlemle kapılmak | Tutkuyla yönelmeyi ifade eder; kökün içerdiği rüşd öncesi irade zayıflığı nüansını kısmen dışarıda bırakır | Güçlü |
| Almanca | hinneigen, kindisch begehren | Eğilim göstermek, çocukça arzulamak | Yöneliş ve arzu boyutunu karşılar; nâkıs kökün taşıdığı semantik dökülme çağrışımını eksik bırakır | Güçlü |
| Fransızca | pencher, céder à un désir puéril | Meyletmek, çocukça hevese boyun eğmek | Bir tarafa eğilme ve zaaf gösterme yönünü karşılar; kökün türediği rüzgâr ve akış çağrışımlarını taşımaz | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Littré Dictionnaire de la langue française.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| أَصْبُ | Beşerî zaaf ile hevese kapılıp meyletme | Yusuf Peygamber'in kadınların tuzağından Allah'a sığınarak nefsin doğasındaki meyil tehlikesini itiraf ettiği bağlam (Yûsuf 12:33). |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Peygamberlerin masumiyeti (ismetü'l-enbiyâ) | Peygamberin nefsi bir meyil hissetmesinin veya bundan çekinmesinin masumiyet sıfatıyla nasıl bağdaştığı | Günaha fiilî giriş değil, fıtrî ve beşerî meylin ilahî koruma olmadan iradeyi zayıflatabileceği bilinci |
| Fıkıh | Hukukî ehliyet ve mükellefiyet | Çocukluk döneminin (صبا) temyiz ve cezaî ehliyet bakımından sınırları ve tasarrufların geçerliliği | Hukukî ve cezaî sorumluluğu kaldıran veya kısıtlayan çocukluk hâli |
| Tefsir | Kıssa tahlili ve ahlakî arınma | Yusuf 12:33 ayetinde geçen ifadenin kulun kendi iradesine güvenmemesi ve tevazu ile Allah'a iltica etmesi yönü | Beşerî acziyetin itirafı ve koruyucu lütuf olmadan nefsin zaaflarına yenik düşme endişesi |
| Hadis | Fıtrat ve heves bağlamı | Kişinin gençlik çağındaki taşkınlıkları, hevesleri ve doğu rüzgârının (الصبا) fıtrî etkileri | Gençlik döneminin kontrolsüz arzu ve yönelişleri |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevekkül ve nefis tezkiyesi | İlahî himayeye sığınma | Kişinin kendi ahlakî gücüne aşırı güvenmeyip meyil tehlikesine karşı uyanık kalmasını sağlar | İnsanın meylini itiraf ederek Allah'ın korumasına sığınması ahlakî olgunluğun zirvesidir | Kesin |
| İlmi | Epistemoloji ve metodoloji | Önyargı ve hevese kapılma | Hakikati ararken nesnellikten sapıp tarafgir bir arzuya eğilmeyi engelleme | Zihnin rasyonel delil yerine heves ettiği görüşe çocukça meyletmesi hataya yol açar | Güçlü |
| Siyasi | Yönetim ve kamu ahlakı | Çıkar ve tutkulara boyun eğmeme | Yöneticinin şahsî arzulara veya baskı gruplarının ayartmalarına karşı duruşunu koruması | Kamusal iradenin heveslere kurban edilmesini önleyen bir teyakkuz mekanizmasıdır | Güçlü |
| İktisadi | Tüketim ve piyasa davranışı | İrrasyonel tüketim eğilimi | Bireyin anlık heves ve haz dürtüleriyle ihtiyacın ötesinde harcama yapması | Pazarın rasyonel zeminden çıkıp dürtüsel yönelimlerle spekülasyona sürüklenmesini açıklar | Muhtemel |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Dengesiz çekim ve potansiyel çökme (asimptotik kayma) | Bir sistemin kararlı denge noktasından dış bir çekim kuvvetinin etkisiyle direnç gösteremeyerek bir yöne kontrolsüz kayması ve stabilitesini yitirmesi. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Dürtüsel teslimiyet ve irrasyonel meyil (akrasia) | Bireyin rasyonel olarak doğru olanı bilmesine rağmen duygusal veya fizyolojik çekim karşısında iradesinin kırılarak arzuya doğru sürüklenmesi. | Kesin |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kelimeyi sadece sıradan bir cinsel arzu veya basit bir günah işleme isteği olarak sınırlandırmak. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök, insanın kendi varlıksal yetersizliğini, fıtratındaki zaafı ve dış etkenler karşısında ilahî lütuf olmaksızın iradenin ne denli kolay çözülebileceğini itiraf eden derin bir tevazu makamını anlatır. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Yûsuf 12:33 ayetinde peygamberin günah işlemeye can attığı zannedilerek peygamberlik masumiyeti ve ahlakî teyakkuz zedelenir; ayetin öğrettiği mutlak iltica bilinci kaybolur. |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | İnsanın en güçlü ve ahlaklı olduğu anlarda bile kendi iradesini mutlaklaştırmaması gerektiğini, en yüksek erdemin ilahî himayeyi talep etmekte yattığını tek bir fiille ortaya koyduğu için vazgeçilmezdir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İffet, nefis tezkiyesi, peygamberlerin beşerî boyutları ve tuzaklara karşı ilahî yardımın talep edildiği kıssa ayetlerinde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Ahlakın yalnızca bireysel irade gücüyle korunabileceği yanılgısını düzeltir; insanın fıtratındaki meyil potansiyelinin ancak ilahî koruma ile dengelenebileceğini öğretir. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamBir nesneyi dengesinden çıkarıp bir yöne doğru eğmek, ters çevirmek veya rüzgârın belli bir yöne doğru sürekli akması.
- Soyut anlamİradenin nefsi bir çekim karşısında çocukça bir zaafla gevşeyip o hevese doğru akması ve yönelmesi.
- Sistematik karşılıkDışsal bir cazibe alanı karşısında içsel direncin tükenmesi durumunda koruyucu bir üst müdahale olmaksızın sistemin o cazibeye meyledip teslim olması.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde nefsin bir hevese doğru meylini ve yönelişini temsil eder. Bu meyil, bireyin içsel direncinin () sıfıra yaklaşması durumunda çekim unsuru () ve fıtrî zaafın () fonksiyonu olarak ortaya çıkar. Eşitliğin devamında bu meylin bir eyleme dönüşmekten korunması (), ancak ilahî himaye ve lütfun () sisteme müdahale etmesiyle mümkün olur. Model, kökün Yûsuf 12:33 bağlamındaki beşerî zaaf ve ilahî koruma dinamiğini tam olarak simgeler.