ضنن
ض - ن - ن
KÖK- 1 geçiş
- 1 ayet
- 1 sîga
- 9 sözlük
Dall kaybolan deve demektir. Kaybolmak demektir. Danin, delilden dönüşmüştür ve burada ğayb üzerinde kaybolmuş değildir, anlamındadır. Kayıpların içine dalmış değildir. Sadece ona gelen vahyi iletmektedir.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(9)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Dall kaybolan deve demektir. Kaybolmak demektir. Danin, delilden dönüşmüştür ve burada ğayb üzerinde kaybolmuş değildir, anlamındadır. Kayıpların içine dalmış değildir. Sadece ona gelen vahyi iletmektedir.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR960 harfباب الضاد مع النون
ض ن، ن ض مستعملان
ضن:
الضِّنُّ والضِّنَّةُ والمَضَنِةُ، كلُّ ذلك من الإِمساكِ والبُخْل، تقول: رجلٌ ضَنينٌ.
وقوله تعالى: "وما هو على الغَيْب بضَنينٍ"، أي بمكتوم لِما أُوحيَ إِليه من القرآن.
وقرأَتْ عائشة: بظَنينٍ، أي بمُتَّهم.
وثوَبْ ٌمَضَنَّةُ، وعِلْقٌ مَضِنَّةٌ أي هو شيءٌ نَفيسٌ يُضَنَّ به ويُتَنافَس فيه.
وهذا ضِنِّي من بينِ إخواني أي أختصُّ به وأضِنُّ بمَوَدَّته.
وفي
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR459 harfضَنِنْتُ بالشيء أَضَنُّ به ضِنًّا وضَنانَةً، إذا بخِلتَ به، فأنا ضنينٌ به. قال الفراء: وضَنَنْتُ بالفتح أَضِنُّ لغةٌ. وقول قَعْنَبِ بن أمّ صاحب:
مَهْلاً أَعاذِلَ قد جرّبتِ من خُلُقيأنِّي أجودُ لأقوامٍ وإنْ ضَنِنـوا
يريد ضَنُّوا، فأظهر التضعيفَ ضرورةً. وفلانٌ ضِنِّي من بين إخواني، وهو شبه الاختصاص.
وفي الحديث: "إنّ الله ضِنًّا من خَلْقه يُحييهم في عافية ويُميتهم في عافية". وهذا عِلْقُ
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR527 harfض ن ن
ضنّ بالشيء يضن ويضن ضناً وضنانة وهو ضنين: بين الضن والضنة والمضنة والضنانة وقد ضن بماله وهو بك ضنين وهم بك أضناء.
وتقول: أنا بك ضنين وما أنا فيك ظنين.
وهو شديد الضن به.
وهذا علق مضنة ومضنة.
ومن المجاز: قول ذي الرمة: ضنينة جفن العين بالماء كلّما تضرج من هجم الهواجر جيدها الهجم: العرق يريد العرق.
وهو ضني من بين إخواني.
وامتشطت بالمضنون وبالمضنونة وهي غسلة طيبة
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR3.704 harfالضِّنَّة والضِّنُّ والمَضَنَّة والمَضِنَّة، كل ذلك. من الإِمساك والبُخْل، ورجل ضَنينٌ. قال الله عز وجل: وما هو على الغيب بضَنينٍ؛ قال الفراء: قرأَ زيد بن ثابت وعاصم وأَهل الحجاز بضَنِينٍ، وهو حَسَن، يقول: يأْتيه غَيْبٌ وهو مَنْفوس فيه فلا يبخل به عليكم ولا يَضِنُّ به عنكم، ولو كان مكان على عن صَلَح أَو الباء كما تقول: ما هو بضنين بالغيب، وقال الزجاج: ما هو على الغيب ببخيل أَي هو، صلى الله عليه
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR327 harf* ض ن ن * * ضَنَّ * بالشيء يضن بالفتح * ضِنّاً * بالكسر و * ضَنَانَةً * بالفتح أي بخل فهو * ضَنِينٌ * به وقال الفراء * ضَنَّ * يضن بالكسر * ضَنّاً * لغة وفلان * ضَنَّي * من بين أخواني وهو شبه الاختصاص وفي الحديث ﴿إن لله ضنا من خلقه يحييهم في عافية ويميتهم في عافية﴾ وهذا علق * مَضَيَّةٍ * بفتح الصاد وكسرها أي نفيس مما يضن به
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR4.098 harf( *!الضَّنَنُ ، محرَّكةً : الشُّجاعُ ) ؛ قالَ :
إِني إذا *!ضَنَنٌ يَمْشِي إلى *!ضَنَنٍ أَيْقَنْتُ أَنَّ الفَتى مُودٍ به الموتُ ( *!والضَّنِينُ البَخيلُ ) بالشَّيءِ النَّفيسِ .
قالَ الفرَّاءُ : قَرَأَ زَيْدُ بنُ ثابتٍ وعاصِمٌ وأَهْلُ الحِجازِ : ﴿وما هو على الغَيْبِ *!بضَنِينٍ﴾ وهو حَسَنٌ ، يقولُ : يأْتِيه غَيْبٌ وهو مَنْفوس فيه فلا يَبْخلُ به عليكُم ولا يَضِنُّ به عنكم ، ولو كانَ مَكان على عن
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR531 harfضَنَّ
ضَنَّ A , I ( n. ac. ضِنّ 2 , ضَنَاْنَة 22t )
a. [ Bi ], Was tenacious of, was niggardly, sparing with.
اِضْتَنَنَ
اِضْتَنَنَ VIII ( T ),
a. see I .
ضِنّ
ضِنّ 2 ,
a. Particular, special, peculiar to.
ضِنَّة
ضِنَّة 2t ,
a. Niggardliness, tenaciousness.
ضَنَن
ضَنَن 4 ,
a. Brave, courageous.
مَضْنَنَة
مَضْنَنَة 17t ,
a. see 2t & 46 .
مَضْنِنَة
مَضْنِنَة 18t ,
a. see 46 .
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR9.564 harfضنن
ضَنَّ - يَضِنُّ (ضَنَّ - يَضَنُّ ) - ضَنِيْن
ضَنَّ - يَضِنُّ (ضَنَّ - يَضَنُّ ) + كائن + على كائن + بشيء: يبخل عليه بالشيء النفيس
ضَنيْن: على وزن " فعيل ": اسم فاعل مبالغة صفة مشبهة من " ضَنَّ - يَضَنُّ ": بخيل بالشيء النفيس
﴿وما هو على الغيب بضنين﴾: يأْتيه غَيْبٌ وهو مَنْفوس فيه فلا يبخل به عليكم ولا يَضِنُّ به عنكم
واللفظ ينتمي إلى
Sîgalar(1)
Mücavir kökler1 mücavir (4 toplam)
- غيب
1 ortak ayet · Ğayb, Uzaktan bakıldığında arazide kapalı kalmış yere, dibi…
Geçtiği ayetler(1)
وَمَا هُوَ عَلَى الْغَيْبِ بِضَنِينٍ
Cimrilik edenGaybdan ötürü o, asla suçlu da değildir.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | ضنن |
| Yapı | Üçlü (katlamalı / müzâaf) |
| Özel Durum | Müzâaf (ayn ve lâm harfleri aynı cinsten: ن) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | بخل, شحح, كتم |
| Zıt Kök | جود |
| Çekirdek Özet 1 | Değerli ve nefis görülen bir şeyi elden çıkarmayıp sımsıkı tutmak, esirgemek |
| Çekirdek Özet 2 | Vahyin ve gayb bilgisinin insanlardan saklanmayıp eksiksiz ve cömertçe tebliğ edilmesi |
| Çekirdek Özet 3 | Hakikatin, bilginin ve emanetin tekel altına alınmasının reddi; vahyin kamusal açıklığı |
| Kritik Hata Riski | Kökün sıradan mal cimriliğiyle sınırlandırılması ya da kıraat farkı olan ظنن (itham) veya uzak fonetik çağrışımlarla karıştırılarak vahyin açıklık ve güvenilirlik ilkesinin gözden kaçırılması |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| ضن | Hacmin daralması, akışın kesilmesi, sıkışma ve sımsıkı tutma eylemi. Bu daralma ve sıkışma karakteri, geçim darlığı ve sıkıntıyı ifade eden ضنك kökünde de açıkça görülür. | ن | İkinci nûn harfinin eklenmesi ve şeddeli katlanma (taz‘îf), tutma ve esirgeme eylemini sürekli bir bağlılığa, değerli olanı dışarı sızdırmayacak derecede kıskanç bir korumaya ve sakınmaya dönüştürür. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ض | olta, bitki; yakalama, peşine düşme, sıkıştırma (türetme imge, ص üzerinden) | Bir varlığı sımsıkı kavramak, kıstırmak, serbest bırakmamak ve hareketini sınırlandırmak. |
| ن | filiz, yılan, balık; süreklilik, çoğalma, canlılık | Tutuşun içselleşmesi, hareketin canlı ve kesintisiz biçimde devam etmesi. |
| ن | filiz, yılan, balık; süreklilik, çoğalma, canlılık | Sürekliliğin katlanması, nesneye yönelen sakınım ve muhafaza refleksinin kalıcı bir tutuma dönüşmesi. |
| ضنن | Değer atfedilen bir şeyi sıkıştırıp yakalayarak dışarıya akışını ve başkasına intikalini ısrarla engelleme, sımsıkı elde tutma hareketi. |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Kişinin çok nefis, ender ve kıymetli bulduğu bir nesneyi (عِلْقُ مَضَنَّةٍ) elinde sımsıkı tutması, başkasına vermekten kaçınması; suyun kayadan sızmayacak kadar az ve kıt olması veya gözyaşının akıtılmayıp tutulması. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Ka‘neb b. Ümmi Sâhib bir beytinde esirgeme ve cömertlik tezadını şöyle dile getirir: مَهْلاً أَعاذِلَ، قد جَرَّبْتِ من خُلُقي / أَني أَجُودُ لأَقوامٍ، وإِن ضَنِنُوا |
| Erken Arapça kullanım | Erken dönem rivayetlerinde ve Hz. Peygamber’in ifadelerinde sevgi ve samimiyetin esirgenmemesi bağlamında ولا تَضْطَنّي منّي terkibiyle yer alır. Ayrıca bedevî Araplar en seçkin, en değer verdikleri dostları için هَذَا ضِنِّي مِنْ بَيْنِ إِخْوَانِي tabirini kullanırlar. |
Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha.
Sami etimolojik katman
Sami dilleri ailesi içinde ضنن kökü, özellikle daralma, sımsıkı tutma ve esirgeme semantiği üzerinden şekillenir. Güney Sami ve Klasik Arapça sahasında belirginleşen bu kök, Proto-Semitik ses denkliği açısından ض sesinin kendine özgü vurgulu yapısını korur. Kuzeybatı Sami dillerinde (İbranice ve Ârâmîce) kökün doğrudan üçlü birebir yansıması seyrektir; ancak daralma, saklama ve koruma alanına giren biliteral genişlemelerle fonetik paralellikler kurulur. Arapçada kök, alelade bir cimrilikten ziyade, özünde yüksek değer ve kıymet taşıyan bir nesnenin (نفيس) paylaşılmak istenmemesi, saklanması ve kıskançlıkla tutulması nüansıyla özelleşmiştir. Excel notundaki delil ve kaybolma temelli yorum, kökün tarihsel ve sözlüksel zeminindeki «değerli olanı esirgeme» esasıyla doğrudan örtüşmemekte; klasik sözlüklerin bildirdiği üzere kök bütünüyle tutma, cimrilik etme ve ketumluk dairesinde kalmaktadır.
Güven Güçlü
Kaynak Lane’s Lexicon, David Cohen, Lisān al-ʿArab.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | ضن ikili tabanından türeme | Kıymetli bir malı veya bilgiyi kıskançlıkla elde tutmak, dışa akışına mani olmak. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Güney Sami / Arapça odaklı gelişim | Değer verilen bir şeyin saklanması ve paylaşılmaması anlam alanında daralan morfolojik yapı. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik dış çeperde köke ait kesin ve spekülatif olmayan bağımsız bir eşasıl tespit edilmemiştir. | Veri bulunamadı |
Kaynak Brown-Driver-Briggs, David Cohen, Lisān al-ʿArab.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| ضنن | Anlamlı | Esirgemek, kıymetliyi saklamak | Değerli bir şeyi başkasına vermeyip cimrilik etmek, ketum davranmak | Kur'an'da geçer; hedef kök |
| نضن | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Arap dilinde kullanılmayan diziliş |
| ننض | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Arap dilinde kullanılmayan diziliş |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| ضنن | Merkez | Esirgeme | Kıymetli ve değerli görülen bir şeyi paylaşmaktan imtina etmek | Vahiy ve gayb gibi en yüce hakikati tekelinde tutmama hâli |
| بخل | Komşu | Cimrilik | Elde tutulması gereken veya vacip olan hakkı vermemek | Genellikle mal, servet ve maddi imkânlarda görülen cimrilik |
| شحح | Komşu | Hırs ve tamah | Nefse yerleşik, başkasının elindekine de göz diken köklü cimrilik | İçsel hırsla birleşmiş, paylaşmayı büsbütün engelleyen tabiat |
| كتم | Komşu | Gizleme | Açıklanması gereken bir hakikati kasten örtüp saklamak | Bilgiyi veya şahitliği açığa vurmayıp gizleme eylemi |
| جود | Zıt | Cömertlik | Sahip olunan en değerli şeyleri karşılıksız ve bolca sunmak | Esirgemenin tam zıddı olarak hakikati ve imkânı sınırsızca dağıtmak |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | ضنن | Esirgemek, kıymetli olanı saklamak | Nefis ve yüce bir emaneti başkalarından kıskanarak kendine saklamak | Kesin |
| Latince | retinere, parsimonia | Elde tutmak, esirgemek | Bir şeyi dışarıya vermeyip elinde tutmayı karşılar; vahyî bilgi bağlamını tam kapsamaz | Güçlü |
| İngilizce | to begrudge, to withhold, stingy with | Esirgemek, sakınarak vermemek | Sahip olunan bir değeri kıskançlıkla saklamayı iyi karşılar ancak vahyin yüceliğini dışarıda bırakır | Güçlü |
| Almanca | vorenthalten, geizen mit | Esirgemek, vermekten kaçınmak | Bilgi veya malı karşı taraftan sakınma hareketini karşılar | Güçlü |
| Fransızca | lésiner sur, retenir jalousement | Kıskançlıkla esirgemek | Kıymetli bir şeyi kıskanarak saklama nüansını yansıtır | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Wörterbuch, Lane’s Lexicon.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| بِضَنِينٍ | Gayb bilgisini ve vahyi insanlardan esirgemeyen, cimrilik etmeyen, ketum davranmayan | Peygamberin vahiy karşısındaki güvenilirliğini ve tebliğin eksiksizliğini beyan eden bağlam (Tekvîr 81:24) |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Nübüvvet ve vahiy nazariyesi | Peygamberin vahiy bilgisini gizlemesi veya eksiltmesi ihtimalinin reddi; tebliğ ve ismet sıfatı | Vahyin eksiksiz iletilmesi, ilahi bilginin tekelcilikten ve gizli öğreticilikten (ezoterizm) arılığı |
| Fıkıh | Veri bulunamadı | Istılahi bir fıkıh hükmüne doğrudan terim olmamıştır; ahlaki boyutta ketumiyetle ilişkilendirilir | Veri bulunamadı |
| Tefsir | Kıraat ve tevil farkı | Ayetteki kelimenin ض harfiyle «cimrilik/esirgeme», ظ harfiyle «itham/töhmet» (ظنين) olarak okunması | Peygamberin hem bilgiyi esirgemediği hem de töhmet altında tutulamayacağı çift yönlü güvencesi |
| Hadis | Ahlak ve samimiyet | Müminin sevgisini, samimiyetini ve güler yüzünü kardeşinden esirgememesi | Kişisel bağlılık ve muhabbetin sakınmasız paylaşılması |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Vahiy ve nübüvvet emaneti | Tebliğin şeffaflığı ve tamlığı | Ruhbanlık ve ezoterik sır tekelini kırma | İlahi bilgi hiçbir zümreye saklanamaz, halktan esirgenemez; din alenidir. | Kesin |
| İlmi | Bilgi dolaşımı ve epistemoloji | Bilgi paylaşımı ve ketumluğun reddi | Hakikatin kamusallaşması | Bilimsel verinin ve hakikatin kıskançlıkla saklanmayıp yayılması esastır. | Güçlü |
| Siyasi | Yönetim ve halk ilişkisi | Kamusal açıklık ve dürüstlük | Bilgi tekelini ve dezenformasyonu önleme | İktidarın kamuya ait bilgileri toplumu manipüle etmek için saklamaması. | Muhtemel |
| İktisadi | Değerli kaynakların yönetimi | Malî ve entelektüel cimriliğin reddi | Dolaşımı serbest bırakma | Değerli bir kaynağın piyasadan çekilip atıl tutulmasının engellenmesi. | Muhtemel |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Enformasyon teorisinde kanal kapasitesinin kısıtlanmaması ve sıfır kayıp | Bir kaynaktan çıkan bilginin iletim kanalında filtrelenmeden, kısıtlanmadan ve saklanmadan alıcıya tam akışı. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Açık toplum nazariyesinde bilgi tekeline karşı kurumsal şeffaflık | Ayrıcalıklı sınıfların bilgiyi kendi iktidarları için bir sır olarak saklamasına karşılık bilginin demokratik dolaşımı. | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün yalnızca basit bir maddi cimrilik veya para tutkusu olarak anlaşılması; ya da gayb kelimesiyle yan yana geldiğinde metafizik bir kayboluş şeklinde yorumlanması. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur’an’da kök, varlığın en değerli hazinesi olan vahyin ve gayb haberlerinin hiçbir esirgemeye, pazarlığa ve kısıtlamaya tabi tutulmaksızın insanlığa açıkça bildirilmesini temsil eder. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Peygamberin vahyi aktarırken bir bilgi tekeli kurduğu veya bazı sırları kendine sakladığı zannına kapılmak; dinin açık ve kamusal karakterini batınî/ezoterik bir kapalılığa indirgemek. |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur’an vahyinin gizli bir öğreti, ulaşılamaz bir sır veya elit bir zümrenin mülkü olmadığını; elçinin en kıymetli hakikatleri bile insanlıktan zerrece esirgemediğini ispatladığı için hayatidir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Nübüvvetin mahiyetini, vahyin iniş sürecini ve elçinin güvenilirliğini anlatan sure ve ayetlerde (özellikle Tekvîr 81:24) belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Peygamberin vahyedilen hakikatlerin bir kısmını sakladığı ya da dinde avamdan gizlenen özel sınıfsal sırlar bulunduğu yönündeki ezoterik ve tahrif edici iddiaları doğrudan çürütür. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamDeğerli ve kıymetli bir nesneyi elden çıkarmayıp sımsıkı tutmak, kıskançlıkla başkalarından esirgemek.
- Soyut anlamHakikati, ilahi bilgiyi ve gayb emanetini hiçbir kapalılığa ve kısıtlamaya meydan vermeden bütünüyle paylaşıma açmak.
- Sistematik karşılıkNübüvvet kurumunun bilgi tekelciliğini ve ruhbanlık kapalılığını lağvederek ilahi rehberliği kamusal bir açıklık zeminine yerleştirmesi.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde gayb ve vahiy kaynağını, tebliğ ve aktarım fonksiyonunu, ise muhatap insanlık topluluğunu temsil eder. sembolü esirgeme, cimrilik ve saklama katsayısını simgeler. (veya ), aktarım sürecinde bilginin zerre kadar tutulmadığını, filtrelenmediğini ve esirgenmediğini; tebliğin mutlak bir açıklıkla gerçekleştiğini gösterir.