ضنك
ض - ن - ك
KÖK- 1 geçiş
- 1 ayet
- 1 sîga
- 12 sözlük
Kur'an'daki karşılığı: Sıkıntılı
Notlarım
Sözlükler(12)
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR491 harfالكاف والضاد والنون معهما
ض ن ك مستعمل فقط ضنك:
الضَّنْكُ: الضِّيق. ويفسر قوله جل وعز "فإن له معيشة ضَنْكاً": كل ما لم يكن حلالاً فهو ضَنْك وإن كان موسعاً عليه. وقد ضَنْك عيشة. قال:
لقد رأيت أبا ليلى بـمـنـزلة ضَنْكٍ يخير بين السيف والأسد
والضُّناكُ: الزكام، ضُنِكَ فهو مَضْنوكٌ.
والضِّناكُ: الموثق الخلق الشديد، ويستوي الذكر والأنثى فيه، رجل ضناك وامرأة ضناك.
وامرأة ضِناك، أي: مكتنزة تارة صلبة
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR104 harfالضَنْكُ: الضيقُ. والضَناكُ بالفتح: المرأة المكتنزة. والضُناكُ بالضم: الزُكام. ورجلٌ مَضْنوكٌ، أي مزكوم.
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR1.462 harfك ض ن
ضنك
استعمل من وجوهه :
ضنك : قال الله جلّ وعزّ : ( وَمَنْ أَعْرَضَ عَن ذِكْرِى فَإِنَّ لَهُ مَعِيشَةً ضَنكاً ) ( طه : 124 ) .
قال أبو إسحاق : الضَّنك : أصلُه في اللغة الضِّيقُ وَالشِّدَّة ، ومعناه والله أَعلم أَنَّ هذه المعيشةَ الضَّنْكَ في نار جهنم .
قال : فأَكْثر ما جاءَ في التفسير أنّه عذاب القبْر .
قال قتادة : معيشة ضنكا : جهنم ، وقال الضحاك : الكَسب الحرام ، وقال ابن مسعود : عذاب القبر
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR1.109 harf(باب الضّاد والنون وما يثلثهما)
(ضني) الضاد والنون والحرف المعتل أصلان صحيحان: أحدهما يدلُّ على مرضٍ، والآخر يتردَّد بين مهموزٍ وغيره، ويدلُّ ذلك على شيئين: إمَّا أصلٍ وإِمَّا نِتاج، والأصل والنِّتاج متقارِبان.
فالأوّل الضَّنَى في المرض، يقال ضَنِيَ يَضْنَى ضَنَىً شديداً، إِذا كانَ به داءٌ مُخامِر، كلَّما ظنَّ أنَّه قد بَرَأَ نُكِس. وأَضْنَاهُ المرضُ يُضْنيه.
وأمَّا الآخر فيقال ضَنَأتِ المرأة
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR140 harf- قال تعالى: ﴿ومن أعرض عن ذكري فإن له معيشة ضنكا﴾ [طه/124]. أي: ضيقا، وقد ضنك عيشه، وامرأة ضناك: مكتنزة، والضناك: الزكام، والمضنوك: المزكوم.
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR322 harfض ن ك
ضنك عيشه يضنك ضنكاً.
وضنكه الله يضنكه ضنكاً وهو في ضنك من العيش وعيشة ضنك وصف بالمصدر.
ويقال: إن المال الحرام ضنك وإن كثر واتسع فيه.
وقال: لقد رأيت أبا ليلى بمنزلة ضنك يخير بين السيف والأسل ورجل مضنوك: مزكوم.
وفي الحديث " دعوه فإنه مضنوك " وقد ضنك وبه ضناك.
وامرأة ضناك: ضخمة ونساء ضنك.
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR2.407 harfالضَّنْكُ: الضِّيقُ من كل شيء، الذكر والأُنثى فيه سواء، ومعيشة ضَنْكٌ ضَيِّقة. وكل عيش من غيرِ حلِّ ضَنْك وإن كان واسعاً. وفي التنزيل العزيز: ومن أَعرض عن ذكري فإن له معيشةً ضَنْكاً؛ أي غير حَلال؛ قال أبو إسحق: الضَّنْك أَصله في اللغة الضِّيقُ والشدَّة، ومعناه، والله أعلم، أن هذه المعيشة الضَّنْك في نار جهنم، قال: وأكثر ما جاء في التفسير أنه عذاب القبر؛ وقال قَتادة: معيشةً ضَنْكاً جهنم، وقال
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR29 harf* ض ن ك * * الضَّنْكُ * الضيق
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR2.129 harfالضنك: الضيق في وفي المحكم: من كل شيء، للذكر والأنثى. ومعيشة ضنك: ضيقة، وكل عيش من غير حل ضنك وإن كان موسعا، وقوله تعالى: فإن له معيشة ضنكا أي غير حلال، قال أبو إسحاق: الضنك أصله في اللغة الضيق والشدة، ومعناه - والله أعلم - أن هذه المعيشة الضنك في نار جهنم، قال: وأكثر ما جاء في التفسير أنه عذاب القبر، وقال قتادة: أي جهنم، وقال الضحاك: الكسب الحرام. وقد ضنك - ككرم - ضنكا وضناكة وضنوكة بالضم: ضاق
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR3.914 harfضَنُكَ
1 ضَنُكَ ذ , aor. ضَنُكَ , inf. n. ضَنْكٌ and ضَنَاكَةٌ and ضُنُوكَةٌ, (O, K,) the first and third of these, (O,) or the first and second, (TA,) accord. to IDrd, used in relation to a place, and the second and third in relation to life, or sustenance, or means of subsistence, (O, TA,) It was, or became, narrow, or strait. (O, K, TA.) ― -b2- And ضَنُكَ said of a man, inf. n. ضَنَاكَةٌ, He
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR575 harfضَنُكَ
ضَنُكَ U ( n. ac. ضَنَاْكَة 22t ),
a. Was weak, feeble; was wanting in character.
b. [ pass. ], Had a cold in the head.
c. ( n. ac. ضَنْك 1 , ضَنَاْكَة 22t , ضُنُوْك 27 ), Was narrow ( place ).
ضَنْك
ضَنْك 1 ,
a. Narrow, strait.
ضُنْكَة
ضُنْكَة 3t ,
a. Cold in the head, influenza.
ضَنَاْكَة
ضَنَاْكَة 22t ,
a. Weakness of character.
b. Straitened circumstances, poverty.
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR8.139 harfضنك
ضَنُكَ - يَضْنُكُ - ضَنْك - ضَنْكى
ضَنُكَ - يَضْنُكُ + الشيء أو الأمر: يضيق وينقص عن المقدار المراد واللازم لوسع مقدار أو حجم شيء آخر
ضَنْك: اسم فعل " ضَنُكَ - يَضْنُكُ ": نقص الكفاية من الحجم والمقدار اللازم لوسع شيء
ضَنِك: اسم فاعل مبالغة من " ضَنُكَ - يَضْنُكُ "
ضَنْكى: على وزن " فـَعـْلى" مؤنث " ضَنِك "
{ومن أعرض عن ذكري فإن له معيشة
Sîgalar(1)
Mücavir kökler7 mücavir (11 toplam)
- عيش
1 ortak ayet · Ekmek demektir
- عمي
1 ortak ayet · Kör demektir
- حشر
1 ortak ayet · Haşr : Bir araya toplanıp hareketli halde bulunan küçük…
- عرض
1 ortak ayet · Ön dişler demektir
- ذكر
1 ortak ayet · Zikr : Yay görevi gören ağaç dal parçasıdır
- يوم
1 ortak ayet · “Yemm” durgun akan su demektir
- قوم
1 ortak ayet · Hayvanların ön ayaklarına denir
Geçtiği ayetler(1)
وَمَنْ أَعْرَضَ عَنْ ذِكْرِي فَإِنَّ لَهُ مَعِيشَةً ضَنْكًا وَنَحْشُرُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَعْمَى
SıkıntılıKim de benim zikrimden yüz çevirirse bilsin ki; onun dar bir geçimi olur ve kıyamet gününde Biz onu kör olarak haşrederiz.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | ضنك |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | ضيق, حرج, عسر |
| Zıt Kök | سعة |
| Çekirdek Özet 1 | Sıkışma, daralma, etin baskı yapacak denli tıkız olması ve nefes tıkanıklığı |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi vahiyden ve zikirden yüz çevirmenin iç dünyada ve varoluşta ürettiği kuşatıcı darlık hali |
| Çekirdek Özet 3 | Dışsal imkânlar ve maddi bolluk geniş olsa dahi anlam ve meşruiyet kaybının getirdiği yapısal boğulma |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca iktisadi yoksulluk veya geçim darlığına indirgeyerek içsel ve ontolojik sıkışmayı gözden kaçırmak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| ضن | Kısıtlama, esirgeme, tutma ve dar alana hapsetme; nitekim aynı çekirdeği paylaşan ضنن kökü de bir şeyi kıskanıp saklamayı, cimrilik ederek alanı daraltmayı ifade eder | ك | Avuç içine alıp sıkıştırma ve baskılama etkisi eklenerek kısıtlanmanın somut bir tazyike, boğucu bir kuşatmaya ve nefes aldırmayan bir basınca dönüşmesini sağlar |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ض | Bitki veya kıstırma kancası; türetilmiş imge | Basınç uygulama, kenetleme ve yandan sıkıştırarak daraltma hareketini başlatır |
| ن | Filiz veya su yılanı; akış ve süreklilik | Sıkışmanın ve daralmanın tek bir anla sınırlı kalmayıp süreklilik kazanarak yayılmasını temsil eder |
| ك | Avuç içi; kavrama, bükme ve içine hapsetme | Darlık durumunun nesneyi bütünüyle avuçlayarak kımıldayamaz hale getirmesini ifade eder |
| ضنك | Kuşatıcı kavrama ile sürekli sıkıştırma | İç ve dış dinamiklerin nesneyi her yönden tazyik altında tutarak nefes ve hareket alanını bütünüyle daraltması hareketini oluşturur |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir şeyin tıkızlaşıp sıkışması, yerin daralması, etin aşırı dolgunluktan birbirine baskı yapması ve nezleden ötürü burnun tıkanarak nefes yolunun daralması |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Çaresiz bırakan, iki tehlike arasında hareket alanı bırakmayan son derece dar ve sıkıntılı yer anlamında kullanılmıştır: لقد رأيت أبا ليلى بـمـنـزلة / ضَنْكٍ يخير بين السيف والأسد |
| Erken Arapça kullanım | Nezleye tutulup burnu tıkanan kişiye مضنوك denmesi ve helal olmayan, meşruiyeti yitirilmiş kazancın dışarıdan bol görünse bile ضنك olarak nitelenmesi |
Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha.
Sami etimolojik katman
Sami dilleri ailesinde ضنك kökü, öncelikle Batı Sami ve Arap yarımadası havzasında daralma, baskı altında tutulma ve tıkanma anlam matrisiyle belirginleşen bir köktür. Doğu Sami (Akadca) veya Kuzeybatı Sami dillerinde (İbranice, Aramice) üç harfin birebir örtüştüğü bağımsız bir kök formu yaygın bir leksikal karşılık olarak doğrulanmamakta; buna karşılık iç Arapçada hem fiziksel mekanın ve solunum yollarının tıkanması (nezle/zükâm) hem de etin sıkışıp sertleşmesi anlamında güçlü bir semantik tutarlılık sergilemektedir. Çekirdeğin esası olan kısıtlama ve baskılama unsuru, Sami kök teorisinde iki harfli darlık ve tutma kökleriyle fonetik paralellik taşır; Arapçada ise üçüncü sesin eklenmesiyle nefes aldırmayan, kaçışı bulunmayan sıkışıklık düzeyine evrilmiştir.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Mekân darlığı, nezle sebebiyle nefessizlik ve etin sıkışması | Fiziksel tıkanma ve kuşatılma hissi doğrudan geçim ve yaşam darlığına mecaz edilmiştir | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Geniş Sami sahasında düzenli soydaş sınırlıdır; Arapçada özelleşmiştir | Temel biliteral darlık ve tutma matrisinin Arapça bünyede k- sesiyle kapanmasıdır | Muhtemel |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Belirgin bir Afro-Asyatik dış bağlantı tespit edilmedi | Veri bulunamadı |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| ضنك | Anlamlı | Sıkışma ve daralma | Mekânın, nefesin veya maişetin baskı altında tıkızlaşması | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| ضكن | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kitābü’l-ʿAyn mühmel kaydeder; Kur'an'da geçmez |
| نضك | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kitābü’l-ʿAyn mühmel kaydeder; Kur'an'da geçmez |
| نكض | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kitābü’l-ʿAyn mühmel kaydeder; Kur'an'da geçmez |
| كضن | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kitābü’l-ʿAyn mühmel kaydeder; Kur'an'da geçmez |
| كنض | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kitābü’l-ʿAyn mühmel kaydeder; Kur'an'da geçmez |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| ضنك | Merkez | Kuşatıcı ve içsel sıkışma | Dış şartlar geniş olsa bile içsel, varoluşsal ve kaçınılmaz darlık | İnsanın kendi varoluşuna hapsolup nefessiz kalması |
| ضيق | Komşu | Fiziksel ve genel darlık | Boyutların, hacmin veya göğsün yetersiz gelmesi | ضنك köküne göre daha genel ve dışsal sınırlara bağlı darlık |
| حرج | Komşu | Çıkışsızlık ve günah baskısı | Hareket serbestisinin kaybolup günaha düşme tehlikesinin doğması | Sınırların zorlanması ve manevi tıkanıklık boyutu |
| عسر | Komşu | İşlerin zorlaşması | Kolaylığın kaybolup sürecin meşakkatli hale gelmesi | Hacim darlığından ziyade eylemin icrasındaki pürüz ve zorluk |
| سعة | Zıt | Genişlik ve ferahlık | İmkanların, mekanın ve ruh halinin sınırsızca yayılabilmesi | Her türlü darlık ve tazyikin ortadan kalktığı serbestlik hali |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | ضنك | Kaçışı olmayan kuşatıcı darlık | Hem fiziksel nefes tıkanıklığını hem varoluşsal bunalımı içerir | Kesin |
| Latince | Angustia, Coartatio | Sıkışma, darlık, boğazlanma hissi | Angustia fiziksel boğulma ve iç sıkıntısını verir ancak meşruiyet kaybını taşımaz | Güçlü |
| İngilizce | Straitened, Constricted, Choking | Boğucu darlık, sıkışmışlık | Maddi kısıtlılığı aşan içsel nefes darlığını ve bunaltıyı karşılar | Güçlü |
| Almanca | Beengung, Bedrängnis | Sıkışıklık, daralma, bunalma | Mekânsal ve ruhsal daralmayı iyi verir; ontolojik boyutu eksik kalır | Güçlü |
| Fransızca | Angoisse, Étroitesse | Daralma, iç boğulması | Fiziksel daralmadan ziyade psikolojik bunaltı yönünü öne çıkarır | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lane's Lexicon.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| ضَنْكًا | Varoluşsal ve ruhsal darlık; doyumsuzluk ve bereketsizlik | Vahiyden ve Allah'ın zikrinden yüz çeviren kimsenin dünyadaki içsel tükenişi, mezardaki tazyiki ve ahiretteki mutlak mahrumiyeti; Tâhâ 20:124 |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Kabir azabı ve ahiret cezası | Tâhâ 20:124 ayetindeki dar geçimin dünyada mı, berzahta mı yoksa cehennemde mi gerçekleştiği meselesi | Varlık gayesinden sapmanın zorunlu ontolojik cezası olarak içsel boğulma |
| Fıkıh | Kazancın meşruiyeti ve haram mal | Gayrimeşru yoldan elde edilen servetin çok olsa dahi bereket ve huzur taşımaması | Harama dayalı genişliğin hükmen ve fiilen darlık sayılması |
| Tefsir | Hidayet ve dalalet psikolojisi | İnkarcının ve yüz çevirenin kalbinin daralması, doyumsuzluk ve sürekli kaybetme korkusu | Vahiyden kopuk hayatın kaçınılmaz içsel kriz hali |
| Hadis | Hastalık ve bedensel sıkıntı | Burnun tıkanıp nefes alamama hali olan zükâm hastalığı için kökün türevlerinin kullanılması | Soluksuz bırakan, nefes yollarını tıkayan fiziksel baskı |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | İlahi rehberlikten kopuş | Varoluşsal kriz | Anlam yitimini cezalandırma | Zikirden yüz çeviren bireyin ruhunun kendi sınırlarına hapsolarak soluksuz kalması | Kesin |
| İlmi | Hakikat tasavvurunun daralması | Entelektüel tıkanma | Ufuk daraltıcı baskı | Metafizik ve ahlaki ilkeleri reddeden bilginin insanı anlamsızlığa boğması | Güçlü |
| Siyasi | Meşruiyet ve adalet kaybı | Otoriter bunaltı | Toplumsal alanı daraltma | Haktan sapan iktidarların topluma nefes aldırmayan bir baskı ortamı üretmesi | Güçlü |
| İktisadi | Haram kazanç ve tüketim hırsı | Bereketsiz bolluk | Tüketimle gelen doyumsuzluk | Maddi servet artsa bile güvensizlik, açgözlülük ve adaletsizlik sebebiyle yaşanan darlık | Kesin |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Termodinamik hacim daralması ve yüksek basınç | Bir gazın veya sistemin hacminin sıfıra yaklaşırken iç basıncın ve sürtünmenin sonsuza doğru tırmanması | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Anomi ve yabancılaşma kaynaklı ontolojik anksiyete | Bireyin aşkın anlam bağlarını koparması sonucunda sonsuz seçenek içinde boğulması ve anlam daralması yaşaması | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kavramı yalnızca parasal yetersizlik, fakirlik ve iktisadi kriz ile sınırlamak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Maddi refah zirvede olsa dahi kalbin, zihnin ve varoluşun hakikatten kopukluk yüzünden içine düştüğü boğucu doyumsuzluk ve azap |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Zengin ve refah içindeki inkarcıların bu ayetin kapsamı dışında kaldığını zannederek vahyin ruhsal ve ontolojik yasalarını geçersiz saymak |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Vahiy ile insan psikolojisi arasındaki ontolojik bağı kurar; huzurun maddi bollukta değil aşkın zikirde olduğunu gösterir |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Hidayet, dalalet, nefis terbiyesi, nankörlük ve ilahi uyarıları içeren ayet bağlamlarında belirleyicidir |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Refah ile saadet, yoksulluk ile bedbahtlık arasındaki yapay özdeşliği kırarak hakiki darlığın kalpte ve anlamda başladığını ortaya koyar |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamTıkanma, hareket edemeyecek derecede sıkışma, etin tıkızlığı ve nefes borusunun tıkanması.
- Soyut anlamİlahi irtibattan kopan bilincin kendi içine büzüşerek maruz kaldığı boğucu anlamsızlık ve kuşatıcı darlık.
- Sistematik karşılıkMaddi parametreler sonsuza gitse bile anlam ve meşruiyet sıfırlandığında sistemin çöküşe ve yüksek iç basınca mahkûm olması hali.
- LaTeX modeli
düzeltilmiş salt sembolik biçimiyle:
- LaTeX açıklamasıFormülde vahiy ve ilahi zikri, insanın içsel hareket ve soluklanma hacmini, ise ruhsal ve varoluşsal basınç/tazyik katsayısını temsil eder. İlahi zikir sıfıra yaklaştıkça ruhsal hareket alanı sıfırlanmakta ve birey üzerindeki içsel tazyik sonsuza doğru tırmanarak mutlak sıkışmayı () neticelendirmektedir.