حرج

Klavye kısayolları

Ara
/
Yeni not
n
Önceki / sonraki ayet
[ ]
Okuma modu
f
Graf modu
g
Kur'an evreni
e
Kapat / geri
Esc
Grafiği atla

Kök ağı

Kök ağı: ح-ر-ج3 sîga, 129 mücavir kök, 11 ayet, 9 sure; sîgalar ve mücavir kökler Sîgalar ve Mücavir kökler kartlarında, ayetler Ayetler kartında liste olarak var.ليسوجدصعدحرجحَرَجًامرضعممفرضسلمحَرَجٌأمن

KökSîga 3Ayet 11Sure 9Mücavir 129

▶ Ağı aç (3B)

حرج

ح - ر - ج

KÖK
  • 15 geçiş
  • 11 ayet
  • 3 sîga
  • 13 sözlük

Haric içiden geçilmesi zor ağaçlık yer demektir. Ormanda içinden geçilmesi zor, dar ve sık ağaçlı yer demektir.devamı ›

Notlarım

Sözlükler(13)

★ Akevler SözlüğüTürkçe

Haric içiden geçilmesi zor ağaçlık yer demektir. Ormanda içinden geçilmesi zor, dar ve sık ağaçlı yer demektir.

Kitâbu'l-'Ayn

Halîl b. Ahmed · 8. yyTR4.538 harf
باب الحاء والجيم والراء معهما ح ج ر، ج ح ر، ح ر ج، ر ج ح مستعملات حجر: الأحجار: جمع الحَجَر. والحِجارة: جمع الحَجَر أيضاً على غير قياس، ولكن يَجْوزُ الاستحسان في العربية كما أنه يجوز في الفقه، وترك القياس له كما قال: لا ناقِصي حَسَبٍ ولا أيْدٍ إذا مُدَّتْ قِصارَهْ ومثله المِهارة والبِكارة والواحدةُ مُهْرٌ وبَكْرٌ. والحِجْرُ: حطيم مكّة، وهو المَدارُ بالبيت كأنّه حُجْرَةٌ. مما يلي الَمْثَعب.
Tamamını oku

es-Sıhâh

Cevherî · 10. yyTR1.009 harf
مَكانٌ حَرَجٌ وحَرِجٌ، أي ضيِّقٌ كثير الشجَر لا تصل إليه الراعية. وقد حَرِجَ صدرُه يَحْرَجُ حَرَجاً. والحَرَجُ: الإثمُ: والحَرَجُ أيضاً: الناقة الضامرة. والحَرَجُ: خشَبٌ يُشَدُّ بعضُهُ إلى بعض يُحمل فيه الموتى، عن الأصمعي: قال: وهو قول امرئ القيس: فإّا تَرَيْنـي فـي رِحـالةِ سـابـحٍ على حضرَجش كالقَرِّ تَخْفِقُ أكفاني وربَّما وَضِعَ فوق نَعش النِساء. والحَرَجَةُ: الجماعة من الإبل.
Tamamını oku

Tehzîbu'l-Luğa

Ezherî · 10. yyTR15.584 harf
ح ج ر حجر ، حرج ، جرح ، جحر ، رجح : ( مستعملات ) . حجر : قال الليث : الحَجَر وجَمْعُهُ الحِجارة وليس بقياس ، لأن الحجر وما أشبهه يُجْمَع على أحجار ، ولكن يجوز الاستِحْسان في العربيَّة كما أنه يجوز في الفِقْه وتَرْكُ القياس له : كما قال الأعْشَى يمدح قوماً : لا ناقِصِي حسبٍ ولا أَيْدٍ إذا مُدَّتْ قِصَارَه قال : ومثله المِهارة والبكارة لجمع المهر والبَكر ، وأخبرني الْمُنْذِريّ عن أبي الْهَيْثَم أنه
Tamamını oku

Mekâyîsü'l-Luğa

İbn Fâris · 11. yyTR17.928 harf
(باب الحاء والراء وما يثلثهما) (حرز) الحاء والراء والزاء أصلٌ واحد، وهو من الحِفْظ والتَّحفظ يقال حَرَزْتُه([1]) واحترزَ هو، أي تحفَّظَ. وناسٌ يذهبون إلى أنّ هذه الزّاءَ مبدلةٌ مِن سين، وأنَّ الأصل الحَرْس وهو وجهٌ. وفي الكتاب الذي للخليل أنّ الحَرَزَ جَوْز محكوكٌ يُلعَب به، والجمع أحْراز. قلنا: وهذا شيءٌ لا يعرَّج عليه ولا مَعْنَى له. (حرس) الحاء والراء والسين أصلان: أحدهما الحِفْظ والآخر
Tamamını oku

Müfredât

Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR644 harf
- أصل الحرج والحراج مجتمع الشيئين، وتصور منه ضيق ما بينهما، فقيل للضيق: حرج، وللإثم حرج، قال تعالى: ﴿ثم لا يجدوا في أنفسهم حرجا﴾ [النساء/65]، وقال عز وجل: ﴿وما جعل عليكم في الدين من حرج﴾ [الحج/78]، وقد حرج صدره، قال تعالى: ﴿يجعل صدره ضيقا حرجا﴾ [الأنعام/125]، وقرئ ﴿حرجا﴾ (وهي قراءة نافع وأبي بكر وأبي جعفر. راجع الإتحاف ص 216)، أي: ضيقا بكفره، لأن الكفر لا يكاد تسكن إليه النفس لكونه اعتقادا عن ظن،
Tamamını oku

Esâsü'l-Belâğa

Zemahşerî · 12. yyTR1.213 harf
ح ر ج حرج صدره حرجاً وصدر حرج وحرج‏.‏ وأحرجني إلى كذا‏:‏ ألجأني فحرجت إليه وأحرج السبـع إلى مضيق حتى أخذه‏.‏ وأحرج كلبك فإنه أدعى له إلى الصيد أي أسهم له من الصيد وأطعمه حرجه منه أي نصيبه‏.‏ قال الطرماح‏:‏ يبتدرن الأحراج كالثول والحر - ج لرب الضراء يصطفده يدخره‏:‏ من الصفد أي يطعمها أحراجها ويأخذ حرج نفسه‏.‏ والثول النحل‏.‏ وكلاب محرجة في أناقها الأحراج وهي الودع الواحد حرج‏.‏ وريح حرجف‏:‏
Tamamını oku

Lisânü'l-Arab

İbn Manzûr · 13. yyTR9.870 harf
الحِرْجُ والحَرَجُ: الإِثمُ. والحارجُ: الآثم؛ قال ابن سيده: أُراه على النسب، لأَنه لا فعل له. والحَرَجُ والحَرِجُ والمُتَحَرِّجُ: الكافُّ عن الإِثم. وقولهم: رجل مُتَحَرِّجٌ، كقولهم: رجلٌ مُتَأَثِّمٌ ومُتَحَوِّبٌ ومُتَحَنِّثٌ، يُلْقِي الحَرَجَ والحِنْثَ والحُوبَ والإِثم عن نفسه. ورجلٌ مُتَلَوِّمٌ إِذا تربص بالأَمر يريد القاء الملامة عن نفسه؛ قال الأَزهري: وهذه حروف جاءَت معانيها مخالفة لأَلفاظها؛
Tamamını oku

Kâmûsü'l-Muhît

Fîrûzâbâdî · 15. yyTR317 harf
* ح ر ج * مكان * حَرِجٌ * و * حَرَجٌ * بكسر الراء وفتحها أي ضيق كثير الشجر وقُرئ بهما قوله تعالى ﴿ضيقا حرجا﴾ و * حَرِجَ * صدره من باب طرِب أي ضاق و * الحَرَجُ * أيضا الإثم و * الحِرْجُ * بوزن العلج لغة فيه و * أحْرجَهُ * آثمه و * التَحْرِيجُ * التضييق و * تَحرَّجَ * أي تأثم و * حَرِجَ * عليه الشيء حرُم من باب طرِب
Tamamını oku

Tâcü'l-Arûs

Zebîdî · 18. yyTR8.919 harf
الحرج، محركة: المكان الضيق وقال الزجاج: الحرج: أضيق الضيق ومثله في التهذيب. والحرج: الموضع الكثير الشجر الذي لا تصل إليه الراعية، وبه فسر ابن عباس رضى الله عنهما قوله عز وجل: يجعل صدره ضيقا حرجا قال: وكذلك الكافر لا تصل إليه الحكمة. كالحرج، ككتف . وحرج صدره يحرج حرجا: ضاق وحرج، فمن قال: حرج ثنى وجمع، ومن قال: حرج أفرد؛ لأنه مصدر، وأما الآية المذكورة، فقال الفراء، قرأها ابن عباس وعمر رضى
Tamamını oku

Lane's Lexicon

Edward W. Lane · 19. yyTR11.233 harf
حَرِجَ 1 حَرِجَ حرج , aor. حَرَجَ , inf. n. حَرَجٌ, It (a number of things) became collected together: and, necessarily, became close, strait, or narrow: (so accord. to an explanation of the inf. n. by Er-Rلghib, in the TA:) said of anything, it was, or became, close, strait, or narrow. (KL.) One says of dust, حَرِجَ اـِلَى حَائِطٍ, or سَنَدٍ, It rose, (Lth, Az, TA,) in a narrow place, (TA,) and
Tamamını oku

Salmone

H. Anthony Salmone · 19. yyTR879 harf
حَرِجَ حَرِجَ A ( n. ac. حَرَج 4 ), a. Was narrow, strait; was straitened; was oppressed; was contracted; was dazzled ( eye ). b. Was guilty. حَرَّجَ حَرَّجَ II , a. Narrowed, straitened, restricted. b. [ Fī or 'Ala ], Importuned, urged, harassed. c. Sold by auction. أَحْرَجَ أَحْرَجَ IV , a. Drove into crime. b. Reduced to poverty. b. [ acc. & 'Ala ], Forbade to ( thing ).
Tamamını oku

Kitâbullâh

Kur'an kullanımından türetilmişTR33.747 harf
حرج حَرِجَ - يَحْرَجُ - حَرَج - حَرَجاً حَرِجَ - يَحْرَجُ + المكان أو الأمر + على كائن أو شيء أو أمر: يضيق عليه، فيضمه ويشمله ويحويه باضطراب وعدم استقرار حَرَج: على وزن " فـَعـَل": اسم فعل بمعنى مفعول من " حَرِجَ - يَحْرَجُ ": حمل واستيعاب الشيء بضيق وشدة أكثر من المحتمل ، ومن غير استقرار وثبات: حالة من عدم الاستقرار أو الثبات أو اليقين أو
Tamamını oku

Sîgalar(3)

Mücavir kökler129 mücavir (156 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.
  1. مرض

    4 ortak ayet · “Bürde” gocuk demektir

  2. عمم

    2 ortak ayet · “An” ve “ma”dan oluşmuştur

  3. خول

    2 ortak ayet · Hal bir işte çalışanları gözetleyen kimsedir

  4. سلم

    4 ortak ayet · “Süllem” merdiven demektir

  5. صعد

    2 ortak ayet · Bayır, yokuş yer demektir

  6. عرج

    2 ortak ayet · Çıkar

  7. فرض

    2 ortak ayet · Farz (dat) Ayırmada ayrılacak yerin belirtildiği yer…

  8. ليس

    3 ortak ayet · Bu kelime “late”den dönüşmüştür

  9. وطر

    1 ortak ayet · “Betır” yarık demektir

  10. أله

    9 ortak ayet · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir

  11. وجد

    3 ortak ayet · Su birikintisidir

  12. أمن

    6 ortak ayet · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir

Geçtiği ayetler(11)

  1. كِتَابٌ أُنْزِلَ إِلَيْكَ فَلَا يَكُنْ فِي صَدْرِكَ حَرَجٌ مِنْهُ لِتُنْذِرَ بِهِ وَذِكْرَى لِلْمُؤْمِنِينَ

    DarlıkBir kitab indirilmiştir sana. Ondan dolayı göğsünde bir sıkıntı olmasın. Onunla uyarman için. Ve iman edenlere bir öğüt.

  2. … الْمَرْضَى وَلَا عَلَى الَّذِينَ لَا يَجِدُونَ مَا يُنْفِقُونَ حَرَجٌ إِذَا نَصَحُوا لِلَّهِ وَرَسُولِهِ مَا عَلَى الْمُحْسِنِينَ مِنْ …

    DarlıkZayıflara, hastalara ve harcayacak şeyleri bulunmayanlara, Allah’a ve Rasulüne sadık kaldıkça bir sorumluluk yoktur. İhsan edenleri hesaba çekmeye de bir yol yoktur. Allah; Gafur’dur, Rahim’dir.

  3. لَيْسَ عَلَى الْأَعْمَى حَرَجٌ وَلَا عَلَى الْأَعْرَجِ حَرَجٌ وَلَا عَلَى الْمَرِيضِ حَرَجٌ …

    DarlıkKöre bir sorumluluk yoktur. Topala da bir sorumluluk yoktur. Hastaya da bir sorumluluk yoktur. Kendi evlerinizde veya babalarınızın evlerinde veya annelerinizin evlerinde veya erkek kardeşlerinizin evlerinde veya kızkardeşlerinizin evlerinde veya amcalarınızın evlerinde veya halalarınızın evlerinde veya dayılarınızın evlerinde veya teyzelerinizin evlerinde veya anahtarlarına malik olduğunuz yerlerde veya dostlarınızın evlerinde izinsiz yemek yemenizde bir sorumluluk yoktur. Bir arada veya ayrı ayrı yemenizde bir sorumluluk yoktur. Evlere girdiğiniz zaman, Allah katından bereket, sağlık ve güzellik dileyerek kendinize selam verin. Allah

  4. لَيْسَ عَلَى الْأَعْمَى حَرَجٌ وَلَا عَلَى الْأَعْرَجِ حَرَجٌ وَلَا عَلَى الْمَرِيضِ حَرَجٌ وَلَا عَلَى أَنْفُسِكُمْ أَنْ …

    DarlıkKöre bir sorumluluk yoktur. Topala da bir sorumluluk yoktur. Hastaya da bir sorumluluk yoktur. Kendi evlerinizde veya babalarınızın evlerinde veya annelerinizin evlerinde veya erkek kardeşlerinizin evlerinde veya kızkardeşlerinizin evlerinde veya amcalarınızın evlerinde veya halalarınızın evlerinde veya dayılarınızın evlerinde veya teyzelerinizin evlerinde veya anahtarlarına malik olduğunuz yerlerde veya dostlarınızın evlerinde izinsiz yemek yemenizde bir sorumluluk yoktur. Bir arada veya ayrı ayrı yemenizde bir sorumluluk yoktur. Evlere girdiğiniz zaman, Allah katından bereket, sağlık ve güzellik dileyerek kendinize selam verin. Allah

  5. … حَرَجٌ وَلَا عَلَى الْأَعْرَجِ حَرَجٌ وَلَا عَلَى الْمَرِيضِ حَرَجٌ وَلَا عَلَى أَنْفُسِكُمْ أَنْ تَأْكُلُوا مِنْ بُيُوتِكُمْ أَوْ …

    DarlıkKöre bir sorumluluk yoktur. Topala da bir sorumluluk yoktur. Hastaya da bir sorumluluk yoktur. Kendi evlerinizde veya babalarınızın evlerinde veya annelerinizin evlerinde veya erkek kardeşlerinizin evlerinde veya kızkardeşlerinizin evlerinde veya amcalarınızın evlerinde veya halalarınızın evlerinde veya dayılarınızın evlerinde veya teyzelerinizin evlerinde veya anahtarlarına malik olduğunuz yerlerde veya dostlarınızın evlerinde izinsiz yemek yemenizde bir sorumluluk yoktur. Bir arada veya ayrı ayrı yemenizde bir sorumluluk yoktur. Evlere girdiğiniz zaman, Allah katından bereket, sağlık ve güzellik dileyerek kendinize selam verin. Allah

  6. … زَيْدٌ مِنْهَا وَطَرًا زَوَّجْنَاكَهَا لِكَيْلَا يَكُونَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ حَرَجٌ فِي أَزْوَاجِ أَدْعِيَائِهِمْ إِذَا قَضَوْا مِنْهُنَّ وَطَرًا وَكَانَ …

    DarlıkHani sen; Allah’ın kendisine nimet verdiği ve senin de nimetlendirdiğin kimseye diyordun ki: Eşini bırakma ve Allah’tan kork. Allah’ın açığa vuracağı şeyi de içine saklıyor, insanlardan korkuyordun. Halbuki en çok Allah’tan korkman gerekirdi. Nihayet Zeyd onunla bağını kopardığında, onu seninle evlendirdik ki böylece evladlıkları eşleriyle bağlarını kopardıklarında onlarla evlenmek konusunda mü’minlere bir vebal olmadığı bilinsin. Allah’ın emri yerine getirilmiştir.

  7. … فِي أَزْوَاجِهِمْ وَمَا مَلَكَتْ أَيْمَانُهُمْ لِكَيْلَا يَكُونَ عَلَيْكَ حَرَجٌ وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَحِيمًا

    DarlıkEy peygamber; Biz, mehirlerini verdiğin eşlerini, Allah’ın sana ganimet olarak verdiği cariyeleri, seninle beraber hicret eden amcanın kızlarını, halalarının kızlarını, dayının kızlarını, teyzelerinin kızlarını ve bir de eğer mü’min bir kadın kendisini peygambere hibe eder de peygamber de onunla evlenmeyi isterse onuki bu, mü’minlerden ayrı olarak sadece sana has olmak üzeresenin için helal kıldık. Sana bir zorluk olmasın diye mü’minlerin eşleri ve sağ ellerinin malik oldukları hakkında ne hükmettiğimizi bildirdik. Ve Allah; Gafur, Rahim olandır.

  8. لَيْسَ عَلَى الْأَعْمَى حَرَجٌ وَلَا عَلَى الْأَعْرَجِ حَرَجٌ وَلَا عَلَى الْمَرِيضِ حَرَجٌ …

    DarlıkGözü kör olana vebal yok. Topala da vebal yok, hastaya da vebal yok. Kim, Allah’a ve peygamberine itaat ederse; onu altlarından ırmaklar akan cennetlere sokar. Kim de geri kalırsa; onu elim bir azab ile azablandırır.

  9. لَيْسَ عَلَى الْأَعْمَى حَرَجٌ وَلَا عَلَى الْأَعْرَجِ حَرَجٌ وَلَا عَلَى الْمَرِيضِ حَرَجٌ وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ …

    DarlıkGözü kör olana vebal yok. Topala da vebal yok, hastaya da vebal yok. Kim, Allah’a ve peygamberine itaat ederse; onu altlarından ırmaklar akan cennetlere sokar. Kim de geri kalırsa; onu elim bir azab ile azablandırır.

  10. … حَرَجٌ وَلَا عَلَى الْأَعْرَجِ حَرَجٌ وَلَا عَلَى الْمَرِيضِ حَرَجٌ وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ يُدْخِلْهُ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ …

    DarlıkGözü kör olana vebal yok. Topala da vebal yok, hastaya da vebal yok. Kim, Allah’a ve peygamberine itaat ederse; onu altlarından ırmaklar akan cennetlere sokar. Kim de geri kalırsa; onu elim bir azab ile azablandırır.

Kök analizi

Kök tanımı ve çekirdek özet

AlanDeğer
Kökحرج
YapıÜçlü
Özel DurumBelirgin fark tespit edilmedi
Bağlamsal Yakın Köklerضيق, عسر, اثم
Zıt Kökسعة
Çekirdek Özet 1Ağaçların birbirine dolanıp geçit vermeyecek ölçüde sıkışması, dar boğaz ve tıkanıklık
Çekirdek Özet 2Teklif ve mükellefiyet alanında insanı çaresiz bırakan ameli tıkanıklığın ve vebalin nefyedilmesi
Çekirdek Özet 3Sistemin sürekliliğini tehlikeye atan kilitlenmelerin ruhsat, ferahlık ve adaletle bertaraf edilmesi
Kritik Hata RiskiHaracın yalnızca psikolojik bir iç sıkıntısı sayılarak fıkhi ve yapısal ruhsat boyutunun göz ardı edilmesi

Biliteral analiz

Biliteral ÇekirdekTemel AnlamEklenen UnsurOluşan Anlam Farkı
حرBir noktada yoğunlaşma, hararet, keskinlik ve hareketi kısıtlayan sınır oluşturma anlamı taşır; حرر, حرم, حرد ve حرف köklerinde bu çekirdek belirgindir.جToplanma ve yoğunlaşma anlamı cismani bir kütleye ve dalların birbirine girerek geçit vermez hale geldiği fiziki bir darlığa ve sıkışmaya dönüşmüştür.

Piktografik analiz

BirimPiktografik İmge / HareketAnlam Açıklaması
حçit, duvar; çevirme, koruma, ayırmaGirişi ve çıkışı engelleyen, etrafı kuşatan sınır çizgisi.
رinsan başı; baş, ilk, üstKişinin yönelişini, bilincini ve hareket yönünün merkezini gösterir.
جdeğnek, deve; taşıma, yol alma, toplamaYolda ilerleme ve yük taşıma sırasında karşılaşılan toplanma ve yığılma hareketi.
حرجYol alma sırasında etrafı çit gibi saran engellerin ve dalların baş üstüne ve geçiş çizgisine yığılarak hareketi tamamen kilitlemesi.

Tarihsel ve erken kullanım

AlanVeri
İlk fiziksel anlamAğaçların dallarının birbirine geçerek aralarından yürümeyi ve geçmeyi imkânsız kılacak derecede sıklaşması; vahşi hayvanların kaçamayacak biçimde sıkıştığı dar ve dolambaçlı yer.
Cahiliye şiiri kullanımıErken dönem şiirinde kabilenin göçü sonrası geride kalan sık ormanlık ve ağaçlık yerleri nitelemek üzere kullanılır: أَيا حَرَجاتِ الحيِّ حِينَ تحمَّلوا / بذي سَلَمٍ لا جادكُنَّ ربيعُ
Erken Arapça kullanımAv köpeğinin boynuna geçirilen dar tasma veya yırtıcı hayvanın kaçamayacağı dar bir boğaza kıstırılması bağlamında أحْرَجَ السَّبُعَ ifadesiyle kullanılır.

Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn, Lisān al-ʿArab.

Sami etimolojik katman

Arapça حرج kökü, Sami dilleri ailesinde daralma, bir sınırda sıkışıp kalma, tecrit olma ve dolayısıyla vebal/yasak dairesine girme semantik alanı ile örtüşür. İbranice ח-ר-ג kökünde sınırdan dışarı çıkmak, sarsılmak, dehşet ve dar boğaza düşmekten ötürü titremek anlamları tespit edilir. Aramice ve Süryanice katmanında da hareket alanının sınırlanması ve kuşatılma nüansı korunur. Klasik Arapçada kök, somut ağaç sıklığından zihni ve ameli geçit vermezliğe sıçrayarak dinde ve vicdanda insanı hareketsiz bırakan günah, darlık ve teklif tıkanıklığının adı olmuştur.

Güven Güçlü

Kaynak Brown-Driver-Briggs, HALOT, Lisān al-ʿArab.

Etimolojik analiz

KatmanVeriAçıklamaGüven
İç Arapça etimolojik yönSık ağaçlık (حرجة) ve geçit vermez darlıktan manevi darlığa geçişAğaçların birbirine dolaşarak geçit vermemesi durumu, insanın ameli ve ruhi çıkmaza girmesi ve vebal altında kalması anlamında istiareleşmiştir.Kesin
Sami dilleriyle etimolojik ilişkiİbranice ח-ר-ג ve Aramice paralel biçimlerSınırın daralması, dehşetle titreme ve alanın kısıtlanması anlamındaki fonetik ve semantik ortaklık mevcuttur.Güçlü
Daha geniş dilsel ilişkiVeri bulunamadıAfro-Asyatik ailenin diğer kollarında güvenilir ve doğrudan bir karşılık tespit edilmedi.Veri bulunamadı

Kaynak Brown-Driver-Briggs, Maqāyīs al-Lugha.

Kardeş kökler

KombinasyonDurumTemel AnlamAnlam DetayıNot
حرجAnlamlıBirbirine girip sıkışma, darlık, günahAğaçların sıklaşmasıyla geçidin kapanması ve ameli çıkmaz hali.Merkez hedef kök; Kur'an'da geçer.
حجرAnlamlıTaş, engellemek, koruma altına almak, men etmekAlanı taşla veya yasakla sınırlandırıp geçişi önleme bakımından hedef kökle anlamdaştır.Kur'an'da geçer.
رحجKök olarak oluşmayanVeri bulunamadıVeri bulunamadıSözlüklerde mühmel kabul edilmiştir; Kur'an'da geçmez.
رجحAnlamlıAğır basmak, bir tarafın üstün gelmesiBir kütlenin veya fikrin diğerine nispetle baskın gelmesi ve tartıda ağır çekmesi.Kur'an'da geçmez.
جحرAnlamlıHayvan ini, dar çukur, sığınakDar ve sıkışık bir yarığa çekilip gizlenme yönüyle ortak darlık çekirdeğine yaklaşır.Kur'an'da geçmez.
جرحAnlamlıKesmek, yaralamak, beden dokusunu açmakTene veya nesneye temas eden keskin darbe; kazanç elde etme fiili.Kur'an'da geçer.

Komşu kökler ve zıt kök

Kökİlişki TürüAnlam AlanıKarşılaştırmalı NüansAnlam Detayı
حرجMerkezİnsanın içini ve hareket sahasını kilitleyen geçit vermez darlık ve vebalBütün çıkışların kapandığı en ileri derecedeki tıkanıklık halini bildirir.Maddi ve manevi boyutuyla hareket serbestisini sıfırlayan darlıktır.
ضيقKomşuHacimce daralma, göğsün sıkışmasıضيق genel hacim darlığı iken, حرج bu darlığın en uç noktası ve içinden çıkılmaz halidir.ضيق genişliğin zıddı olan her türlü daralma için kullanılır.
عسرKomşuİşin zorlaşması, meşakkat ve külfetعسر işin yapılmasındaki zorluğu anlatır; حرج ise işin yapılamayacak derecede kilitlenmesidir.عسر dereceli bir ağırlıktır, harac ise geçit vermeyen bir engeldir.
اثمKomşuKasıtlı suç, vebal ve sorumlulukاثم doğrudan eylemin ahlaki ve hukuki suç boyutu iken, حرج o suçun doğurduğu vebal ve ruhsal kısıttır.اثم eylemin niteliğini, harac ise fail üzerindeki manevi ağırlığı belirtir.
سعةZıtGenişlik, ferahlık, imkân ve hareket serbestisiDarlığın, çıkmazın ve yükün tamamen kalkarak imkân alanının açılmasıdır.Haracın zıddı olarak mükellefe tanınan ameli ve ruhi ferahlığı ifade eder.

Başka dillerde anlam karşılıkları

DilKelime / KelimelerKısa AnlamDetayGüven
ArapçaحرجDarlık, çıkmaz, vebalHem ağaçların geçit vermez sıkışmasını hem hukuki ve vicdani kilitlenmeyi içerir.Kesin
Latinceangustia, scrupulusDarlık, sıkıntı, vicdani pürüzAngustia fiziki boğaz darlığını, scrupulus ise ayağa batan çakıl taşından doğan vicdani kuşkuyu verir; haracın orman metaforunu dışarıda bırakır.Güçlü
İngilizcestrait, constraint, culpabilityDar boğaz, kısıt, vebalStrait ve constraint ameli tıkanıklığı ve kuşatılmışlığı, culpability ise vebal yönünü karşılar; kökün bütüncül anlamını tek kelime veremez.Güçlü
AlmancaEnge, Bedrängnis, SkrupelDarlık, sıkışmışlık, vicdani engelEnge mekanik darlığı, Bedrängnis hareket alanının kuşatılmasını karşılar; fıkhi ruhsat boyutunu içermez.Güçlü
Fransızcadétroit, entrave, scrupuleDar boğaz, pranga/engel, çekinceDétroit coğrafi geçit darlığını, entrave ameli kilitlenmeyi aktarır; kökün ilahi teklifi hafifletme yönünü kapsamaz.Güçlü

Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Le Grand Robert.

Vücûh ve nezâir

Form / KullanımAnlam YüzüAyet Tipi / Bağlam
حَرَجٌFıkhi teklifin ve mükellefiyetin kaldırılması; meşakkat anında ruhsatAbdest, gusül ve teyemmüm hükümleri; dinde zorluğun bulunmaması beyanı; Mâide 5:6, Hac 22:78.
حَرَجٌSavaş ve cihaddan muafiyet sağlayan bedensel mazeretKör, topal ve hastanın savaşa katılma mükellefiyetinden bağışlanması; Nûr 24:61, Fetih 48:17.
حَرَجٌSosyal ilişkilerde ve aile içi yeme içmede kısıtlamanın olmamasıYakın akrabaların evinde çekinmeden yemek yeme serbestisi; Nûr 24:61.
حَرَجٌPeygamberin meşru fiillerinde kınama ve günah yükünün bulunmamasıEvlilik ve toplumsal tabuların ilahi emirle yıkılması sürecinde vebalin nefyedilmesi; Ahzâb 33:37, Ahzâb 33:38.
حَرَجًاİnkâr ve sapkınlık sebebiyle göğsün iman kabul etmeyecek derecede tıkanmasıHidayetten uzaklaşan kişinin göğe yükseliyormuş gibi göğsünün daralması; En‘âm 6:125.
حَرَجًاVerilen hükme ve yargı kararına karşı kalpte duyulan itiraz ve pürüzPeygamberin hükmüne boyun eğerken iç dünyada hiçbir tereddüt ve rahatsızlık kalmaması şartı; Nisâ 4:65.
حَرَجٌRisalet tebliğinde ve vahyin taşınmasında hissedilen endişe ve baskıVahyin muhataplara ulaştırılması sırasında kalpte hiçbir çekince ve ağırlık bulunmaması emri; A‘râf 7:2.

Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

DisiplinKullanım AlanıTartışma NoktasıAnlam Yoğunlaşması
KelamTeklif-i mâ lâ yutâk (güç yetirilemeyecek sorumluluk)Allah'ın kullarına fıtratlarını aşan yük yükleyip yüklemeyeceği meselesinde dinde haracın olmaması ilahi adalet ve hikmetin gereği olarak temellendirilmiştir.İrade ve kudreti aşan sorumluluğun ontolojik reddi.
FıkıhNefy-i harac kaidesi (meşakkatin izalesi)Meşakkat anlarında ruhsatların devreye girmesi, azimetten ruhsata geçişin meşruiyeti ve sedd-i zerâi'in sınırları bu kök üzerinden yürütülür.Zaruret ve aşırı darlık durumunda yasanın esnetilmesi ve kolaylığın esas kılınması.
Tefsirİnşirah ve darlık karşıtlığıİman eden kalbin genişlemesi ile inkâr eden kalbin haraca dönüşmesi arasındaki mecazi bağ, sık ağaçlık metaforu üzerinden izah edilmiştir.Kalbin hakikate karşı nefes alamayacak derecede kilitlenmesi.
HadisMazeret ve vebalin kaldırılmasıRivayet serbestisi ve ibadetlerdeki sehvin bağışlanması gibi hususlarda sorumluluk korkusunu gidermek için kullanılmıştır.Günah ve mesuliyet şüphesinin zihinden ve amelden izalesi.

Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

SistemBağlamKarşılıkİşlevAçıklamaGüven
DiniTeklif ve mükellefiyet dengesiRuhsat mekanizmasıTıkanan ameli süreçleri açmakİbadet ve yükümlülükler insanın yaratılış sınırlarını zorladığında sistem kilitlenmez; haracın nefyedilmesi kuralıyla hayatın olağan akışı korunur.Kesin
İlmiEpistemik araştırma ve anlamaDogmatik kapalılığın aşılmasıZihni cendereleri bertaraf etmekHakikatin araştırılmasında araştırmacıyı baskılayan peşin hükümler ve gereksiz vicdani kuruntular ilmi gelişmeyi tıkar; açık ufuk esastır.Güçlü
SiyasiHukuki meşruiyet ve yargı erkiTam rıza ve içsel adaletİtiraz ve hoşnutsuzluğu sıfırlamakMahkeme kararlarının toplumda yalnızca cebirle değil, vicdanlarda hiçbir haksızlık şüphesi (harac) bırakmayacak bir adaletle uygulanmasını sağlar.Güçlü
İktisadiTicari akış ve borç hukukuBorçluyu boğmayan esneklikFinansal tıkanmayı ve iflası önlemekAşırı borçlandırma ve tefecilik gibi piyasayı kilitleyen mekanizmalar harac üretir; sistem borç erteleme ve kolaylaştırma ile nefes alır.Güçlü

Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

Alanİzomorfik KarşılıkAçıklamaGüven
Sayısal bilimlerAkışkanlar mekaniğinde tıkanma (choking) ve kesit daralmasıBir boru hattında akış kesitinin kritik sınıra inmesiyle basıncın yükselip kütlesel akışın durma eşiğine gelmesi; sistemik darboğaz.Kesin
Beşeri bilimlerHukuk sosyolojisinde kilitlenme (deadlock) ve anomiYasal prosedürlerin bireyin hareket sahasını tamamen tüketerek meşru hiçbir çıkış yolu bırakmaması neticesinde doğan yapısal felç hali.Güçlü

Yanlış daraltma ve kritik hata riski

AlanAçıklama
Modern daraltma riskiHarac kavramını yalnızca öznel bir can sıkıntısı, anlık iç daralması veya psikolojik moralsizlik olarak okuma yanılgısı.
Kur'an içi daha geniş anlamKur'an'da harac; hem hakikate direnen nefsin maruz kaldığı ontolojik tıkanmayı hem de hukuki ve ameli hayatta insanı hareketsiz kılan nesnel meşakkati ve vebali kapsar.
Yanlış anlamanın doğuracağı hataHaracın nefyedilmesi ilkesi suistimal edilerek kuralların keyfi biçimde ilga edildiği bir laçkalığa kapı aralanabilir veya aksine ruhsatlar yok sayılarak din insanı boğan bir cendereye dönüştürülür.

Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

SoruCevap
Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir?Kur'an'ın vazettiği nizamın insan fıtratını boğmak için değil, hayatın önündeki tıkanıklıkları kaldırmak için inşa edildiğini gösteren ilahi rahmet ve adalet aksıdır.
Hangi ayet gruplarında belirleyicidir?Ruhsat ve kolaylaştırma bildiren ahkâm ayetlerinde, yargı kararlarına teslimiyeti düzenleyen hukuki hitaplarda ve hidayet ile dalaletin kalpteki tezahürlerini tasvir eden itikadi ayetlerde belirleyicidir.
Hangi yanlış anlamaları düzeltir?Dindarlığın sürekli bir meşakkat, zorlama ve vicdani azap rejimi olduğu algısını yıkar; meşruiyetin baskı ile değil, içsel tatmin ve ameli uygulanabilirlikle sağlandığını öğretir.

Nihai sentez ve LaTeX modeli

  • Somut anlamAğaç dallarının birbirine dolanıp geçit vermeyecek ölçüde sıklaşması, avın kıstırıldığı dar boğaz ve sıkışık kapan.
  • Soyut anlamİnsanın idrakini, vicdanını ve eylem sahasını bütünüyle kilitleyen darlık, vebal ve ameli çaresizlik hali.
  • Sistematik karşılıkSistemin işleyişini durduran aşırı sürtünmenin ve kilitlenmenin ruhsat, inşirah ve adaletle sıfırlanması.
  • LaTeX modeliH(x)=lim⁡δ→01δ⋅Θ(R(x)−C)  ⟹  ΔS=0
  • LaTeX açıklamasıModelde x mükellef fert veya hukuki süreci, R(x) yüklenen meşakkat ve sorumluluk miktarını, C ise insanın fıtri taşıma kapasitesini gösterir. Heaviside basamak fonksiyonu Θ(R(x)−C), yük fıtri kapasiteyi aştığı anda haracın H(x) ortaya çıktığını ve hareket serbestisi payı olan δ'nın sıfıra yaklaşmasıyla sistemik bir tıkanıklığın doğduğunu belirtir. Formülün sonucu olan ΔS=0 ifadesi ise ilahi teklifte haracın nefyedilmesiyle ameli akışın ve dengenin korunarak sistemik çöküşün önlendiğini sembolize eder.
Metin sürümü (yapay zekâ araçları için)Harfe göre kök dizini: ح