فوم
ف - و - م
KÖK- 1 geçiş
- 1 ayet
- 1 sîga
- 11 sözlük
Kur'an'daki karşılığı: Ve onun sarmısağı
Notlarım
Sözlükler(11)
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR826 harfباب الفاء والميم و و ا ي ء معهما
ف أ م، ف و م مستعملان
فأم:
الفِئام: الجماعة من النّاس وغيرهم، قال:
كأنّ مجامعَ الرّبلات منها فِئامٌ يَنهَضُون إلى فِـئامِ
والفِئامُ: وطاءُ الهَوْدَج، والجميعُ: فُؤُمٌ. ورَحْلٌ مُفْأَمٌ: مَوَسَّع. والمُفْأَم من الإبل: الواسعُ الجوف، ويقال: أَفْئِمْ دَلْوَكَ، أي: زِدْ فيها.
فوم:
الفُوم: يُقال: الحِنطة.
والفاميّ: السُّكري.
والفم: أصل بنائه: الفوه، حذفت الهاء من
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR310 harfالفومُ: الثومُ: وفي قراءة عبد الله: "وثومِها" ويقال: هو الحِنْطة. وأنشد الأخفش:
قد كنت أحسبني كأغنَى واحدٍنزل المدينة عن زراعة فُوم
وقال ابن دريد: الفومَةُ: السُنبلة. وقال بعضهم: الفومُ الحِمِّصُ، لغةٌ شاميّةٌ. وبائعه فامِيٌّ، مُغَيَّرٌ عن فومِيٍّ. والفومُ: الخُبزُ أيضاً. ويقال فَوَّمُوا لنا، أي اختبزوا.
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR6.701 harf(باب الفاء والواو وما يثلثهما)
(فوت) الفاء والواو والتاء أُصَيلٌ صحيح يدلُّ على خلافِ إدراكِ الشّيءِ والوصولِ إليه. يقال: فاته الشَّيءُ فوتاً. وتفاوَتَ الشَّيئانِ: تباعَدَ ما بينهما، أي لم يُدرِك هذا ذاك. والافتيات: افتعالٌ من الفَوت، وهو السَّبق إلى الشَّيء دون الائتمار([1]) . يقال: فلانٌ لا يُفْتاتُ عليه، أي لا يُعْمَل شيءٌ دون أمرِه.
ومن الباب: الفَوْت: الفُرْجة بين الشَّيئين، كالفُرجة بين
(باب الفاء والواو وما يثلثهما) (فوت) الفاء والواو والتاء أُصَيلٌ صحيح يدلُّ على خلافِ إدراكِ الشّيءِ والوصولِ إليه. يقال: فاته الشَّيءُ فوتاً. وتفاوَتَ الشَّيئانِ: تباعَدَ ما بينهما، أي لم يُدرِك هذا ذاك. والافتيات: افتعالٌ من الفَوت، وهو السَّبق إلى الشَّيء دون الائتمار([1]) . يقال: فلانٌ لا يُفْتاتُ عليه، أي لا يُعْمَل شيءٌ دون أمرِه. ومن الباب: الفَوْت: الفُرْجة بين الشَّيئين، كالفُرجة بين الإصبَعَين. والجمع أفوات. يقال: ماتَ موتَ الفَوات، إذا فُوجئَ، كأنَّه فاته ما أرادَ من وصيَّةٍ وشِبْهها. ويقال: هو منِّي فَوْتَ الرُّمح. وشَتَم رجلٌ آخرَ فقال: "جعل الله تعالى رزقَه فوتَ فيه"، أي حيث يراه ولا يصلُ إليه. (فوج) الفاء والواو والجيم كلمةٌ تدلُّ على تجمُّع. من ذلك الفَوْج، الجماعة من النَّاس، والجمع أفواج، وجمع الجمعِ أفاوِج وأفاويج. وأمَّا أفاجَ الرَّجُل، إذا أسرَعَ، فهو من ذوات الياء، والفَيْج منه. (فوح) الفاء والواو والحاء كلمةٌ تدلُّ على ثَوْرٍ وغَليان. يقال: فاحت الرِّيح تَفوح فَوْحاً. وحكى ناسٌ: فاحت القِدرُ: غلَتْ. وأفحتُها أنا. (فود) الفاء والواو والدال كلمةٌ واحدة، ثمَّ تستعار. فالفَوْد: مُعظَم شعرِ اللِّمَّة ممَّا يلي الأذُنين* ثم يقولون استعارةً لجناحَيِ العُقاب: فَوْدان. وممَّا ليس منه قولُهم: فاد يفود، إذا مات، والأصل في هذا الياء، وقد ذكر. (فور) الفاء والواو والراء كلمةٌ تدلُّ على غَلَيان، ثم يقاس عليها. فالفَوْر: الغَلَيان. يقال: فارت القدرُ تَفورُ فَوراً. قال: تَفور علينا قِدرُهم فنُدِيمُها *** ونَفْثَؤُها عنَّا إذا حَمْيُها غلا([2]) وفار غضبُه، إذا جاشَ. وممَّا قِيس على هذا قولُهم: فَعَله من فَوْره، أي في بدء أمرِه، قبل أنْ يسكُن. (فوز) الفاء والواو والزاء كلمتانِ متضادّتان. فالأولى النّجاة والأخرى الهَلكة. فالأولى قولهم: فازَ يفوز، إذا نجا، وهو فائز. وفاز بالأمر، إذا ذهب به وخلَص. وكان الرجلُ يقول لامرأته إذا طلّقها: فُوزِي بأمرك([3]) ، كما يقال: أمرُك بيدك. ويقال لمن ظَفِر بخيرٍ وذهب به. قال الله تعالى: ﴿فَمَنْ زُحْزِحَ عَنِ النَّارِ وأُدْخِلَ الجَنَّةَ فَقَدْ فَازَ﴾ [آل عمران 185]. والكلمة الأخرى قولهم: فَوَّزَ الرَّجُل، إذا مات. قال الكُميت: فما ضرَّها أنَّ كعباً ثَوَى *** وفوّز مِن بعدِه جَرْوَلُ([4]) ثم اختُلِف في المَفَازَة، فقال قومٌ: سمِّيَتْ بذلك تفاؤلاً لراكبها بالسَّلامة والنَّجاة. والمَفَازَة: المَنْجَاة. قال الله عزّ وعلا: ﴿بِمَفَازَةٍ مِنَ العَذَابِ﴾ [آل عمران 188]. وقال آخرون: هي من الكلمة الثَّانية، فَوَّزَ، إذا هَلكَ. ثم يقال: فوَّز الرَّجُل، إذا ركب المَفَازَة. قال: * فوّزَ من قُرَاقِرٍ إلى سُوَى([5]) * (فوص) الفاء والواو والصاد كلمةٌ تدلُّ على خُلوصٍ أو خَلاَصٍ من شيء. يقال: قَبَضت على ذَنَبِ الضّبِّ فأفاصَ من يدي، أي خلَّصَ ذنبه. والمَفَاوصة في الحديث: الإبانة. وما يُفِيص بها لسانُه، أي يُبين. (فوض) الفاء والواو والضاد أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على اتّكال في الأمر على آخَر وردِّه عليه، ثم يفرَّع فيردّ إليه ما يُشبهه. من ذلك فوَّضَ إليه أمرَه، إذا ردَّه. قال الله تعالى في قصّةِ من قال: ﴿وأُفَوِّضُ أَمْرِي إلى اللهِ﴾ [غافر 44]. ومن ذلك قولُهم: باتوا فَوْضَى([6]) ، أي مختلطين، ومعناه أنّ كلاًّ فوَّض أمرَه إلى الآخَر. قال: طعامُهم فوضَى فَضاً في رحالِهِمْ *** ولا يُحْسِنون السِّرَّ إلاّ تنادِيا([7])
ويقال: مالُهم فوضَى بينهم، إذا لم يخالِفْ أحدُهم الآخَر. وتفاوَض الشَّريكان في المال، إذا اشتركا ففوَّض كلٌّ أمرَه إلى صاحبه([8]) ، هذا راضٍ بما صنع ذاك وذاك راضٍ بما صنع هذا، ممَّا أجازته الشَّريعة. (فوع) الفاء والواو والعين يدلُّ على ثَوْرٍ في شيء. يقال لخِمْرة الطِّيب وما ثار من ريحه: فَوْعة. ويقال لارتفاع النهار: فَوعة. (فوغ) الفاء والواو والغين كلمةٌ إن صحَّت. يقولون: إن الفَوغ([9]) : الضَّخم. يقال: امرأته فَوغاء. (فوف) الفاء والواو والفاء كلمةٌ واحدة. يقولون: الفُوف: القُطن. ثم يقال للبياض يُرَى في أظفار الأحداث: الفُوف. ومن ذلك يقال: بُرْدٌ مفَوَّف. (فوق) الفاء والواو والقاف أصلانِ صحيحان، يدلُّ أحدُهما على عُلُوٍّ، والآخرُ على أوْبة ورُجوع. فالأوّل الفَوْق، وهو العُلُوّ. ويقال: فلانٌ فاقَ أصحابَه يفوقُهم، إذا علاهم وأمرٌ فائق، أي مرتفع عالٍ. وأمَّا الآخَر فَفُوَاق النَّاقَة، وهو رُجوع اللَّبنِ في ضَرعها بعد الحَلب. تقول: ما أقامَ عندَه إلاَّ فُوَاقَ ناقة. واسم المجتمِع من الدِّرِّ: فيقة، والأصل فيه الواو. قال الأعشى: حتَّى إذا فِيقةٌ في ضَرْعِها اجتمَعتْ *** جاءت لتُرضِع شِقّ النفس لو رَضَعا([10]) وفي بعض الحديث في ذكر القرآن: "أَتَفَوَّقُهُ تَفَوُّقَ اللَّقوح([11]) " معناه لا أقرأ جزئي([12]) مرّةً واحدة لكن شيئاً بعد شيء. شبَّهَه بفُواق الدِّرَّة. يقال فُوَاق وفَواق قال الله تعالى: ﴿ما لَهَا مِنْ فَوَاق([13])﴾ [ص 15]، أي ما لها من رُجوعٍ ولا مَثْنَوِيّةٍ ولا ارتداد. وقال غيرُه: ما لها من نَظِرة. والمعنيان قريبان. ويقولون: أفاقَ السَّكرانُ يُفيق، وذلك من أوبةِ عقلِه إليه. والأفاويق: ما اجتَمَعَ من الماء في السَّحاب. ومن الباب الفُوق: فُوق السَّهم* وسمِّي لأنَّ الوترَ يُجعَل كأنَّه قد رُدَّ فيه، والجمع أفواق. ويقولون: فُقىً، وهو مقلوبٌ. ويقال سهمٌ أفْوَق([14]) ، إذا انكسر فُوقه. وممَّا شذَّ عن هذين الأصلين قولهم: هو يَفُوق بنفسه. وهذا من باب الإبدال وإنما أصلُه يسوق، والفاء بدلٌ من السين، وذلك إذا جادَ بنفْسه. (فول) الفاء والواو واللام كلمةٌ إن صحَّتْ. يقولون: الفُول: الباقلَّى. (فوم) الفاء والواو والميم أصلٌ صحيحٌ مختلَفٌ في تفسيره، وهو، الفُوم. قال قومٌ: هو الثُّوم، وقال آخرون: هو الحِنطة. ويقولون: فَوِّمُوا لنا، أي اخبزُوا. (فوه) الفاء والواو والهاء أصلٌ صحيح يدلُّ على تفتُّحٍ في شيء. من ذلك الفَوَه: سَعة الفم. رجلٌ أفْوَه وامرأةٌ فوهاء. ويقولون أهلُ العربية([15]) : إنَّ أصلَ الفم فَوَهٌ، ولذلك قالوا: رجلٌ أفْوَه. وفاهَ الرّجلُ بالكلام يَفُوهُ به، إذا لفَظَ به. والمُفَوَّه: القادر على الكلام. وزعم ناسٌ أن الفَوَه أيضاً: خُروج الثَّنايا العُلْيا وطُولُها. ومن الباب الفُوَّهَة: فم النَّهْر، وإنما بنَوه هذا البناء فرقاً بين الذي للنّهر والذي للإنسان. والفُوه: واحد أفواه الطِّيب، مثل سُوق وأسواق. والقياس واحد، كأنَّه لما فاحت رائحتُه فاه بها، أي نطق. ---------------------ـ ([1]) الائتمار: الاستشارة. وفي المجمل: "دون ائتمار من يؤتمر". ([2]) للنابغة الجعدي، كما سبق في (دوم). والبيت بنسبته في اللسان (دوم)، وبدون نسبة في (فثأ). ([3]) هذه العبارة مما لم يرد في المعاجم المتداولة. وانظر ما سبق في (فلح). ([4]) اللسان (فوز) برواية: "توى" بالتاء المثناة. وروي بالثاء المثلثة، كما هنا، في اللسان (ثوى). وكلاهما بمعنى واحد، أي هلك. ([5]) الرجز لشاعر من المسلمين يقوله في رافع بن عميرة الطائي، وكان رافع دليل خالد بن الوليد في السير من قراقر. وهو ماء لكلب، إلى سوى، وهو ماء لبهراء وبينهما خمس ليال. انظر الطبري (4: 45) في حوادث سنة 13 ومعجم البلدان (قراقر، سوى). وأنشده في اللسان (فوز). ([6]) في الأصل: "ماتوا فوضى"، تحريف. وفي المجمل: "وبات الناس فوضى". ([7]) في اللسان (فوض): "ولا يحسبون السوء". ([8]) في الأصل: "ففوض أمر كله إلى صاحبه". ([9]) ورد "الفوغ" و "الفوغاء" أيضاً في المجمل، ولم يردا في المعاجم المتداولة. ([10]) ديوان الأعشى 84 واللسان (فوق). ([11]) هو من حديث أبي موسى الأشعري، تذاكر هو ومعاذ قراءة القرآن فقال أبو موسى: "أما أنا فأتفوقه تفوق اللقوح". اللسان (فوق). ([12]) في الأصل: "لا أقرئ"، صوابه في المجمل واللسان. ([13]) قرأ حمزة والكسائي وخلف بضم الفاء، وهي لغة تميم وأسد وقيس، ووافقهم الأعمش، والباقون بفتحها، وهي لغة الحجاز. إتحاف فضلاء البشر 372. ([14]) في الأصل: "أفواق"، صوابه في المجمل واللسان. ([15]) سبق نظير هذا التعبير في مادة (فهم).
ـ
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR147 harf- الفوم: الحنطة، وقيل: هي الثوم، يقال: ثوم وفوم، كقولهم: جدث وجدف (انظر الغريب المصنف ورقة 261 نسخة تركيا). قال تعالى: ﴿وفومها وعدسها﴾ [البقرة/61].
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR65 harfف و م
فوّموا لنا أي اخبزوا من الفوم وهو البُرُّ وقيل: الخبز.
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR2.266 harfالفُومُ: الزَّرع أو الحِنْطة، وأََزْدُ الشَّراة يُسمون
السُّنْبُل فُوماً، الواحدة فُومة؛ قال:
وقالَ رَبِيئُهم لَمّا أَتانا
بِكَفِّه فُومةٌ أوْ فُومَتانِ
والهاء في قوله بكفه غير مشبعة. وقال بعضهم: الفُومُ الحِمَّص لغة شامية، وبائِعُه فامِيٌّ مُغَيَّر عن فُومِيّ، لأنَهم قد يُغيِّرون في النسب كما قالوا في السَّهْل والدَّهْر سُهْليٌّ ودُهْرِيٌّ. والفُوم: الخبز أيضاً. يقال: فَوِّموا لنا أي
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR215 harf* ف و م * * الفُوُم * الثوم وفي قراءة عبد الله وثومها وقيل الفوم الحنطة وقيل الحمص لغة شامية و * فَوِمُوا * لنا أي اختبزوا وقال الفراء هي لغة قديمة و * الفَيُّومُ * من أرض مصر قتل بها مروان بن محمد أخر ملوك بني أمية
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR3.823 harf| | ( *!الفُومُ بالضَّمِّ : الثُّومُ ) لُغَةٌ فيه ، قال ابنُ | سِيدَه : أَرَاهُ عَلَى البَدَلِ ، قَالَ ابنُ جِنِّي : | ذَهَبَ بَعْضُ أَهْلِ التَّفْسِيرِ في قَوْلِه عَزَّ وَجَلّ | ! 2 < *!وفومها وعدسها > 2 ! إلى أَنَّه أَرادَ الثُّومَ ، | فالفَاءُ على هذا عِنْدَه بَدَلٌ من الثّاء ، قال : | ( و ) الصَّوابُ عِنْدَنَا : أَنَّ الفُومَ ( الحِنْطَةُ ) ، | ولَيْسَتِ الفَاءُ علَى هَذَا بَدَلاً مِن
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR2.917 harfفَوَّمْتُ الخُبْزَ
2 فَوَّمْتُ الخُبْزَ ذ I made bread, or the bread. (IJ, M.) [And] فَوِّمُوا لَنَا Make ye bread for us: (T, S:) a phrase said by Fr to have been heard from the Arabs as meaning thus. (T.)
فُومٌ
فُومٌ ذ , a word occurring in the Kur ii. 58, (T, S, M, &c.,) is expl. as signifying the same as ثُومٌ [which generally means Garlic; but is said to have also the meaning here next
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR237 harfفَامَ
فَامَ ( w )
a. II, Made bread.
فُوْم
فُوْم [ 3 ],
a. Garlic.
b. Peas.
c. Wheat, corn; bread.
فُوْمَة
فُوْمَة [ 3t ] , ( pl. فُوَم 9 ),
a. Ear of corn.
b. Pinch.
فُوْمًا فُوْمًا
فُوْمًا فُوْمًا
a. In pieces, piece-meal.
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR6.927 harfفوم
فَامَ - يَفُوْمُ - فُوْم
فَامَ - يَفُوْمُ + النبت: ينمو على شكل ثمر ذي فصوص
فُوْم: اسم جنس للنبث والثمر المعروف، وأحد أنواعه الثوم: ويحتمل أنه قد أخذ هذا الاسم لبنائه من فصوص: وكذلك في سنبلة القمح التي تتجمع فيها الحبات على شكل فصوص متراكبة ويبدوا أن كليهما من الفوميات
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " نمو النبات بحسب شكل الجذر الثمري"
Mücavir kökler35 mücavir (46 toplam)
- بصل
1 ortak ayet · Soğan demektir
- بقل
1 ortak ayet · Bakla
- عدس
1 ortak ayet · Ve onun mercimeği
- قثأ
1 ortak ayet · Ve onun salatalığı
- مصر
1 ortak ayet · Büyük şehir demektir
- هبط
1 ortak ayet · İnin
- بوأ
1 ortak ayet · Bve bye’den dönüşmüştür
- غضب
1 ortak ayet · Kızgınlık
- ذلل
1 ortak ayet · Zeyl etek denektir
- نبت
1 ortak ayet · Bitki
- عصي
1 ortak ayet · İsyan eder
- بدل
1 ortak ayet · Bedr dolunay demektir
Geçtiği ayetler(1)
… يُخْرِجْ لَنَا مِمَّا تُنْبِتُ الْأَرْضُ مِنْ بَقْلِهَا وَقِثَّائِهَا وَفُومِهَا وَعَدَسِهَا وَبَصَلِهَا قَالَ أَتَسْتَبْدِلُونَ الَّذِي هُوَ أَدْنَى بِالَّذِي …
Ve onun sarmısağıHani; siz, Ey Musa, biz bir çeşit yemeğe elbette dayanamayız. Rabbına dua et de bizim için yerde yetişen samısak, sebze, acur, mercimek ve soğan bitirsin, demiştiniz, Musa da; siz bayağı olan şeyle hayırlı olanı değiştirmek mi istiyorsunuz? Öyleyse bir şehre inin, istediğiniz şeyler vardır, demişti. Onların üstüne horluk ve yoksulluk vuruldu. Allah’ın gazabına uğradılar, şüphesiz ki bu; Allah’ın âyetlerini inkâr ettiklerinden, peygamberlerini de haksız yere öldürdüklerindendi. Bu, isyan ettiklerinden, aşırı gider olduklarındandı.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | فوم |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | İlletli (ecvef-vâvî) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | ثوم, حنط, خبز |
| Zıt Kök | جوع |
| Çekirdek Özet 1 | Topraktan biten, taneli başak veren buğday ve hububat yahut dişli yumru hâlindeki sarımsak |
| Çekirdek Özet 2 | İnsanın zahmetli tarımsal üretimle elde ettiği temel doyurucu besin ve nebatat |
| Çekirdek Özet 3 | İlahi ve zahmetsiz lütuflara karşı beşeri ihtirasla talep edilen yerleşik ziraat metası |
| Kritik Hata Riski | Kelimeyi sadece sarımsak ile sınırlandırıp kadim tahıl, buğday ve ekmek anlamını göz ardı etmek |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| فو | Boşluk, ağız, açılma, yayılma ve dışarı taşma; فوت, فوج, فور, فوز, فوض, فوق, فوه köklerinde görüldüğü üzere bir açıklıktan geçme veya hacim kazanma hareketi | م | Mîm harfinin toplayıcı ve kütleleştirici etkisiyle boşluk ve kabarma hareketini ağız yoluyla tüketilen, çiğnenen, öğütülüp hamur hâline getirilen veya diş diş toplanan somut bir gıda kütlesine dönüştürmüştür |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ف | Ağız | Açıklık, besinin girdiği ağız kapısı ve tüketim eylemi |
| و | Çengel, çadır kazığı | Bağlama, bitiştirme, besin unsurlarını bir arada tutma |
| م | Su | Akış, yoğunlaşma, unun su ile yoğrulup hamura ve ekmeğe dönüşmesi |
| فوم | Ağız yoluyla bedeni beslemek üzere un ve suyun birleşimiyle yoğrulup pişirilen ekmek veya topraktan derlenip bağlanan başak ve yumrulu besin |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Başak, biçilip harman edilen buğday ve taneli tahıl; unundan ekmek yapılan hububat yahut toprak altından çıkarılan dişli sarımsak yumrusu |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Ezd kabilesinin başağa fūm demesine dair nakledilen kadim şahitte kullanımı: وقالَ ربيئُهم لما أتانا / بكَفِّه فُومةٌ أو فُومتانِ |
| Erken Arapça kullanım | Erken dönem bedevi ve şehirli lehçelerinde buğday ekmeği yoğurup pişirmeyi ifade eden فَوِّمُوا لنا deyimi |
Kaynak Lisān al-ʿArab, Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha.
Sami etimolojik katman
Sami dil ailesinde فوم kökü, hem fonetik ibdâl hem de zirai terminoloji bakımından dikkat çeken bir yapıya sahiptir. Kökün sarımsak anlamı, Kuzeybatı Sami dillerindeki ortak köklerle doğrudan irtibatlıdır; İbranicede שׁוּם (šūm), Ârâmîcede ve Süryanicede ܬܘܡܐ (tūmā), Akadcada ise šūmu biçiminde yaşayan bu kadim Afro-Asyatik sebze adı, Arapçada hem asli biçimi olan ثوم köküyle korunmuş hem de diş-dudak ünsüzleri arasındaki ses kaymasıyla (ibdâl: ث / ف denkliği) فوم biçimine dönüşmüştür. Arap dilcilerinin bir kısmı bu fonetik geçişi جدث ve جدف örneğinde olduğu gibi kabile lehçeleri arası düzenli bir ünsüz değişimi saymıştır. Buna karşılık kökün buğday, ekmek ve tahıl başağı anlamı, Sami dillerinde un, hamur ve temel besin maddelerini tanımlayan geniş bir semantik alana dayanır. Bu bağlamda kelime, toprağa bağlı yerleşik tarım toplumlarının en temel karbonhidrat ve besin kaynağını temsil eden arkaik bir kültürel terim niteliği taşır.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, David Cohen, Lisān al-ʿArab.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | ثوم ile ibdâl ilişkisi ve buğday/ekmek türevi | Arapça kabile lehçelerinde ث harfinin ف harfine dönüşmesiyle sarımsak; aynı zamanda buğday ekmeği pişirmek (تَفْوِيم) kökünden hububat | Güçlü |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice שׁוּם, Süryanice ܬܘܡܐ, Akadca šūmu | Ortak Sami katmanında sarımsak ve kokulu yumrulu bitkileri ifade eden kökün Arapçadaki fonetik varyantı | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Belirgin ve güvenilir bir Afro-Asyatik dışı bağ tespit edilmemiştir | Veri bulunamadı |
Kaynak HALOT, Brown-Driver-Briggs, Lisān al-ʿArab.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| فوم | Anlamlı | Buğday, ekmek, sarımsak | Başak, öğütülen tahıl veya dişli sebze | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| فمو | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik lügatlerde ağız anlamındaki kelimenin türevi haricinde müstakil kök olarak işlenmez | Kur'an'da geçmez; mühmel |
| وفم | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Arapçada kullanılmaz |
| ومف | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Arapçada kullanılmaz |
| مفو | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Arapçada kullanılmaz |
| موف | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Arapçada kullanılmaz |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| فوم | Merkez | Temel tahıl veya sarımsak | Topraktan emekle elde edilen ekmeklik buğday veya çeşni bitkisi | Hem doyurucu temel gıdayı hem çeşniyi kapsayan ikili semantik yapı |
| ثوم | Komşu | Sarımsak | Keskin kokulu, dişli yumru sebzeye tahsis edilmiş asıl kök biçimi | Fonetik olarak ibdâlin kaynağı olan müstakil tür adı |
| حنط | Komşu | Buğday ve un | Doğrudan öğütülen sert taneli tahıl türü | Ekmek ve un sanayisinin ana hammaddesi olan buğday |
| خبز | Komşu | Ekmek | Hamurun fırında veya ateşte pişirilmiş nihai tüketim hâli | Pişirme ameliyesine ve mamul gıdaya odaklanan eylem ve isim |
| جوع | Zıt | Açlık ve yoksunluk | Bedenin besinsiz kalması, gıda maddelerinin bulunmayışı | Besleyici tahıl ve ekmeğin varlığıyla giderilen fizyolojik eksiklik |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | فوم | Buğday, ekmek, sarımsak | Kur'an'da geçen ve iki ana yoruma konu olan zirai ürün adı | Kesin |
| Latince | Allium / Triticum | Sarımsak / Buğday | Allium sebze ve sarımsak yönünü, Triticum ise tahıl ve ekmeklik buğday yönünü karşılar | Güçlü |
| İngilizce | Garlic / Wheat / Grain | Sarımsak / Buğday / Tahıl | Garlic yumrulu sebzeyi, wheat ve grain ise unluk başak ve ekmeklik taneyi ifade eder | Güçlü |
| Almanca | Knoblauch / Weizen / Getreide | Sarımsak / Buğday / Hububat | Knoblauch çeşni yönünü, Weizen ve Getreide ise temel besin maddesi olan buğdayı karşılar | Güçlü |
| Fransızca | Ail / Blé / Froment | Sarımsak / Buğday | Ail kelimesi kokulu çeşniyi, blé ve froment ise hamur yapılan temel tahılı belirtir | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lisān al-ʿArab.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| فُوم (Buğday / Tahıl / Ekmek) | Temel besin maddesi, unluk tane | İsrailoğullarının çölde zahmetsiz gelen kudret helvası ve bıldırcına karşılık talep ettikleri yerleşik ziraat mahsulü (Bakara 2:61) |
| فُوم (Sarımsak) | Çeşni ve kokulu yumru sebze | Ayette zikredilen kabakgiller, mercimek ve soğan gibi sebzelerle uyumlu çeşni türü (Bakara 2:61) |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Nimet ve şükür bahsi | Zahmetsiz ilahi lütufları bırakıp nefsi arzularla dünyevi ve adi olanı seçmenin ahlaki ve teolojik vebali | Nimetin kadrini bilmeme ve aşağı olanı üstün olana tercih etme psikolojisi |
| Fıkıh | Ziraat ve zekât hükümleri | Toprak mahsullerinin zekâtı (öşür) ve kokulu bitkilerin camiye girerken oluşturduğu kerahet bağlamı | Öşre tabi temel tahıllar yahut kokusu sebebiyle cemaatten uzak durmayı gerektiren nebatat |
| Tefsir | Garîbü'l-Kur'an ve lügat vecihleri | Kelimenin sarımsak mı yoksa buğday/ekmek mi olduğu, kıraat ve lehçe farkları (İbn Mes'ud kıraatindeki ثوم rivayeti) | İbdâl kuralı ile arkaik tarım söz varlığının metne yansıması |
| Hadis | Soğan-sarımsak nehiyleri | Çiğ soğan ve sarımsak yiyenlerin mescide yaklaşmaması yönündeki nebevî uyarılarda geçen koku bağlamı | Çiğ tüketildiğinde toplumsal rahatsızlık veren gıdaların adabı |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | İlahi ihsan ve imtihan | Dünyevi rızık talebi | Beşeri ihtirası açığa çıkarma | Zahmetsiz manevi ve semavi rızka sabredemeyip toprağın meşakkatli ürününe meylediş | Güçlü |
| İlmi | Filoloji ve tarım tarihi | İbdâl ve ziraat terimi | Lehçe ve kültür tarihini aydınlatma | Kadim Sami dillerindeki ses değişimlerini ve Akdeniz havzası tarım ürünlerini belgeleme | Kesin |
| Siyasi | Toplumsal hiyerarşi ve zillet | Yerleşik köylü düzeni | Bağımsızlığı mülkiyete feda etme | Göçebe ve hür bir topluluğun şehre inerek tarımsal vergi ve hâkimiyet boyunduruğuna girmesi | Güçlü |
| İktisadi | Üretim ve tüketim ekonomisi | Temel tahıl ve çeşni maddesi | Pazar talebini karşılama | Doğal ve hazır sermaye yerine emek yoğun tarımsal artı ürün üretimi ve meta değişimi | Güçlü |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Ayrık tanecikli kümelenme ve faz değişimi | Tane tane olan buğday başaklarının öğütülüp suyla birleşerek sürekli bir katı/hamur fazına geçmesi | Muhtemel |
| Beşeri bilimler | Avcı-toplayıcı/göçebe durumdan yerleşik tarım toplumuna geçiş | Hazır toplanan gıdadan toprağı sürme, ekme ve bekleme zorunluluğuna dayalı yerleşiklik psikolojisi | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kelimeyi sadece sarımsak olarak tercüme edip tefsir geleneğindeki güçlü buğday, un ve ekmek vechini tamamen yok saymak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Ayette sayılan sebzelerin yanında insanın açlığını dindiren asıl ana besin maddesini (ekmeklik tahılı) de içeren geniş zirai yelpaze |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | İsrailoğullarının talebini sadece bir çeşni arzusu sanarak, onların asıl temel besin olan ekmek ve yerleşik tarım düzenini arzuladıklarını gözden kaçırmak |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın kadim Arap lehçelerindeki zenginliğini, ses değişimlerini (ibdâl) ve insan psikolojisinin yüksek manevi idealleri basit dünyevi metalara değişme zaafını somutlaştırdığı için önemlidir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İsrailoğullarının çöldeki serüvenini, rızık imtihanını ve ilahi lütuflara karşı nankörlük psikolojisini anlatan kıssa ayetlerinde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Kur'an vahyinin sadece tek bir kabile lehçesine hapsolmadığını gösterir ve İsrailoğullarının itirazının basit bir sebze aşermesi değil, hürriyet ve zahmetsiz rızkı yerleşik kölelik ve tarım zahmetine tercih etme krizi olduğunu ortaya koyar. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamTarlada yetişen başaklı buğday tanesi, unundan yapılan ekmek veya toprak altından çıkarılan dişli sarımsak yumrusu.
- Soyut anlamİlahi ve zahmetsiz ihsanlara karşı insanın kendi emeğiyle şekillendirmek istediği, bağımlılık üreten dünyevi ve yerleşik ziraat metası.
- Sistematik karşılıkHazır lütuf halinden feragat ederek meşakkatli üretim, mülkiyet ve yerleşik düzen ilişkisine geçişi sağlayan temel tarımsal nesne.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde üretilen veya talep edilen zirai metayı, toprak ve tohum potansiyelini, harcanan beşeri emeği ve meşakkati, ilahi hazır ihsan ve lütuf seviyesini, ise insanın dünyevi yere bağlanma katsayısını simgeler. Emek ve dünyevi talep arttıkça hazır lütfun yerini meşakkatli tarımsal meta alır.