فيأ
ف - ي - أ
KÖK- 18 geçiş
- 15 ayet
- 11 sîga
- 11 sözlük
Fey Güneşin en kısa gölgesi demektir.devamı ›
Bu sayfa şu yazımları da kapsar: فيء
Notlarım
Sözlükler(11)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Fey Güneşin en kısa gölgesi demektir.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR3.435 harfباب اللفيف من الفاء
ف ي أ، ف أ و، ف أ ف أ، ف ي ف، ف و ف، ف و، ف ي، و ف ي، آ ف، أ ف ف مستعملات
فيأ:
الفيءُ: الظّلُّ، والجميع: الأفياء، يقال: فاء الفيءُ، إذا تحوّل عن جهةِ الغَداة.
وتفيّأت الشَّجَرَ: دخلت في أفيائها.
وفيّأت المرأة تفيّىء شعرها، أي: تحرّك رأسَها من الخُيَلاء، قال رؤبة: كأنّما فيّأنَ أثلاً جاثلا شبّه مشيهنّ بفيء الظلال.
والفيء: الغنيمة، والفعل منه أفاء، قال جل وعزّ: "ما أفاء الله
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR794 harfفاءَ يَفيءُ فَيْئاً: رجع، وأفاءه غيره: رَجَعه. وفلان سريع الفَيءِ من غضبه، وإنه لحسنُ الفِيئَةِ، أي حسنُ الرُجوعِ. والفِئةُ: الطائفة ويجمع على فِئونَ وفِئاتٍ. والفَيءُ: الخُراجُ والغنيمة: تقول منه: أفاء الله على المسلمين مالَ الكفَّار يُفيءُ إفاءةً. واسْتَفَأْتُ هذا المال، أي أخذته فَيْئاً. والفَيْءُ: ما بعد الزوال من الظلِّ. قال حميد ابن ثور يصف سَرْحَةً وكنى بها عن امرأة:
فلا الظلُّ من برد
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR1.056 harf- الفيء والفيئة: الرجوع إلى حالة محمودة. قال تعالى: ﴿حتى تفيء إلى أمر الله فإن فاءت﴾ [الحجرات/9]، وقال: ﴿فإن فاءوا﴾ [البقرة/226]، ومنه: فاء الظل، والفيء لا يقال إلا للراجع منه. قال تعالى: ﴿يتفيؤ ظلاله﴾ [النحل/48]. وقيل: للغنيمة التي لا يلحق فيها مشقة: فيء، قال: ﴿ما افاء الله على رسوله﴾ [الحشر/7]، ﴿وما ملكت يمينك مما أفاء الله عليك﴾ [الأحزاب/50]، قال بعضهم: سمي ذلك بالفيء الذي هو الظل تنبيها أن
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR950 harfف ي أ
فاء إلى الله فيئة حسنة إذا تاب ورجع.
وفاء المولى فيئة: وطلق امرأته وهو يملك فيئتها أي رجعتها وله على امرأته فيئة.
وهو سريع الغضب سريع الفيئة.
وفاء عليه الظل وتفيّأ.
قال امرؤ القيس: تيممت العين التي دون ضارجٍ يفيء علها الظل عرمضها طامي وتعال نقعد في الفيء وفلان يتّبع الأفياء.
قال: لعمري لأنت البيت أكرم أهله وأقعد في أفيائه بالأصائل وتقول فلان لا يقرب من أفيائه ولا يطمع
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR9.017 harfالفَيْءُ: ما كان شمساً فَنَسَخَه الظِّلُّ، والجمع: أَفْياءٌ وفُيُوءٌ. قال الشاعر:
لَعَمْرِي، لأَنْتَ البَيتُ أَكْرَمُ أَهْلِهِ، * وأَقْعَدُ في أَفْيائِه بالأَصائِل وفاءَ الفَيْءُ فَيْئاً: تَحَوَّلَ.
وتَفَيَّأَ فيه: تَظَلَّلَ.
وفي الصحاح: الفَيْءُ ما بعد الزَّوالِ مِن الظلِّ. قال حُمَيْد بن ثَوْر يَصِف سَرْحةً وكنى بها عن امرأَة:
فَلا الظِّلُّ مِنْ بَرْدِ الضُّحَى تَسْتَطِيعُه، * وَلا الفَيْءُ
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR531 harf* ف ي أ * * فضاءَ * رجع وبابه باع و * الفِئَةُ * الطائفة وجمعها * فِئُونَ * و * فَئِاتٌ * مثل لدات و * الفَيْءُ * الخراج والغنيمة يقال * أفَاءً * الله علينا مال الكفار بالمد يفيء * إفَاءَةً * و * الفَيْءُ * أيضا ما بعد الزوال من الظل سمي فيئا لرجوعه من جانب الى جانب وقال بن السكيت الظل ما نسخته الشمس ولافيء ما نسخ الشمس وقال رؤية كل ما كانت عليه الشمس فزالت عنه فهو فيء وظل وما لم تكن عليه شمس فهو
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR9.563 harfالفيء: ما كان شمسا فينسخه الظل وفي الصحاح: الفيء: ما بعد الزوال من الظل، قال حميد بن ثور يصف سرحة وكنى بها عن امرأة:
فلا الظل من برد الضحى تستطيعه ولا الفيء من برد العشي تـذوق فقد بين أن الفيء بالعشي ما انصرفت عنه الشمس وقد يسمى الظل فيئا لرجوعه من جانب إلى جانب. وقال ابن السكيت: الظل ما نسخته الشمس. والفيء: ما نسخ الشمس. وحكى أبو عبيدة عن رؤبة قال: كل ما كانت
الفيء: ما كان شمسا فينسخه الظل وفي الصحاح: الفيء: ما بعد الزوال من الظل، قال حميد بن ثور يصف سرحة وكنى بها عن امرأة: فلا الظل من برد الضحى تستطيعه ولا الفيء من برد العشي تـذوق فقد بين أن الفيء بالعشي ما انصرفت عنه الشمس وقد يسمى الظل فيئا لرجوعه من جانب إلى جانب. وقال ابن السكيت: الظل ما نسخته الشمس. والفيء: ما نسخ الشمس. وحكى أبو عبيدة عن رؤبة قال: كل ما كانت عليه الشمس فزالت عنه فهو فيء وظل، وما لم يكن عليه الشمس فهو ظل. وسيأتي في ظل مزيد البيان إن شاء الله تعالى، ج أفياء كسيف وأسياف، وهو من المعتل العين واللام كثير، وفي الصحيح قليل وفيوء مقيس، قال الشاعر: لعمري لأنت البيت أكرم أهله وأقعد في أفيائه بالأصـائل ويقال: فلان لا يقرب من أفيائه، ولا يطمع في أشيائه، وزيد يتتبع الأفياء. والموضع من الفيء مفيأة بفتح الميم والياء وتضم ياؤه تارة فيقال مفيؤة، ويرسم بالواو، وهكذا في النسخ، وفي أخرى وتضم فاؤه أي فيقال مفوءة كمقولة، قال شيخنا: وهو وهم، لأنه غير مسموع. انتهى. وفي لسان العرب: وهي المفيوءة أي كمسموعة، جاءت على الأصل، وحكى الفارسي عن ثعلب المفيئة أي كمنيعة، ونقل الأزهري عن الليث المفيؤة بالفاء هي المقنؤة بالقاف، وقال غيره: يقال مقنأة ومقنؤة للمكان الذي لا تطلع عليه الشمس، قال: ولم أسمع مفيؤة بالفاء لغير الليث. قال: وهو يشبه الصواب، وسيذكر إن شاء الله تعالى في قنأ. والمفيوء: المعتوه، لزمه هذا الاسم من طول لزومه الظل، قال شيخنا نقلا عن مجمع الأمثال للميداني المفيأة والمفيؤة يهمزان ولا يهمزان: هما المكان لا تطلع عليه الشمس، وفي المثل المشهور قولهم: مفيأة رباعها السمائم أي ظل في ضمنه سموم، يضرب للعريض الجاه العزيز الجانب يرجى عنده الخير، فإذا أوي إليه لا يكون له حسن معونة ونظر، وقد أهمله المصنف والجوهري. انتهى. والفيء: الغنيمة وقيدها بعضهم بالتي لا تلحقها مشقة، فتكون باردة كالظل، وهو المأخوذ من كلام الراغب، قاله شيخنا والخراج وقد تكرر في الحديث ذكر الفيء على اختلاف تصرفه، وهو ما حصل للمسلمين من أموال الكفار من غير حرب ولا جهاد. والفيء: القطعة من الطير ويقال لها عرقة وصف أيضا. وأصل الفيء: الرجوع وقيده بعضهم بالرجوع إلى حالة حسنة، وبه فسر قوله تعالى فإن فاءت فأصلحوا بينهما قاله شيخنا، ومنه قيل للظل الذي يكون بعد الزوال فيء، لأنه يرجع من جانب الغرب إلى جانب الشرق، وسمي هذا المال فيئا لأنه رجع إلى المسلمين من أموال الكفار عفوا بلا قتال، وقوله تعالى في قتال أهل البغي حتى تفيء إلى أمر الله أي ترجع إلى الطاعة. كالفيئة بالفتح والفيئة بالكسر والإفاءة كالإقامة والاستفاءة كالاستقامة. وفاء: رجع إلى الأمر يفيء. وفاءه فيأ وفيوءا: رجع إليه وأفاءه غيره: رجعه، ويقال فئت إلى الأمر فيئا إذا رجعت إليه النظر، ويقال للحديدة إذا كلت بعد حدتها: فاءت، وفي الحديث الفيء على ذي الرحم أي العطف عليه والرجوع إليه بالبر، وقال أبو زيد: يقال: أفأت فلانا على الأمر إفاءة إذا أراد أمرا فعدلته إلى أمر. وقال غيره: وأفاء واستفاء كفاء، قال كثير عزة: فأقلع من عشر وأصبح مزنه أفاء وآفاق السماء حواسـر وأنشدوا: عقوا بسهم فلم يشعر به أحـد ثم استفاءوا وقالوا حبذا الوضح وفي الحديث: جاءت امرأة من الأنصار بابنتين لها فقالت: يا رسول الله، هاتان ابنتا فلان، قتل معك يوم أحد، وقد استفاء عمهما مالهما وميراثهما. أي استرجع حقهما من الميراث وجعله فيئا له، وهو استفعل من الفيء، ومنه حديث عمر رضي الله عنه: فلقد رأيتنا نستفيء سهمانها، أي نأخذها لأنفسنا فنقتسم بها. وفي الأساس: ويقال ما لزم أحد الفيء، إلا من حرم الفيء. ومن المجاز: تفيأت بفيئك: التجأت إليك. انتهى. ونقل شيخنا عن الخفاجي في العناية في حواشي النحل: فاء الظل: رجع، لازم، يتعدى بالهمز أو التضعيف كفيأه الله وأفاءه فتفيأ هو، وعداه أبو تمام بنفسه في قوله: فتفيأت ظله ممدودا قال: وهو خارج عن القياس، وقال قبل هذه العبارة بقليل. وبقي على المصنف: فاءت الظلال، وقد أشار الجوهري لبعضها فقال: فيأت الشجرة تفيئة، وتفيأت أنا في فيئها وتفيأت الظلال. انتهى. قلت: أي تقلبت وفي التنزيل العزيز يتفيأ ظلاله عن اليمين والشمائل والتفيؤ تفعل من الفيء، وهو الظل بالعشي، وتفيؤ الظلال: رجوعها بعد انتصاف النهار والتفيؤ لا يكون إلا بالعشي، والظل بالغداة، وهو ما لم تنله الشمس. وتفيأت الشجرة وفيأت وفاءت تفيئة: كثر فيؤها، وتفيأت أنا في فيئها. وفيأت المرأة شعرها: حركته من الخيلاء. والريح تفيئ الزرع، والشجر: تحركهما. وفي الحديث مثل المؤمن كخامة الزرع تفيئها الريح مرة هنا ومرة هنا وفي رواية كالخامة من الزرع، من حيث أتتها الريح تفيئها أي تحركها وتميلها يمينا وشمالا، ومنه الحديث إذا رأيتم الفيء على رؤوسهن - يعني النساء - مثل أسنمة البخت فأعلموهن أن لا تقبل لهن صلاة شبه رؤوسهن بأسنمة البخت لكثرة ما وصلن به شعورهن، حتى صار عليها من ذلك ما يفيئها، أي يحركها خيلاء وعجبا. وقال نافع الفقعسي: فلئن بليت فقد عمرت كأنني غصن تفيئه الرياح رطيب وتفيأت المرأة لزوجها: تثنت عليه وتكسرت له تدللا وألقت نفسها عليه. من الفيء. وهو الرجوع، ويقال تقيأت، بالقاف، قال الأزهري: وهو تصحيف، والصواب الفاء، ومنه قول الراجز: تفيأت ذات الدلال والخفـر لعابس حافي الدلال مقشعر وسيأتي إن شاء الله تعالى، وأفأت إلى قوم فيئا، إذا أخذت لهم سلب قوم آخرين فجئتهم به. وأفأت عليهم فيئا، إذا أخذت لهم فيئا أخذ منهم. والفيء: التحول، فاء الظل: تحول. والفئة، كجعة: الفرقة من الناس في الأصل، والطائفة هكذا في الصحاح وغيره، وفي المصباح: الجماعة، ولا واحد لها من لفظها، وقيل: هي الطائفة التي تقاتل وراء الجيش، فإن كان عليهم خوف أو هزيمة التجئوا إليهم، وقال الراغب: الفئة: الجماعة المتظاهرة، التي يرجع بعضهم إلى بعض في التعاضد. قاله شيخنا. والهاء عوض من الياء التي نقصت من وسطه، وأصلها فيء كفيع لأنه من فاء والجمع فئون على الشذوذ، وفئات مل شيات ولدات على القياس، وجعل المكودي كليهما مقيسين، قال الشيخ أبو محمد ابن بري: هذا الذي قاله الجوهري سهو، وأصله فئو مثل فعو، فالهمزة عين لا لام، والمحذوف هو لامها وهو الواو، قال: وهي من فأوت، أي فرقت، لأن الفئة كالفرقة، انتهى، كذا في لسان العرب. وفي الحديث - كذا في النهاية وعبارة الهروي في غريبه نقلا عن القتيبي في حديث بعض السلف - لا يؤمر ، كذا في النسخ، وفي بعضها بالنون، وهو غلط وفي عبارة الفائق: لا يحل لامرئ أن يؤمر، وفي لسان العرب والنهاية: لا يلين مفاء على مفيء أي مولى على عربي، المفاء: الذي افتتحت بلدته وكورته فصارت فيئا للمسلمين. يقال: أفأت كذا، أي صيرته فيئا فأنا مفيء، وذلك الشيء مفاء، كأنه قال: لا يلين أحد من أهل السواد على الصحابة والتابعين الذين افتتحوه عنوة، فصار السواد لهم فيئا. والعرب تقول: يا فيء مالي كلمة تعجب على قول بعضهم، أو كلمة تأسف وهو الأكثر، قال: يا فيء مالي من يعمر يبله مر الزمان عليه والتقليب واختار اللحياني يا في مالي، وروي أيضا يا هيء، قال أبو عبيد: وزاد الأحمر: يا شيء، وهي كلها بمعنى، وقد تقدم طرف من الإشارة في شيء، وسيأتي أيضا إن شاء الله تعالى. وفاء المولي من امرأته أي كفر عن يمينه، وفي بعض النسخ كفر يمينه ورجع إليها أي الامرأة، قال الله تعالى فإن فاءوا فإن الله غفور رحيم قال المفسرون: الفيء في كتاب الله تعالى على ثلاثة معان، مرجعها إلى أصل واحد، وهو الرجوع، قال الله تعالى في المولين من نسائهم فإن فاءوا فإن الله غفور رحيم وذلك أن المولي حلف أن لا يطأ امرأته، فجعل الله لهذه أربعة أشهر بعد إيلائه، فإن جامعها في الأربعة أشهر فقد فاء، أي رجع عما حلف عليه من أن لا يجامعها إلى جماعها، وعليه احنث كفارة يمين، وإن لم يجامعها حتى تنقضي أربعة أشهر من يوم آلى فإن ابن عباس وجماعة من الصحابة أوقعوا عليها تطليقة، وجعلوا عن الطلاق انقضاء الأشهر، وخالفهم الجماعة الكثيرة من أصحاب رسول الله صلى الله عليه وسلم وغيرهم من أهل العلم وقالوا: إذا انقضت أربعة أشهر ولم يجامعها وقف المولي فإما أن يفيء، أي يجامع ويكفر، وإما أن يطلق، فهذا هو الفيء من الإيلاء، وهو الرجوع إلى ما حلف أن لا يفعله، قال ابن منظور: وهذا هو نص التنزيل العزيز للذين يؤلون من نسائهم تربص أربعة أشهر فإن فاءوا فإن الله غفور رحيم وإن عزموا الطلاق فإن الله سميع عليم وقال شيخنا: قوله فاء المولي إلى آخره، ليس من اللغة في شيء، بل هو من الاصطلاحات الفقهية ككثير من الألفاظ المستعملة في الفنون، فيوردها على أنها من لغة العرب، وإلا فلا يعرف في كلام العرب فاء: كفر، انتهى. قلت: لعله لملاحظة أن معناه يؤول إلى الرجوع، فوجب التنبيه على ذلك، وقد تقدمت الإشارة إليه في كلام المفسرين. وقد فئت كخفت الغنيمة فيئا واستفأت هذا المال، أي أخذته فيئا وأفاء الله تعالى علي يفيء إفاءة، قال الله تعالى ما أفاء الله على رسوله من أهل القرى في التهذيب: الفيء: ما رد الله على أهل دينه من أموال من خالف أهل دينه بلا قتال، إما بأن يجلوا عن أوطانهم ويخلوها للمسلمين، أو يصالحوا على جزية يؤدونها عن رؤوسهم أو مال غير الجزية يفتدون به من سفك دمائهم، فهذا المال هو الفيء في كتاب الله تعالى فما أوجفتم عليه من خيل ولا ركاب أي لم توجفوا عليه خيلا ولا ركابا. نزلت في أموال بني النضير حين نقضوا العهد وجلوا عن أوطانهم إلى الشام، فقسم رسول الله صلى الله عليه وسلم أموالهم من النخيل وغيرها في الوجوه التي أراها الله تعالى أن يقسمها فيها. وقسمة الفيء غير قسمة الغنيمة التي أوجف الله عليها بالخيل والركاب. وفي الأساس: فلان يتفيأ الأخبار ويستفيئها. وأفاء الله عليهم الغنائم، ونحن نستفيء المغانم، انتهى. والفيئة: طائر كالعقاب فإذا خاف البرد انحدر إلى اليمن، كذا في لسان العرب. ويقال لنوى التمر إذا كان صلبا: ذو فيئة، وذلك أنه تعلفه الدواب فتأكله ثم يخرج من بطونها كما كان نديا، وقال علقمة بن عبدة يصف فرسا: سلاءة كعصا النهدي غل لهـا ذو فيئة من نوى قران معجوم والفيئة أيضا: الحين يقال: جاءه بعد فيئة، أي بعد حين. وفلان سريع الفيء من غضبه، وفاء من غضبه: رجع، وإنه لسريع الفيء والفيئة والفيئة أي الرجوع، الأخيرتان عن اللحياني، وإنه لحسن الفيئة بالكسر، مثل الفيعة، أي حسن الرجوع. وفي حديث عائشة رضي الله عنها قالت عن زينب: كل خلالها محمود ما عدا سورة من حد تسرع منها الفيئة. وهو بوزن الفيعة: الحالة من الرجوع عن الشيء الذي يكون قد لابسه الإنسان وباشره. وفي الأساس: وطلق امرأته وهو يملك فيئتها: رجعتها، وله على امرأته فيئة وهو سريع الغضب سريع الفيئة، انتهى. وقولهم دخل فلان على تفيئة فلان، وهو من حديث عمر رضي الله عنه أنه دخل على النبي صلى الله عليه وسلم فكلمه، ثم دخل أبو بكر على تفيئة ذلك أي على أثره ومثله على تئيفة ذلك، بتقديم الياء على الفاء، وقد تشدد، والتاء فيها زائدة على أنها تفعلة، وقيل هو مقلوب منه وتاؤها إما أن تكون مزيدة أو أصلية، قال الزمخشري: ولا تكون مزيدة والبنية كما هي من غير قلب، فلو كانت التفيئة تفعلة من الفيء لخرجت على وزن تهنئة، فهي إذا لولا القلب فعيلة لأجل الإعلاء ولامها همزة، ولكن القلب عن التئيفة هو القاضي بزيادة التاء، فيكون تفعلة، كذا في لسان العرب.
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR14.267 harfفَآءَ
1 فَآءَ ذ , aor. يَفِىْءُ, inf. n. فَىْءٌ (S, O, Msb) and فُيُوْءٌ, (O,) He (a man, Msb) returned; (S, O, Msb;) and so ↓ افآء, and ↓ استفآء: (M, TA:) فَىْءٌ, as also ↓ فَيْئَةٌ and ↓ فِيئَةٌ, [or the former of these, accord. to analogy, is an inf. n. of unity, and the latter an inf. n. of modality,] and اـِفَآءَةٌ and اِستِفَآءَةٌ al' signify رُجُوعٌ: (K:) or, accord. to some, فَآءَ
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR1.187 harfMadde başı: فيءفَآء
فَآء ( y ) I ( n. ac. فَيْء [ 1 ] , فُيُوْء [ 27 ] )
a. [ Ila ], Returned to.
b. [ Min ], Recovered from.
c. Moved, shifted.
d. Became blunt ( iron ).
فَيَّأَ
فَيَّأَ II ,
a. Shadowed, shaded.
أَفْيَأَ
أَفْيَأَ IV ,
a. Returned.
b. Made to return.
c. [ acc. & 'Ala ], Restored, returned, brought back to; made to return to.
تَفَيَّأَ
تَفَيَّأَ V ,
a. see I (c) .
b. [ acc.
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR yok28.975 harfMadde başı: فيءفيء
فَاءَ - يَفِيْءُ (اللازم) - فَيْء - فِئَة - فِئَتَان - أَفَاءَ - يُفيْءُ
فَاءَ - يَفِيْءُ (اللازم) + الكائن أو شيء + إلى كائن أو مكان: يتحرك راجعاً إليه
فَيْء - الفيء: اسم فعل " فَاءَ - يَفِيْءُ ": وهو كذلك بمعنى مفعول: الشيء الذي رجع إلى صاحبه: مال الفيء: المال الذي عاد إلى صاحبه بعد اغتصابه وخاصة بالحرب أو القوة: وهو اصطلاحاً: الغنيمة
Mücavir kökler131 mücavir (164 toplam)
- أله
15 ortak ayet · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
- حوز
1 ortak ayet · Birleşen
- غلب
2 ortak ayet · Ğulb, Ğelba, bahçenin etrafına dikilen ağaçlara denir
- ألو
1 ortak ayet · Elyu yele demektir
- دول
1 ortak ayet · Düvel (dal) : Bir sene önceki kurumuş, tekrar yaşaran ot…
- ركس
1 ortak ayet · Riks devenin burnunu ayağa bağlayan ve ortası binicinin…
- طالوت
1 ortak ayet · Talut
- نكص
1 ortak ayet · Geri döndü
- وجف
1 ortak ayet · Vacife, koşan at demektir
- قتل
3 ortak ayet · “Kıtl”, çatışmada ilk karşılaştırılan kişilerden birine…
- لقي
3 ortak ayet · “Lekat” iki yerleşik bölge arasındaki buluşma yerinin adıdır
- نصر
3 ortak ayet · Bereketli yağmurla sulanmış toprak demektir
Geçtiği ayetler(15)
… أَزْوَاجَكَ اللَّاتِي آتَيْتَ أُجُورَهُنَّ وَمَا مَلَكَتْ يَمِينُكَ مِمَّا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَيْكَ وَبَنَاتِ عَمِّكَ وَبَنَاتِ عَمَّاتِكَ وَبَنَاتِ خَالِكَ …
DöndürdüEy peygamber; Biz, mehirlerini verdiğin eşlerini, Allah’ın sana ganimet olarak verdiği cariyeleri, seninle beraber hicret eden amcanın kızlarını, halalarının kızlarını, dayının kızlarını, teyzelerinin kızlarını ve bir de eğer mü’min bir kadın kendisini peygambere hibe eder de peygamber de onunla evlenmeyi isterse onuki bu, mü’minlerden ayrı olarak sadece sana has olmak üzeresenin için helal kıldık. Sana bir zorluk olmasın diye mü’minlerin eşleri ve sağ ellerinin malik oldukları hakkında ne hükmettiğimizi bildirdik. Ve Allah; Gafur, Rahim olandır.
وَمَا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ مِنْهُمْ فَمَا أَوْجَفْتُمْ عَلَيْهِ مِنْ خَيْلٍ وَلَا رِكَابٍ وَلَكِنَّ اللَّهَ يُسَلِّطُ رُسُلَهُ عَلَى مَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ
DöndürdüAllah’ın peygamberine verdiği fey’e gelince; siz onun için ne bir at, ne de bir deve sürdünüz. Fakat Allah; peygamberine, dilediği kimselere karşı üstünlük verir. Allah; her şeye kadirdir.
مَا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ مِنْ أَهْلِ الْقُرَى فَلِلَّهِ وَلِلرَّسُولِ …
DöndürdüKasabalar halkından, Allah’ın Rasulüne fey’ olarak verdiği; Allah, peygamber, akrabalar, yetimler, yoksullar ve yolda kalanlar içindir. Ta ki içinizden zenginler arasında elden ele dolaşan bir devlet olmasın. Peygamber, size ne verirse onu alın, neden de nehyederse ondan sakının. Ve Allah’tan korkun. Muhakkak ki Allah; azabı şiddetli olandır.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | فيأ |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | İlletli ve hemzeli (ecvef ve mehmûzü'l-lâm) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | رجع, آب, ثوب |
| Zıt Kök | نفر |
| Çekirdek Özet 1 | Bir şeyin zevalden sonra yön değiştirerek aslına veya ters istikamete geri dönmesi, öğleden sonra uzayan gölge |
| Çekirdek Özet 2 | Haktan sapmış veya kopmuş bir unsurun meşru ve fıtrî sınırına rücu etmesi; hak sahibine zahmetsizce dönen kamu geliri |
| Çekirdek Özet 3 | Fıtrî dengeye ve hak merkezine geri dönüş mekanizması; istikrarsızlığın sona erip nizama boyun eğişi |
| Kritik Hata Riski | Kökün yalnızca savaşsız elde edilen ganimet terimi olarak daraltılması ve gölgenin zeval sonrası dönüşü ile fıtrî itaate rücu etme arasındaki dinamik anlam bağının koparılması |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| في | Yayılma, hareket halinde yön değiştirme, taşma veya gölge gibi akıcı bir biçimde bir alana intikal etme; bu çekirdek فيض kökünde suyun veya bilginin kabından taşarak yayılmasını, فيل kökünde ise cüsseli veya yavaş bir yayılmayı ifade eder | أ | Yayılma ve yönelim hareketine ani bir sınır, duruş veya tersine rücu momenti ekleyerek zevalden sonra gölgenin ters istikamete geri dönmesini ve bir halden asıl hale rücu edişi kesinleştirmiştir |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ف | Ağız; söz, açıklık, kenar | Bir eşiğin veya sınırın dışına doğru yönelme, başlangıç açıklığı |
| ي | El ve kol; iş, yapma, uzanma | Yönelinen tarafa doğru etkin bir uzanış ve aktif hareket |
| أ | Öküz başı; güç, öncülük, başlangıç | Hareketi durduran veya ilk kaynağa geri bağlayan asıl güç ve odak noktası |
| فيأ | Kenardan uzanan hareketin ana kaynağa ve başa doğru geri dönmesi | Eşiği aşarak yayılan unsurun, asıl merkezin çekim gücüyle gerisin geriye dönüp asıl yerine rücu etmesi |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Güneşin göğün tam ortasından batıya kayması (zeval) ile birlikte gölgenin doğu yönüne doğru geri dönmesi ve uzaması; zevalden sonra dönen gölgeye Arap dilinde özellikle bu ad verilmiştir |
| Cahiliye şiiri kullanımı | İmruülkays bir beytinde su kaynağını tasvir ederken suyun üzerine gölgenin dönüp düşmesini bu kökle anlatır: تيممت العين التي دون ضارج / يفيء عليها الظل عرمضها طامي |
| Erken Arapça kullanım | Humeyd b. Sevr bir şiirinde ağacı ve gölgesini anlatırken sabah gölgesi ile zevalden sonra dönen fey gölgesini birbirinden ayırır: فلا الظل من برد الضحى تستطيعه / ولا الفيء من برد العشي تذوق |
Kaynak Lisān al-ʿArab, Kitābü’l-ʿAyn, Asās al-Balāgha, el-Mufradāt.
Sami etimolojik katman
Arapça فيأ kökü, zevalden sonraki dönüşü ve bir durumdan diğerine rücu etmeyi anlatan özgün bir semantik matrise sahiptir. Sami dillerinde kökün zayıf ve hemzeli yapısı dolayısıyla doğrudan ses denkliği gösteren biçimler sınırlıdır; ancak Güney Sami dillerinde ve Arapçanın arkaik lehçelerinde gölgenin dönmesi ve bir şeyin asıl sahibine intikal etmesi anlamı sabittir. İbranice ve Süryanicede yönelme, nefes alma veya gölgenin uzaması bağlamındaki بعض ses benzerlikleri bulunsa da, Arapçadaki gibi zeval vakti dönüşü ve hukukî bir hakka rücu edişi tek bir kökte birleştiren katman doğrudan Arap dilinin kendi iç fonetik ve semantik ayrışmasıyla kristalleşmiştir. Kökün temelinde bir şeyin asıl kaynağına, tabii mecrasına geri çekilmesi hareketi yatmaktadır.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, David Cohen, Lisān al-ʿArab.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Güneşin batıya kaymasıyla gölgenin doğuya rücu etmesi | Kökün bütün soyut ve hukukî türevleri (tevbe, eşe dönüş, savaşsız elde edilen kamu malı) bu fiziksel dönüş hareketinden türetilmiştir | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Güney Sami dillerinde yönelme ve gölgenin dönüşü ile sınırlı örtüşmeler | Klasik İbranice veya Akadcada doğrudan üçlü hemzeli tam karşılık zayıftır; semantik çekirdek Arapçada müstakil kök olarak billurlaşmıştır | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik diğer kollarda bu spesifik anlam örgüsünü doğrulayacak güvenilir veri tespit edilmemiştir | Veri bulunamadı |
Kaynak David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques), Lisān al-ʿArab.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| فيأ | Anlamlı | Dönmek, rücu etmek, zevalden sonraki gölge | Gölgenin zevalden sonra yön değiştirip dönmesi, kişinin öfkesinden veya yeminden vazgeçip dönmesi, fey geliri | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| فأي | Anlamlı | Yarmak, ayırmak, kafatasını kırmak | Başın kemiğini kılıçla yarıp beyni açığa çıkarma; cemaatin ayrılması | Kur'an'da geçmez; Kitābü'l-ʿAyn müsta'mel sayar |
| يفأ | Anlamlı | Yükselmek, ergenleşmek, tepeye çıkmak | Çocuğun büyümesi, dağın veya tepenin yüksek yeri | Kur'an'da geçmez; Arapçada يفع ile eşanlamlı veya dönüşümlü kullanılır |
| يأف | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Arap dilinde kullanılmayan terkip |
| أفي | Anlamlı | Veri bulunamadı | Belirgin fark tespit edilmedi | Arap dilinde müstakil kök oluşturmaz, yalnızca nidâ ve ses taklidi yapılarında geçer; Kur'an'da geçmez |
| أيف | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Arap dilinde terkip edilmemiştir |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| فيأ | Merkez | Geri dönmek, intikal etmek | Bir sapmadan, zevalden veya ayrılıktan sonra fıtrî ve meşru istikamete kendiliğinden veya hak gereği rücu etmek | Hem fiziksel gölgenin dönüşünü hem de iradî olarak hakka dönüşü ve kamuya rücu eden hakkı içerir |
| رجع | Komşu | Genel olarak geri dönmek | Nereden gelindiyse oraya geri gitmeyi ifade eder; zeval sonrası yön değiştirme nüansı zorunlu değildir | Harekete başlanan yere veya önceki hale maddî ya da manevî geri dönüş |
| آب | Komşu | Akşamleyin veya menzile dönmek | Genellikle akşam vakti sığınağına veya asıl yurduna yönelip dönmeyi ifade eder | Güneşin batışıyla evine dönen kimse gibi nihai istikamete yöneliş |
| ثوب | Komşu | Toplanıp aslına dönmek, karşılık bulmak | Dağılmış bir şeyin bir araya gelerek eski haline dönmesi ve mükâfat | Parçalanmışlığın bitip asıl bünyede toparlanması |
| نفر | Zıt | Ürküp kaçmak, uzaklaşmak | Merkeze ve meşru sınıra rücu etmenin aksine, panik veya isyanla sürüden ve haktan uzaklaşmak | Bir şeyden ürkerek ters yöne kaçıp uzaklaşma hali |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | فيأ | Geri dönmek, zeval sonrası gölgesi, zahmetsiz kamu geliri | Zevalden sonraki doğal ve fıtrî dönüş ile hak sahibine rücu eden hukukî intikalin tamamını kapsar | Kesin |
| Latince | Revertere, reditus | Geri dönmek, geri gelmek, irat/gelir | Fiziksel dönüşü ve hukukî bir gelirin aslına dönüşünü karşılar; zeval sonrası gölge metaforunu dışarıda bırakır | Güçlü |
| İngilizce | To return, to revert, escheated property / revenue | Geri dönmek, aslına rücu etmek, kamuya kalan gelir | Hakka ve önceki duruma dönüşü ve sahipsiz kalarak kamuya dönen mülkü karşılar; gölgenin yön değiştirmesi nüansını tek başına taşımaz | Güçlü |
| Almanca | Zurückkehren, anheimfallen | Geri dönmek, bir hakka/devlete geri kalmak | Bir mülkün veya hakkın asıl sahibine veya kamuya rücu etmesini ifade eder; gölge metaforunu içermez | Güçlü |
| Fransızca | Revenir, faire retour | Geri dönmek, rücu etmek | Hukukî ve fiilî geri dönüş hareketini verir; lisanî gölge mazmununu vermez | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lane's Lexicon.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| فاءت / تفيء | Haktan sapmış bir grubun adalete ve Allah'ın emrine rücu etmesi | Haksız yere isyan eden veya taşkınlık yapan taifenin çatışmayı bırakıp barışa ve ilahî nizama dönmesi bağlamı (Hucurât 49:9) |
| فاءوا | Eşine yaklaşmamaya yemin eden (îlâ yapan) kocanın yemininden dönüp nikâh hukukuna rücu etmesi | Aile hukukunda evlilik bağını fiilen askıda bırakan yemini bozarak evlilik hukukunu ihya etme bağlamı (Bakara 2:226) |
| أفاء / تفيؤ | Savaş olmaksızın düşmandan kamuya intikal eden meşru gelir; mülkün asıl yaratıcısının tayin ettiği yere rücu etmesi | Savaş külfeti olmaksızın teslim alınan ve kamu yararına tahsis edilen mallar bağlamı (Haşr 59:6, Haşr 59:7, Ahzâb 33:50) |
| يتفيؤ / تتفيأ | Gölgelerin sağa ve sola eğilip dönerek Allah'a boyun eğmesi | Evrendeki nesnelerin gölgelerinin günün akışı içinde yön değiştirerek ilahî yasaya secde edişi bağlamı (Nahl 16:48) |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Kâinattaki zorunlu boyun eğiş (tekvinî irade) | Gölgelerin uzayıp yön değiştirmesinin Allah'ın kudretine ve kozmik yasalarına karşı bir tür ontolojik secde sayılması | Maddenin fıtrî olarak ilahî nizamın çekimine rücu etmesi |
| Fıkıh | Devlet gelirleri hukuku ve aile hukuku (îlâ) | Savaş yapılmadan elde edilen gayrimüslim mallarının (fey) taksimi; îlâ yapan kocanın 4 ay içinde eşine fiilen dönüşü (fey'e) | Hakkın asıl sahibine ve fıtrî nikâh bağına geri rücu edişi |
| Tefsir | Gölge metaforu ve kozmik tevhid âyetleri | Sabahki gölge (zıll) ile zeval sonrası dönen gölge (fey) arasındaki lisanî farkın tevhid delili olarak yorumlanması | Zevalden sonraki kaçınılmaz yön değişimi ve zevale boyun eğiş |
| Hadis | Peygamberî rızık ve kamu mülkiyeti tasarrufu | Hz. Peygamber'in rızkının fey gelirleri arasında kılınması ve bu gelirin beytülmâle aidiyeti meselesi | Zahmetsizce ve meşruiyet dairesinde hakka rücu eden kamusal pay |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevbe ve kulluk nizamı | Fıtrata ve ilahî emre rücu | Sapmayı durdurup asıl istikamete yöneltme | Günah veya taşkınlık durumundan ilahî iradenin belirlediği hududa geri dönüş | Kesin |
| İlmi | Fiziksel ve astronomik döngü | Gölgenin zeval sonrası açısal dönüşü | Zamanın ve kozmik bağımlılığın tespiti | Güneşin meridyen geçişinden sonra ışık ve gölgenin ters istikamette hareket etmesi | Kesin |
| Siyasi | Kamu düzeni ve isyanın bastırılması | Âsî taifenin kamu nizamına teslimiyeti | Çatışmayı sonlandırıp ortak nizama dönüşü sağlama | Taşkınlık yapan grubun meşru otoritenin ve hukukun çerçevesine geri dönmesi | Güçlü |
| İktisadi | Kamu maliyesi ve mülkiyet dolaşımı | Savaşsız elde edilen kamusal intikal (fey) | Mülkün sadece zenginler arasında dolaşan bir servet olmasını engelleme | Aslen Allah'a ait olan yeryüzü zenginliğinin haksız ellerden kamu havuzuna rücu etmesi | Kesin |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Faz değişimi ve geri çağırıcı kuvvet (restoring force / oscillation) | Bir sistemin denge noktasını aştıktan sonra zıt yönde bir kuvvetle tekrar merkezî denge konumuna doğru geri çekilmesi | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Hukukî rücu (restitutio in integrum / escheat) | Bozulan bir hukukî durumun veya sahipsiz kalan bir hakkın asıl kaynağına ya da kamu otoritesine geri dönmesi | Kesin |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | فيأ kökünü yalnızca tarihî bir savaş hukuku terimi (savaşsız kazanılan ganimet) olarak görmek ve kökün fiziksel gölge hareketinden doğan varoluşsal boyutunu unutmak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök, kâinattaki gölgelerin boyun eğerek yön değiştirmesinden aile içi krizlerin barışla aşılmasına, siyasi isyanın adalete dönmesinden mülkiyetin kamuya rücuuna kadar uzanan evrensel bir geri dönüş yasasını ifade eder |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Kök daraltıldığında, fey gelirlerinin ahlâkî ve fıtrî zemini kavranamaz; îlâ ve bağy ayetlerindeki psikolojik ve hukukî rücu hareketinin kozmik teslimiyetle olan rabıtası kopar |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Varlığın ve insanın nihai olarak kendi hevasından veya geçici gücünden sıyrılarak asıl hakikat merkezine rücu etmek zorunda olduğunu; kâinattaki fiziksel hareket ile insanın ahlâkî ve hukukî yönelişinin aynı ilahî yasaya bağlı bulunduğunu gösterir |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Kâinattaki varlıkların Allah'a boyun eğişini anlatan kozmolojik ayetlerde (Nahl 16:48), aile hukuku ve yemin bahsinde (Bakara 2:226), iç barış ve bağy ile mücadele hükümlerinde (Hucurât 49:9) ve kamu maliyesinin omurgasını kuran fey ayetlerinde (Haşr 59:6-7) belirleyicidir |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Ganîmet ile fey arasındaki farkı belirginleştirir; feyin bir zorbalık veya talan değil, asıl hak sahibine ve kamu maslahatına yönelik meşru bir rücu olduğunu ortaya koyarak servet tekelleşmesini önleyici ilahî hikmeti açıklar |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamGüneşin tepe noktasını aşmasıyla gölgenin batıdan doğuya doğru yön değiştirip geri dönmesi ve boyun eğerek uzaması.
- Soyut anlamSapma, aşırılık, öfke veya haksız mülkiyet durumundan fıtrî dengeye, adalete ve ilahî iradenin sınırlarına geri rücu ediş.
- Sistematik karşılıkBozulan ya da haddi aşan bir durumun haricî veya dahilî bir eşikten sonra meşru kaynak havuzuna iadesi mekanizması.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde , denge noktasından uzaklaşmış bir durumu (yeminiyle eşinden uzaklaşan koca, isyan eden taife veya meşruiyetini yitirmiş mülk); , fıtrî ve meşru asıl denge halini temsil eder. ifadesi, zeval vaktinin girmesi, dört aylık îlâ süresinin dolması gibi belirlenmiş kritik zaman eşiğini gösterir. Bu eşik aşıldığında sistem rücu fonksiyonu ile asıl durum olan noktasına geri döner. İkinci satırda yer alan ifadesi ise yapay direncin, isyanın veya çatışma potansiyelinin sıfırlanmasıyla sistemin kendiliğinden fıtrî merkeze doğru akışını simgeler.