فيأ

Klavye kısayolları

Ara
/
Yeni not
n
Önceki / sonraki ayet
[ ]
Okuma modu
f
Graf modu
g
Kur'an evreni
e
Kapat / geri
Esc
Grafiği atla

Kök ağı

Kök ağı: ف-ي-أ11 sîga, 131 mücavir kök, 15 ayet, 10 sure; sîgalar ve mücavir kökler Sîgalar ve Mücavir kökler kartlarında, ayetler Ayetler kartında liste olarak var.نكصغلبلقيفَاءُوافيأيَتَفَيَّأُألهفِئَةًحوزوجفتَفِيءَطالوتأَفَاءَألوفِئَتَيْنِنصر

KökSîga 11Ayet 15Sure 10Mücavir 131

▶ Ağı aç (3B)

فيأ

ف - ي - أ

KÖK
  • 18 geçiş
  • 15 ayet
  • 11 sîga
  • 11 sözlük

Fey Güneşin en kısa gölgesi demektir.devamı ›

Bu sayfa şu yazımları da kapsar: فيء

Notlarım

Sözlükler(11)

★ Akevler SözlüğüTürkçe

Fey Güneşin en kısa gölgesi demektir.

Kitâbu'l-'Ayn

Halîl b. Ahmed · 8. yyTR3.435 harf
باب اللفيف من الفاء ف ي أ، ف أ و، ف أ ف أ، ف ي ف، ف و ف، ف و، ف ي، و ف ي، آ ف، أ ف ف مستعملات فيأ: الفيءُ: الظّلُّ، والجميع: الأفياء، يقال: فاء الفيءُ، إذا تحوّل عن جهةِ الغَداة. وتفيّأت الشَّجَرَ: دخلت في أفيائها. وفيّأت المرأة تفيّىء شعرها، أي: تحرّك رأسَها من الخُيَلاء، قال رؤبة: كأنّما فيّأنَ أثلاً جاثلا شبّه مشيهنّ بفيء الظلال. والفيء: الغنيمة، والفعل منه أفاء، قال جل وعزّ: "ما أفاء الله
Tamamını oku

es-Sıhâh

Cevherî · 10. yyTR794 harf
فاءَ يَفيءُ فَيْئاً: رجع، وأفاءه غيره: رَجَعه. وفلان سريع الفَيءِ من غضبه، وإنه لحسنُ الفِيئَةِ، أي حسنُ الرُجوعِ. والفِئةُ: الطائفة ويجمع على فِئونَ وفِئاتٍ. والفَيءُ: الخُراجُ والغنيمة: تقول منه: أفاء الله على المسلمين مالَ الكفَّار يُفيءُ إفاءةً. واسْتَفَأْتُ هذا المال، أي أخذته فَيْئاً. والفَيْءُ: ما بعد الزوال من الظلِّ. قال حميد ابن ثور يصف سَرْحَةً وكنى بها عن امرأة: فلا الظلُّ من برد
Tamamını oku

Müfredât

Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR1.056 harf
- الفيء والفيئة: الرجوع إلى حالة محمودة. قال تعالى: ﴿حتى تفيء إلى أمر الله فإن فاءت﴾ [الحجرات/9]، وقال: ﴿فإن فاءوا﴾ [البقرة/226]، ومنه: فاء الظل، والفيء لا يقال إلا للراجع منه. قال تعالى: ﴿يتفيؤ ظلاله﴾ [النحل/48]. وقيل: للغنيمة التي لا يلحق فيها مشقة: فيء، قال: ﴿ما افاء الله على رسوله﴾ [الحشر/7]، ﴿وما ملكت يمينك مما أفاء الله عليك﴾ [الأحزاب/50]، قال بعضهم: سمي ذلك بالفيء الذي هو الظل تنبيها أن
Tamamını oku

Esâsü'l-Belâğa

Zemahşerî · 12. yyTR950 harf
ف ي أ فاء إلى الله فيئة حسنة إذا تاب ورجع‏.‏ وفاء المولى فيئة‏:‏ وطلق امرأته وهو يملك فيئتها أي رجعتها وله على امرأته فيئة‏.‏ وهو سريع الغضب سريع الفيئة‏.‏ وفاء عليه الظل وتفيّأ‏.‏ قال امرؤ القيس‏:‏ تيممت العين التي دون ضارجٍ يفيء علها الظل عرمضها طامي وتعال نقعد في الفيء وفلان يتّبع الأفياء‏.‏ قال‏:‏ لعمري لأنت البيت أكرم أهله وأقعد في أفيائه بالأصائل وتقول فلان لا يقرب من أفيائه ولا يطمع
Tamamını oku

Lisânü'l-Arab

İbn Manzûr · 13. yyTR9.017 harf
الفَيْءُ: ما كان شمساً فَنَسَخَه الظِّلُّ، والجمع: أَفْياءٌ وفُيُوءٌ. قال الشاعر: لَعَمْرِي، لأَنْتَ البَيتُ أَكْرَمُ أَهْلِهِ، * وأَقْعَدُ في أَفْيائِه بالأَصائِل وفاءَ الفَيْءُ فَيْئاً: تَحَوَّلَ. وتَفَيَّأَ فيه: تَظَلَّلَ. وفي الصحاح: الفَيْءُ ما بعد الزَّوالِ مِن الظلِّ. قال حُمَيْد بن ثَوْر يَصِف سَرْحةً وكنى بها عن امرأَة: فَلا الظِّلُّ مِنْ بَرْدِ الضُّحَى تَسْتَطِيعُه، * وَلا الفَيْءُ
Tamamını oku

Kâmûsü'l-Muhît

Fîrûzâbâdî · 15. yyTR531 harf
* ف ي أ * * فضاءَ * رجع وبابه باع و * الفِئَةُ * الطائفة وجمعها * فِئُونَ * و * فَئِاتٌ * مثل لدات و * الفَيْءُ * الخراج والغنيمة يقال * أفَاءً * الله علينا مال الكفار بالمد يفيء * إفَاءَةً * و * الفَيْءُ * أيضا ما بعد الزوال من الظل سمي فيئا لرجوعه من جانب الى جانب وقال بن السكيت الظل ما نسخته الشمس ولافيء ما نسخ الشمس وقال رؤية كل ما كانت عليه الشمس فزالت عنه فهو فيء وظل وما لم تكن عليه شمس فهو
Tamamını oku

Tâcü'l-Arûs

Zebîdî · 18. yyTR9.563 harf
الفيء: ما كان شمسا فينسخه الظل وفي الصحاح: الفيء: ما بعد الزوال من الظل، قال حميد بن ثور يصف سرحة وكنى بها عن امرأة: فلا الظل من برد الضحى تستطيعه ولا الفيء من برد العشي تـذوق فقد بين أن الفيء بالعشي ما انصرفت عنه الشمس وقد يسمى الظل فيئا لرجوعه من جانب إلى جانب. وقال ابن السكيت: الظل ما نسخته الشمس. والفيء: ما نسخ الشمس. وحكى أبو عبيدة عن رؤبة قال: كل ما كانت
Tamamını oku

Lane's Lexicon

Edward W. Lane · 19. yyTR14.267 harf
فَآءَ 1 فَآءَ ذ , aor. يَفِىْءُ, inf. n. فَىْءٌ (S, O, Msb) and فُيُوْءٌ, (O,) He (a man, Msb) returned; (S, O, Msb;) and so ↓ افآء, and ↓ استفآء: (M, TA:) فَىْءٌ, as also ↓ فَيْئَةٌ and ↓ فِيئَةٌ, [or the former of these, accord. to analogy, is an inf. n. of unity, and the latter an inf. n. of modality,] and اـِفَآءَةٌ and اِستِفَآءَةٌ al' signify رُجُوعٌ: (K:) or, accord. to some, فَآءَ
Tamamını oku

Salmone

H. Anthony Salmone · 19. yyTR1.187 harf
Madde başı: فيءفَآء فَآء ( y ) I ( n. ac. فَيْء [ 1 ] , فُيُوْء [ 27 ] ) a. [ Ila ], Returned to. b. [ Min ], Recovered from. c. Moved, shifted. d. Became blunt ( iron ). فَيَّأَ فَيَّأَ II , a. Shadowed, shaded. أَفْيَأَ أَفْيَأَ IV , a. Returned. b. Made to return. c. [ acc. & 'Ala ], Restored, returned, brought back to; made to return to. تَفَيَّأَ تَفَيَّأَ V , a. see I (c) . b. [ acc.
Tamamını oku

Kitâbullâh

Kur'an kullanımından türetilmişTR yok28.975 harf
Madde başı: فيءفيء فَاءَ - يَفِيْءُ (اللازم) - فَيْء - فِئَة - فِئَتَان - أَفَاءَ - يُفيْءُ فَاءَ - يَفِيْءُ (اللازم) + الكائن أو شيء + إلى كائن أو مكان: يتحرك راجعاً إليه فَيْء - الفيء: اسم فعل " فَاءَ - يَفِيْءُ ": وهو كذلك بمعنى مفعول: الشيء الذي رجع إلى صاحبه: مال الفيء: المال الذي عاد إلى صاحبه بعد اغتصابه وخاصة بالحرب أو القوة: وهو اصطلاحاً: الغنيمة
Tamamını oku

Sîgalar(11)

Mücavir kökler131 mücavir (164 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.
  1. أله

    15 ortak ayet · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir

  2. حوز

    1 ortak ayet · Birleşen

  3. غلب

    2 ortak ayet · Ğulb, Ğelba, bahçenin etrafına dikilen ağaçlara denir

  4. ألو

    1 ortak ayet · Elyu yele demektir

  5. دول

    1 ortak ayet · Düvel (dal) : Bir sene önceki kurumuş, tekrar yaşaran ot…

  6. ركس

    1 ortak ayet · Riks devenin burnunu ayağa bağlayan ve ortası binicinin…

  7. طالوت

    1 ortak ayet · Talut

  8. نكص

    1 ortak ayet · Geri döndü

  9. وجف

    1 ortak ayet · Vacife, koşan at demektir

  10. قتل

    3 ortak ayet · “Kıtl”, çatışmada ilk karşılaştırılan kişilerden birine…

  11. لقي

    3 ortak ayet · “Lekat” iki yerleşik bölge arasındaki buluşma yerinin adıdır

  12. نصر

    3 ortak ayet · Bereketli yağmurla sulanmış toprak demektir

Geçtiği ayetler(15)

  1. … أَزْوَاجَكَ اللَّاتِي آتَيْتَ أُجُورَهُنَّ وَمَا مَلَكَتْ يَمِينُكَ مِمَّا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَيْكَ وَبَنَاتِ عَمِّكَ وَبَنَاتِ عَمَّاتِكَ وَبَنَاتِ خَالِكَ …

    DöndürdüEy peygamber; Biz, mehirlerini verdiğin eşlerini, Allah’ın sana ganimet olarak verdiği cariyeleri, seninle beraber hicret eden amcanın kızlarını, halalarının kızlarını, dayının kızlarını, teyzelerinin kızlarını ve bir de eğer mü’min bir kadın kendisini peygambere hibe eder de peygamber de onunla evlenmeyi isterse onuki bu, mü’minlerden ayrı olarak sadece sana has olmak üzeresenin için helal kıldık. Sana bir zorluk olmasın diye mü’minlerin eşleri ve sağ ellerinin malik oldukları hakkında ne hükmettiğimizi bildirdik. Ve Allah; Gafur, Rahim olandır.

  2. وَمَا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ مِنْهُمْ فَمَا أَوْجَفْتُمْ عَلَيْهِ مِنْ خَيْلٍ وَلَا رِكَابٍ وَلَكِنَّ اللَّهَ يُسَلِّطُ رُسُلَهُ عَلَى مَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ

    DöndürdüAllah’ın peygamberine verdiği fey’e gelince; siz onun için ne bir at, ne de bir deve sürdünüz. Fakat Allah; peygamberine, dilediği kimselere karşı üstünlük verir. Allah; her şeye kadirdir.

  3. مَا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ مِنْ أَهْلِ الْقُرَى فَلِلَّهِ وَلِلرَّسُولِ …

    DöndürdüKasabalar halkından, Allah’ın Rasulüne fey’ olarak verdiği; Allah, peygamber, akrabalar, yetimler, yoksullar ve yolda kalanlar içindir. Ta ki içinizden zenginler arasında elden ele dolaşan bir devlet olmasın. Peygamber, size ne verirse onu alın, neden de nehyederse ondan sakının. Ve Allah’tan korkun. Muhakkak ki Allah; azabı şiddetli olandır.

Sîga sayfası: الْفِئَتَانِ

Kök analizi

Kök tanımı ve çekirdek özet

AlanDeğer
Kökفيأ
YapıÜçlü
Özel Durumİlletli ve hemzeli (ecvef ve mehmûzü'l-lâm)
Bağlamsal Yakın Köklerرجع, آب, ثوب
Zıt Kökنفر
Çekirdek Özet 1Bir şeyin zevalden sonra yön değiştirerek aslına veya ters istikamete geri dönmesi, öğleden sonra uzayan gölge
Çekirdek Özet 2Haktan sapmış veya kopmuş bir unsurun meşru ve fıtrî sınırına rücu etmesi; hak sahibine zahmetsizce dönen kamu geliri
Çekirdek Özet 3Fıtrî dengeye ve hak merkezine geri dönüş mekanizması; istikrarsızlığın sona erip nizama boyun eğişi
Kritik Hata RiskiKökün yalnızca savaşsız elde edilen ganimet terimi olarak daraltılması ve gölgenin zeval sonrası dönüşü ile fıtrî itaate rücu etme arasındaki dinamik anlam bağının koparılması

Biliteral analiz

Biliteral ÇekirdekTemel AnlamEklenen UnsurOluşan Anlam Farkı
فيYayılma, hareket halinde yön değiştirme, taşma veya gölge gibi akıcı bir biçimde bir alana intikal etme; bu çekirdek فيض kökünde suyun veya bilginin kabından taşarak yayılmasını, فيل kökünde ise cüsseli veya yavaş bir yayılmayı ifade ederأYayılma ve yönelim hareketine ani bir sınır, duruş veya tersine rücu momenti ekleyerek zevalden sonra gölgenin ters istikamete geri dönmesini ve bir halden asıl hale rücu edişi kesinleştirmiştir

Piktografik analiz

BirimPiktografik İmge / HareketAnlam Açıklaması
فAğız; söz, açıklık, kenarBir eşiğin veya sınırın dışına doğru yönelme, başlangıç açıklığı
يEl ve kol; iş, yapma, uzanmaYönelinen tarafa doğru etkin bir uzanış ve aktif hareket
أÖküz başı; güç, öncülük, başlangıçHareketi durduran veya ilk kaynağa geri bağlayan asıl güç ve odak noktası
فيأKenardan uzanan hareketin ana kaynağa ve başa doğru geri dönmesiEşiği aşarak yayılan unsurun, asıl merkezin çekim gücüyle gerisin geriye dönüp asıl yerine rücu etmesi

Tarihsel ve erken kullanım

AlanVeri
İlk fiziksel anlamGüneşin göğün tam ortasından batıya kayması (zeval) ile birlikte gölgenin doğu yönüne doğru geri dönmesi ve uzaması; zevalden sonra dönen gölgeye Arap dilinde özellikle bu ad verilmiştir
Cahiliye şiiri kullanımıİmruülkays bir beytinde su kaynağını tasvir ederken suyun üzerine gölgenin dönüp düşmesini bu kökle anlatır: تيممت العين التي دون ضارج / يفيء عليها الظل عرمضها طامي
Erken Arapça kullanımHumeyd b. Sevr bir şiirinde ağacı ve gölgesini anlatırken sabah gölgesi ile zevalden sonra dönen fey gölgesini birbirinden ayırır: فلا الظل من برد الضحى تستطيعه / ولا الفيء من برد العشي تذوق

Kaynak Lisān al-ʿArab, Kitābü’l-ʿAyn, Asās al-Balāgha, el-Mufradāt.

Sami etimolojik katman

Arapça فيأ kökü, zevalden sonraki dönüşü ve bir durumdan diğerine rücu etmeyi anlatan özgün bir semantik matrise sahiptir. Sami dillerinde kökün zayıf ve hemzeli yapısı dolayısıyla doğrudan ses denkliği gösteren biçimler sınırlıdır; ancak Güney Sami dillerinde ve Arapçanın arkaik lehçelerinde gölgenin dönmesi ve bir şeyin asıl sahibine intikal etmesi anlamı sabittir. İbranice ve Süryanicede yönelme, nefes alma veya gölgenin uzaması bağlamındaki بعض ses benzerlikleri bulunsa da, Arapçadaki gibi zeval vakti dönüşü ve hukukî bir hakka rücu edişi tek bir kökte birleştiren katman doğrudan Arap dilinin kendi iç fonetik ve semantik ayrışmasıyla kristalleşmiştir. Kökün temelinde bir şeyin asıl kaynağına, tabii mecrasına geri çekilmesi hareketi yatmaktadır.

Güven Güçlü

Kaynak Brown-Driver-Briggs, David Cohen, Lisān al-ʿArab.

Etimolojik analiz

KatmanVeriAçıklamaGüven
İç Arapça etimolojik yönGüneşin batıya kaymasıyla gölgenin doğuya rücu etmesiKökün bütün soyut ve hukukî türevleri (tevbe, eşe dönüş, savaşsız elde edilen kamu malı) bu fiziksel dönüş hareketinden türetilmiştirKesin
Sami dilleriyle etimolojik ilişkiGüney Sami dillerinde yönelme ve gölgenin dönüşü ile sınırlı örtüşmelerKlasik İbranice veya Akadcada doğrudan üçlü hemzeli tam karşılık zayıftır; semantik çekirdek Arapçada müstakil kök olarak billurlaşmıştırGüçlü
Daha geniş dilsel ilişkiVeri bulunamadıAfro-Asyatik diğer kollarda bu spesifik anlam örgüsünü doğrulayacak güvenilir veri tespit edilmemiştirVeri bulunamadı

Kaynak David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques), Lisān al-ʿArab.

Kardeş kökler

KombinasyonDurumTemel AnlamAnlam DetayıNot
فيأAnlamlıDönmek, rücu etmek, zevalden sonraki gölgeGölgenin zevalden sonra yön değiştirip dönmesi, kişinin öfkesinden veya yeminden vazgeçip dönmesi, fey geliriHedef kök; Kur'an'da geçer
فأيAnlamlıYarmak, ayırmak, kafatasını kırmakBaşın kemiğini kılıçla yarıp beyni açığa çıkarma; cemaatin ayrılmasıKur'an'da geçmez; Kitābü'l-ʿAyn müsta'mel sayar
يفأAnlamlıYükselmek, ergenleşmek, tepeye çıkmakÇocuğun büyümesi, dağın veya tepenin yüksek yeriKur'an'da geçmez; Arapçada يفع ile eşanlamlı veya dönüşümlü kullanılır
يأفKök olarak oluşmayanVeri bulunamadıVeri bulunamadıArap dilinde kullanılmayan terkip
أفيAnlamlıVeri bulunamadıBelirgin fark tespit edilmediArap dilinde müstakil kök oluşturmaz, yalnızca nidâ ve ses taklidi yapılarında geçer; Kur'an'da geçmez
أيفKök olarak oluşmayanVeri bulunamadıVeri bulunamadıArap dilinde terkip edilmemiştir

Komşu kökler ve zıt kök

Kökİlişki TürüAnlam AlanıKarşılaştırmalı NüansAnlam Detayı
فيأMerkezGeri dönmek, intikal etmekBir sapmadan, zevalden veya ayrılıktan sonra fıtrî ve meşru istikamete kendiliğinden veya hak gereği rücu etmekHem fiziksel gölgenin dönüşünü hem de iradî olarak hakka dönüşü ve kamuya rücu eden hakkı içerir
رجعKomşuGenel olarak geri dönmekNereden gelindiyse oraya geri gitmeyi ifade eder; zeval sonrası yön değiştirme nüansı zorunlu değildirHarekete başlanan yere veya önceki hale maddî ya da manevî geri dönüş
آبKomşuAkşamleyin veya menzile dönmekGenellikle akşam vakti sığınağına veya asıl yurduna yönelip dönmeyi ifade ederGüneşin batışıyla evine dönen kimse gibi nihai istikamete yöneliş
ثوبKomşuToplanıp aslına dönmek, karşılık bulmakDağılmış bir şeyin bir araya gelerek eski haline dönmesi ve mükâfatParçalanmışlığın bitip asıl bünyede toparlanması
نفرZıtÜrküp kaçmak, uzaklaşmakMerkeze ve meşru sınıra rücu etmenin aksine, panik veya isyanla sürüden ve haktan uzaklaşmakBir şeyden ürkerek ters yöne kaçıp uzaklaşma hali

Başka dillerde anlam karşılıkları

DilKelime / KelimelerKısa AnlamDetayGüven
ArapçaفيأGeri dönmek, zeval sonrası gölgesi, zahmetsiz kamu geliriZevalden sonraki doğal ve fıtrî dönüş ile hak sahibine rücu eden hukukî intikalin tamamını kapsarKesin
LatinceRevertere, reditusGeri dönmek, geri gelmek, irat/gelirFiziksel dönüşü ve hukukî bir gelirin aslına dönüşünü karşılar; zeval sonrası gölge metaforunu dışarıda bırakırGüçlü
İngilizceTo return, to revert, escheated property / revenueGeri dönmek, aslına rücu etmek, kamuya kalan gelirHakka ve önceki duruma dönüşü ve sahipsiz kalarak kamuya dönen mülkü karşılar; gölgenin yön değiştirmesi nüansını tek başına taşımazGüçlü
AlmancaZurückkehren, anheimfallenGeri dönmek, bir hakka/devlete geri kalmakBir mülkün veya hakkın asıl sahibine veya kamuya rücu etmesini ifade eder; gölge metaforunu içermezGüçlü
FransızcaRevenir, faire retourGeri dönmek, rücu etmekHukukî ve fiilî geri dönüş hareketini verir; lisanî gölge mazmununu vermezGüçlü

Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lane's Lexicon.

Vücûh ve nezâir

Form / KullanımAnlam YüzüAyet Tipi / Bağlam
فاءت / تفيءHaktan sapmış bir grubun adalete ve Allah'ın emrine rücu etmesiHaksız yere isyan eden veya taşkınlık yapan taifenin çatışmayı bırakıp barışa ve ilahî nizama dönmesi bağlamı (Hucurât 49:9)
فاءواEşine yaklaşmamaya yemin eden (îlâ yapan) kocanın yemininden dönüp nikâh hukukuna rücu etmesiAile hukukunda evlilik bağını fiilen askıda bırakan yemini bozarak evlilik hukukunu ihya etme bağlamı (Bakara 2:226)
أفاء / تفيؤSavaş olmaksızın düşmandan kamuya intikal eden meşru gelir; mülkün asıl yaratıcısının tayin ettiği yere rücu etmesiSavaş külfeti olmaksızın teslim alınan ve kamu yararına tahsis edilen mallar bağlamı (Haşr 59:6, Haşr 59:7, Ahzâb 33:50)
يتفيؤ / تتفيأGölgelerin sağa ve sola eğilip dönerek Allah'a boyun eğmesiEvrendeki nesnelerin gölgelerinin günün akışı içinde yön değiştirerek ilahî yasaya secde edişi bağlamı (Nahl 16:48)

Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

DisiplinKullanım AlanıTartışma NoktasıAnlam Yoğunlaşması
KelamKâinattaki zorunlu boyun eğiş (tekvinî irade)Gölgelerin uzayıp yön değiştirmesinin Allah'ın kudretine ve kozmik yasalarına karşı bir tür ontolojik secde sayılmasıMaddenin fıtrî olarak ilahî nizamın çekimine rücu etmesi
FıkıhDevlet gelirleri hukuku ve aile hukuku (îlâ)Savaş yapılmadan elde edilen gayrimüslim mallarının (fey) taksimi; îlâ yapan kocanın 4 ay içinde eşine fiilen dönüşü (fey'e)Hakkın asıl sahibine ve fıtrî nikâh bağına geri rücu edişi
TefsirGölge metaforu ve kozmik tevhid âyetleriSabahki gölge (zıll) ile zeval sonrası dönen gölge (fey) arasındaki lisanî farkın tevhid delili olarak yorumlanmasıZevalden sonraki kaçınılmaz yön değişimi ve zevale boyun eğiş
HadisPeygamberî rızık ve kamu mülkiyeti tasarrufuHz. Peygamber'in rızkının fey gelirleri arasında kılınması ve bu gelirin beytülmâle aidiyeti meselesiZahmetsizce ve meşruiyet dairesinde hakka rücu eden kamusal pay

Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

SistemBağlamKarşılıkİşlevAçıklamaGüven
DiniTevbe ve kulluk nizamıFıtrata ve ilahî emre rücuSapmayı durdurup asıl istikamete yöneltmeGünah veya taşkınlık durumundan ilahî iradenin belirlediği hududa geri dönüşKesin
İlmiFiziksel ve astronomik döngüGölgenin zeval sonrası açısal dönüşüZamanın ve kozmik bağımlılığın tespitiGüneşin meridyen geçişinden sonra ışık ve gölgenin ters istikamette hareket etmesiKesin
SiyasiKamu düzeni ve isyanın bastırılmasıÂsî taifenin kamu nizamına teslimiyetiÇatışmayı sonlandırıp ortak nizama dönüşü sağlamaTaşkınlık yapan grubun meşru otoritenin ve hukukun çerçevesine geri dönmesiGüçlü
İktisadiKamu maliyesi ve mülkiyet dolaşımıSavaşsız elde edilen kamusal intikal (fey)Mülkün sadece zenginler arasında dolaşan bir servet olmasını engellemeAslen Allah'a ait olan yeryüzü zenginliğinin haksız ellerden kamu havuzuna rücu etmesiKesin

Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

Alanİzomorfik KarşılıkAçıklamaGüven
Sayısal bilimlerFaz değişimi ve geri çağırıcı kuvvet (restoring force / oscillation)Bir sistemin denge noktasını aştıktan sonra zıt yönde bir kuvvetle tekrar merkezî denge konumuna doğru geri çekilmesiGüçlü
Beşeri bilimlerHukukî rücu (restitutio in integrum / escheat)Bozulan bir hukukî durumun veya sahipsiz kalan bir hakkın asıl kaynağına ya da kamu otoritesine geri dönmesiKesin

Yanlış daraltma ve kritik hata riski

AlanAçıklama
Modern daraltma riskiفيأ kökünü yalnızca tarihî bir savaş hukuku terimi (savaşsız kazanılan ganimet) olarak görmek ve kökün fiziksel gölge hareketinden doğan varoluşsal boyutunu unutmak
Kur'an içi daha geniş anlamKök, kâinattaki gölgelerin boyun eğerek yön değiştirmesinden aile içi krizlerin barışla aşılmasına, siyasi isyanın adalete dönmesinden mülkiyetin kamuya rücuuna kadar uzanan evrensel bir geri dönüş yasasını ifade eder
Yanlış anlamanın doğuracağı hataKök daraltıldığında, fey gelirlerinin ahlâkî ve fıtrî zemini kavranamaz; îlâ ve bağy ayetlerindeki psikolojik ve hukukî rücu hareketinin kozmik teslimiyetle olan rabıtası kopar

Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

SoruCevap
Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir?Varlığın ve insanın nihai olarak kendi hevasından veya geçici gücünden sıyrılarak asıl hakikat merkezine rücu etmek zorunda olduğunu; kâinattaki fiziksel hareket ile insanın ahlâkî ve hukukî yönelişinin aynı ilahî yasaya bağlı bulunduğunu gösterir
Hangi ayet gruplarında belirleyicidir?Kâinattaki varlıkların Allah'a boyun eğişini anlatan kozmolojik ayetlerde (Nahl 16:48), aile hukuku ve yemin bahsinde (Bakara 2:226), iç barış ve bağy ile mücadele hükümlerinde (Hucurât 49:9) ve kamu maliyesinin omurgasını kuran fey ayetlerinde (Haşr 59:6-7) belirleyicidir
Hangi yanlış anlamaları düzeltir?Ganîmet ile fey arasındaki farkı belirginleştirir; feyin bir zorbalık veya talan değil, asıl hak sahibine ve kamu maslahatına yönelik meşru bir rücu olduğunu ortaya koyarak servet tekelleşmesini önleyici ilahî hikmeti açıklar

Nihai sentez ve LaTeX modeli

  • Somut anlamGüneşin tepe noktasını aşmasıyla gölgenin batıdan doğuya doğru yön değiştirip geri dönmesi ve boyun eğerek uzaması.
  • Soyut anlamSapma, aşırılık, öfke veya haksız mülkiyet durumundan fıtrî dengeye, adalete ve ilahî iradenin sınırlarına geri rücu ediş.
  • Sistematik karşılıkBozulan ya da haddi aşan bir durumun haricî veya dahilî bir eşikten sonra meşru kaynak havuzuna iadesi mekanizması.
  • LaTeX modeliR(x)={x0,eg˘er Δ(t)≥τf(x)→x0,eg˘er ∇P(x)=0
  • LaTeX açıklamasıModelde x, denge noktasından uzaklaşmış bir durumu (yeminiyle eşinden uzaklaşan koca, isyan eden taife veya meşruiyetini yitirmiş mülk); x0, fıtrî ve meşru asıl denge halini temsil eder. Δ(t)≥τ ifadesi, zeval vaktinin girmesi, dört aylık îlâ süresinin dolması gibi belirlenmiş kritik zaman eşiğini gösterir. Bu eşik aşıldığında sistem R(x) rücu fonksiyonu ile asıl durum olan x0 noktasına geri döner. İkinci satırda yer alan ∇P(x)=0 ifadesi ise yapay direncin, isyanın veya çatışma potansiyelinin sıfırlanmasıyla sistemin kendiliğinden fıtrî merkeze doğru akışını simgeler.
Metin sürümü (yapay zekâ araçları için)Harfe göre kök dizini: ف