رجع
ر - ج - ع
KÖK- 104 geçiş
- 103 ayet
- 37 sîga
- 13 sözlük
Rac’, ırmakta akan suyun ters istikamette aktığı yerdir. Sonraları geri dönme anlamı kazanmıştır.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(13)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Rac’, ırmakta akan suyun ters istikamette aktığı yerdir. Sonraları geri dönme anlamı kazanmıştır.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR5.243 harfباب العين و الجيم والراء معهما
) ع ج ر، ع ر ج، ر ع ج، ج ع ر، ج ر ع، ر ج ع مستعملات( عجر: الأعجر: الأعجر: الضخم الوسط من الناس، وقد عَجِرَ يَعْجَرُ عَجَراً. والعُجْرَةُ: موضع العَجَر منه.
والأَعْجَرُ: كل شيء ترى فيه عقدا. كيس أَعْجَرُ، وبطن أَعْجَرُ إذا امتلأ جدا.
قال عنترة:
أبني زبيبة ما لِمُهْرِكُمُ مُتَخَدِّدا وَبُطُونُكُمْ عُجْرُ
وأنشد أبو ليلى:
حَسَنُ الثياب يبيت أعجرَ طاعـمـا والضيف من
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR2.706 harfرَجَعَ بنفسه رُجوعاً، ورَجَعَةً غيرهُ رَجْعاً. وهُذَيْلٌ تقول: أَرْجَعَهُ غيرهُ. وقوله تعالى: "يَرْجِعُ بعضهُم إلى بَعْضٍ القَوْلَ"، أي يتلاومون. والرُجعى: الرجوعُ. تقول: أرسلت إليك فما جاءني رُجعى رسالتي، أي مَرْجوعُها. وكذلك المَرْجِعُ. ومنه قوله تعالى: "ثم إلى ربِّكم مَرْجِعُكُمْ". وهو شاذٌّ، لأنَّ المصادر من فَعَلَ يَفْعِلُ، إنما تكون بالفتح. وفلانٌ يؤمن بالرَجْعَةِ، أي بالرجوع إلى الدُنيا
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR yok18.725 harfباب العين والجيم مع الراء
عرج ، عجر ، جرع ، جعر ، رجع ، رعج : مستعملات .
عرج : قال الله جلّ وعزّ : ( الْمَعَارِجِ تَعْرُجُ الْمَلَائِكَةُ وَالرُّوحُ إِلَيْهِ ) ( المعَارج : 4 ) أي تصعد . يقال : عَرَج يَعرُج عُروجاً . وقوله جلّ وعزّ : ( دَافِعٌ مِّنَ اللَّهِ ذِي الْمَعَارِجِ ) ( المعَارج : 3 ) قال قتادة : ذي المعارج ذي الفواضل والنِّعَم . وقيل مَعارجُ الملائكة ، وهي مَصاعدُها التي تصعَد فيها
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR10.064 harf(باب الراء والجيم وما يثلثهما)
(رجح) الراء والجيم والحاء أصلٌ واحدٌ، يدلُّ على رَزَانةٍ وزِيادة. يقال: رَجحَ الشيء، وهو راجِح، إذا رَزَن، وهو من الرُّجْحان، فأمّا الأُرْجُوحة فقد ذُكِرَتْ في مكانها([1]). ويقال أرجَحْتُ، إذا أَعْطَيتَ راجحاً. وفي الحديث: "زنْ وَأرجح". وتقول: ناوَأْنَا قَوْماً فرجَحْناهم، أي كُنَّا أرزَنَ منهم. وقومٌ مَراجيحُ في الحِلْم؛ الواحد مِرجاحٌ. ويقال: إنّ الأراجِيح
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR3.024 harf- الرجوع: العود إلى ما كان منه البدء، أو تقدير البدء مكانا كان أو فعلا، أو قولا، وبذاته كان رجوعه، أو بجزء من أجزائه، أو بفعل من أفعاله. فالرجوع: العود، والرجع: الإعادة، والرجعة والرجعة في الطلاق، وفي العود إلى الدنيا بعد الممات، ويقال: فلان يؤمن بالرجعة. والرجاع: مختص برجوع الطير بعد قطاعها (انظر: المجمل 2/422). فمن الرجوع قوله تعالى: ﴿لئن رجعنا إلى المدينة﴾ [المنافقون/8]، ﴿فلما رجعوا إلى أبيهم﴾
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR1.696 harfر ج ع
رجع إليَّ رجوعاً ورُجْعى ومَرْجَعاً.
ورجعته أنـا رجعـاً.
ورجعـت الطيـر القواطـع رجاعـاً ولها قطاع ورجاع.
وتفرقوا في أوّل النهار ثم تراجعوا مع الليل أي رجع كل واحد إلى مكانه.
ومن المجاز: خالفنـي ثـم رجـع إلـى قولـي.
وصرمنـي ثـم رجـع يكلمنـي.
ومـا رجـع إليـه فـي خطـب إلاّ كفيَ وليس لهذا البيع مرجوع اي لا يرجع فيه.
وهذا رجع رسالتك ومرجوعها ومرجوعتها أي جوابها.
قال:
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR18.055 harfرَجَع يَرْجِع رَجْعاً ورُجُوعاً ورُجْعَى ورُجْعاناً ومَرْجِعاً ومَرْجِعةً: انصرف. وفي التنزيل: إِن إِلى ربك الرُّجْعى، أَي الرُّجوعَ والمَرجِعَ، مصدر على فُعْلى؛ وفيه: إِلى الله مَرْجِعُكم جميعاً، أَي رُجُوعكم؛ حكاه سيبويه فيما جاء من المصادر التي من فَعَلَ يَفْعِل على مَفْعِل، بالكسر، ولا يجوز أَن يكون ههنا اسمَ المكان لأَنه قد تعدَّى بإِلى، وانتصبت عنه الحالُ، واسم المكان لا يتعدَّى بحرف ولا
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR1.023 harf* ر ج ع * * رَجَعَ * الشيء بنفسه من باب جلس و * رَجَعَهُ * غيره من باب قطع وهُذيل تقول * أرْجَعَهُ * غيره بالألف وقوله تعالى ﴿يرجع بعضهم إلى بعض القول﴾ أي يتلاومون و * الرُّجْعَى * الرجوع وكذا * المَرْجِعُ * ومنه قوله تعالى ﴿إلى ربكم مرجعكم﴾ وهو شاذ لأن المصادر من فعل يفعل إنما تكون بالفتح وفلان يُؤمن * بالَّجْعَةِ * أي بالرجوع إلى الدنيا بعد الموت وله على امرأته * رَجْعةٌ * بفتح الراء وكسرها
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR18.756 harfرجع بنفسه يرجع رجوعا ومرجعا، كمنزل، ومرجعة، كمنزلة. ومنه قوله تعالى: ثم إلى ربكم مرجعكم شاذان؛ لأن المصادر من فعل يفعل، أي بفتح العين في الماضي وكسرهما في المضارع إنما تكون بالفتح، كما في الصحاح، وفي اللسان: قوله تعالى: إلى الله مرجعكم جميعا أي رجوعكم، حكاه سيبويه فيما جاء من المصادر التي من فعل يفعل على مفعل بالكسر، ولا يجوز أن يكون هنا اسم المكان؛ لأنه قد تعدى بإلى، وانتصب عنه الحال، واسم
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR yok42.767 harfرَجَعَ
1 رَجَعَ ذ , aor. رَجِعَ , inf. n. رُجُوعٌ (S, Msb, K, &c.) and رَجْعٌ, (M, Msb,) but the former is that which commonly obtains and is agreeable with analogy as inf. n. of the intrans. v., and the latter as inf. n. of the trans. v., (MF, TA,) and مَرْجَعٌ, (S, Msb, K, &c.,) which is anomalous, because inf. ns. [of this kind] of verbs of the measure فَعَلَ having the aor. of the measure
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR2.663 harfرَجَعَ
رَجَعَ I ( n. ac. رُجْعَى 3ya , مَرْجِع 18 , مَرْجِعَة 18t , رُجُوْع 27 , رُجْعَاْن 35 ),
a. Returned, went or came back.
b. [ 'An ], Desisted from, left off.
c. [ Fī ], Took back; retracted, revoked.
d. [ Ila ], Had recourse to; traced or referred back to; had reference to; was reduced to.
e. [ 'Ala ], Turned round upon.
f. [ Bi & 'Ala ], Claimed the restitution of.
g.
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR66.772 harfرجع
رَجَعَ - يَرْجِعُ (اللازم) - رَجْع - مَرْجِع - رُجْعَى - رَاجِع - رَاجِعُوْن - أَرْجَعَ - يُرْجِعُ، أُرْجِعَ - يُرْجَعُ - تَرَاجَعَ - يَتَرَاجَعُ
رَجَعَ - يَرْجِعُ (اللازم) + كائن + إلى كائن أو مكان أو أمر: يعود إلى نقطة البدء: يحدد موقعاً أو موضعاً يعتبره الأصل أو حال الاستقرار، ثم يحدد موقعه الحالي، والذي يفترض أنه بعيد عن ذاك الموقع،
Sîgalar(37)
- تُرْجَعُونَDöndürülürsünüz(تُفْعَلُونَ)×19
- يَرْجِعُونَDönerler(يَفْعِلُونَ)×16
- مَرْجِعُكُمْDönüşünüz(مَفْعِلُكُمْ)×11
- تُرْجَعُDöndürülür(تُفْعَلُ)×6
- يُرْجَعُونَDöndürülürler(يُفْعَلُونَ)×6
- رَاجِعُونَDönenler(فَاعِلُونَ)×4
- مَرْجِعُهُمْOnların dönüşü(مَفْعِلُهُمْ)×4
- ارْجِعُواDönün(افْعِلُوا)×3
- يَرْجِعُDöner(يَفْعِلُ)×3
- ارْجِعْDön(افْعِلْ)×2
Mücavir kökler120 mücavir (356 toplam)
- نبأ
14 ortak ayet · Doğurmadan evvel devenin memesinde görülen süttür
- عمل
17 ortak ayet · Amele iş yapmaya alıştırılmış deve veya öküz demektir
- ذوق
6 ortak ayet · Sevik (Sin) özel bir un çorbasıdır
- وفي
6 ortak ayet · “Vefyü” düzlük yerde oluşan tümsek yer veya tepecikler…
- أسف
2 ortak ayet · Esafe yumuşak, süngerimsi toprak, üzülmek demektir
- رأس
3 ortak ayet · Baş demektir
- طوف
4 ortak ayet · Çeper demektir
- موت
8 ortak ayet · Kış uykusundan uyanmış yılana hayy, kış uykusundaki yılana…
- خلف
7 ortak ayet · Half : Ense demektir
- ملك
9 ortak ayet · Melekut, tüm kainatı mülk olarak varlığını ifade eder
- حلل
4 ortak ayet · Helva olgunlaşmış tatlı meyve ve ya bunlardan yapılmış…
- سبع
3 ortak ayet · Yırtıcı hayvan demektir
Geçtiği ayetler(103)
كَيْفَ تَكْفُرُونَ بِاللَّهِ وَكُنْتُمْ أَمْوَاتًا فَأَحْيَاكُمْ ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ثُمَّ يُحْيِيكُمْ ثُمَّ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ
DöndürülürsünüzNasıl oluyor da Allah’ı inkar ediyorsunuz? Halbuki siz ölüler iken O diriltti. Sonra sizi öldürecek, sonra tekrar diriltecek, en sonunda yalnız O’na döndürüleceksiniz.
مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا فَيُضَاعِفَهُ لَهُ أَضْعَافًا كَثِيرَةً وَاللَّهُ يَقْبِضُ وَيَبْصُطُ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ
DöndürülürsünüzKimdir o ki; Allah’a güzel bir borç versin de Allah onu kat kat fazlasıyla ödesin. Allah, hem darlaştırır, hem de bollaştırır. Ve O’na döndürüleceksiniz.
وَاتَّقُوا يَوْمًا تُرْجَعُونَ فِيهِ إِلَى اللَّهِ ثُمَّ تُوَفَّى كُلُّ نَفْسٍ مَا كَسَبَتْ وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ
DöndürülürsünüzHem öyle bir günden sakının ki; o gün, Allah’a döndürüleceksiniz. Sonra herkese kazandığı tamamıyle ödenecek. Onlara haksızlık edilmeyecektir.
هُوَ يُحْيِي وَيُمِيتُ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ
DöndürülürsünüzDirilten ve öldüren O’dur. O’na döneceksiniz.
وَلَا يَنْفَعُكُمْ نُصْحِي إِنْ أَرَدْتُ أَنْ أَنْصَحَ لَكُمْ إِنْ كَانَ اللَّهُ يُرِيدُ أَنْ يُغْوِيَكُمْ هُوَ رَبُّكُمْ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ
DöndürülürsünüzAllah, sizi azdırmak isterse; ben size öğüt vermek istesem de faydası olmaz, Rabbınız O’dur. O’na döndürüleceksiniz.
كُلُّ نَفْسٍ ذَائِقَةُ الْمَوْتِ وَنَبْلُوكُمْ بِالشَّرِّ وَالْخَيْرِ فِتْنَةً وَإِلَيْنَا تُرْجَعُونَ
DöndürülürsünüzHer nefis ölümü tadıcıdır. Bir imtihan olarak sizi iyilik ve kötülükle deneriz. Sonunda, Bize döndürüleceksiniz.
أَفَحَسِبْتُمْ أَنَّمَا خَلَقْنَاكُمْ عَبَثًا وَأَنَّكُمْ إِلَيْنَا لَا تُرْجَعُونَ
DöndürülürsünüzSizi boşuna yarattığımızı ve Bize hiç döndürülmeyeceğinizi mi sandınız?
وَهُوَ اللَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ لَهُ الْحَمْدُ فِي الْأُولَى وَالْآخِرَةِ وَلَهُ الْحُكْمُ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ
DöndürülürsünüzO, öyle bir Allah’tır ki; kendinden başka ilah yoktur. Önünde de, sonunda da hamd O’nadır. Hüküm O’nundur ve O’na döndürüleceksiniz.
وَلَا تَدْعُ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ كُلُّ شَيْءٍ هَالِكٌ إِلَّا وَجْهَهُ لَهُ الْحُكْمُ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ
DöndürülürsünüzAllah ile birlikte bir başka tanrıya yalvarma. O’ndan başka hiçbir ilah yoktur. O’nun zatından başka her şey helak olacaktır. Hüküm O’nundur ve sadece O’na döndürüleceksiniz.
… فَابْتَغُوا عِنْدَ اللَّهِ الرِّزْقَ وَاعْبُدُوهُ وَاشْكُرُوا لَهُ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ
DöndürülürsünüzSiz; sadece Allah’ı bırakıp putlara tapıyor, aslı astarı olmayan sözler uyduruyorsunuz. Doğrusu Allah’tan başka taptıklarınızın size rızık vermeye güçleri yetmez. Öyleyse, rızkı Allah katında arayın, sadece O’na kulluk edin, O’na şükredin. Siz; ancak O’na döndürüleceksiniz.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | رجع |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | عاد, آب, انقلب, ثاب |
| Zıt Kök | ذهب |
| Çekirdek Özet 1 | Ayrılınan başlangıç noktasına, önceki hale veya kaynağa fiziksel yahut fiilî olarak geri dönme |
| Çekirdek Özet 2 | İnsanın ve bütün varoluşun ontolojik ve ahlaki başlangıç kaynağı olan Allah’a nihai yönelişi ve hesap dönüşü |
| Çekirdek Özet 3 | Varoluşun döngüsel hesap verme ilkesi; hiçbir hareketin başladığı kaynaktan bağımsız ve hesapsız kalamayacağı gerçeği |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca fiziksel bir mekân değişimi veya ölüm sonrası mekanik bir gidiş sayıp ahlaki özeleştiri, tövbe ve ontolojik hesap verme boyutunu göz ardı etmek |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| رج | Sarsılma, titreşme, hareketlilik ve çalkantı; رجج (şiddetli sarsılma), رجف (şiddetle titreme), رجس (iç huzursuzluğu ve sarsıntı) ve رجم (taş fırlatarak sarsma) köklerinde görülen düzensiz veya enerjik ilk hareketlenme | ع | Gırtlak harfi olan ayın harfinin kattığı derinlik, tutuculuk ve içkin sınırlandırma ile kök; rastgele bir sarsıntıdan çıkıp bir mihvere, kaynağa veya önceki durağa yönelen düzenli, kontrollü ve döngüsel bir geri dönüş hareketine dönüşür |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ر | İnsan başı; öncelik, başlangıç noktası, yön belirleme | Hareketin bilinçli bir başlangıç noktasından veya bir ilkeden doğduğunu temsil eder |
| ج | Değnek, deve; taşıma, yol alma, mesafeyi katetme | Başlangıç noktasından itibaren bir hat üzerinde ilerlemeyi ve intikali simgeler |
| ع | Göz; kaynak, odak noktası, içe yönelme, görme | Dışa doğru akan hareketin yeniden bir merkeze, kaynağa ve göze doğru toparlanmasını ifade eder |
| رجع | Başlangıç noktasından çıkıp yol aldıktan sonra yeniden kaynak odağa yönelme | Çıkış merkezinden ayrılan bir unsurun katettiği mesafenin ardından kaçınılmaz olarak ilk kaynağına ve asıl merkezine geri kapanma hareketi |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir kimsenin veya nesnenin ayrıldığı yere bedenen geri dönmesi; binek hayvanının adımlarken ayaklarını geriye doğru büküp tekrar yere basması; deve satılıp yerine benzerinin alınması |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem Arap şiirinde hızlı koşan atın ayaklarını ritmik biçimde geri çekip savurması anlamında kullanılmıştır. Şair şöyle der: يعدو به نَهِشُ المُشاشِ كأنّه / صَدَعٌ سليمٌ رَجْعُهُ لا يَظْلَعُ |
| Erken Arapça kullanım | Mektuba veya söze verilen karşılık için رجع الجواب / مرجوعة denmesi; boşanan kadının evliliğe dönmesi (ric‘at); suyun veya yağmurun gökten periyodik olarak tekrar inmesi (es-semâi zâti’r-rec‘) |
Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, el-Müfredât.
Sami etimolojik katman
Sami dil ailesinde رجع kökü, özellikle Güney Sami (Arapça ve Güney Arapça) kolunda belirgin bir semantik olgunluğa ulaşmış bir yapıdır. Kuzeybatı Sami dillerinde (İbranice ve Ârâmîce) geri dönme ve tövbe anlamı daha çok şvb (şûb / İbranice שוב) köküyle karşılanırken, Arapçada رجع kökü hem fiziksel döngüselliği hem de nedensel-akli geri dönüşü (rücû) karşılayan bağımsız bir merkez kök haline gelmiştir. Kökün en eski somut katmanında periyodik tekrarlanma, bir döngünün başa sarması, eko yapma veya gökten suyun döngüsel olarak inmesi fikri yer alır. Çöl hayatında devenin adımlarının ritmik dönüşü veya bir malın yerine yenisinin ikame edilmesi (irticâ‘) gibi pratikler, kökün "başlangıç durumunun dengesini yeniden kurma" fikrini taşıdığını gösterir. Arapça bu kökle hareketi sadece bir mekân değişimi olarak değil, varlığın asıl kaynağına olan ontolojik borcunu ifa ediş süreci olarak semantik açıdan derinleştirmiştir.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, David Cohen, Lisān al-ʿArab.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Çıkılan yere veya duruma geri dönme, tekrarlama ve cevap verme | Kök iç Arapçada hem geçişsiz (kendisi dönmek) hem geçişli (bir şeyi geri çevirmek, iade etmek) olarak kullanılabilen çift yönlü bir yapıya sahiptir | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Güney Arapça ve semitik döngüsel hareket kökleri | Kuzeybatı Sami dillerindeki şûb kökünün işlevini Arapçada üstlenen ve özellikle ritmik tekrarlanma (eko, yağmur döngüsü) bağlamında özelleşen bir gelişme gösterir | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik ailenin diğer kollarında doğrudan bu fonetik dizilişe ve anlama denk gelen güvenilir bir soydaş kelime tespit edilememiştir | Veri bulunamadı |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Lane’s Lexicon.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| رجع | Anlamlı | Geri dönmek, döndürmek | Bir başlangıç noktasına, önceki duruma veya kaynağa yönelmek | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| رعج | Anlamlı | Hareketlenmek, kaynamak | Suyun veya kanın çalkalanarak fışkırması, heyecanlanma | Ortak رج sarsıntı çekirdeğini taşır; Kur'an'da geçmez |
| جرع | Anlamlı | Yudumlamak, yutmak | Sıvıyı boğazdan aşağı parça parça akıtmak | İçe doğru çekilme ve sindirme hareketi; Kur'an'da geçer |
| جعر | Anlamlı | Dışkılamak, iz bırakmak | Hayvanın tersini bırakması, iz veya leke kalması | Boşaltım ve ardında atık bırakma anlamı; Kur'an'da geçmez |
| عرج | Anlamlı | Yukarı çıkmak, aksamak | Meyilli ve dönemeçli biçimde yukarı yükselmek, topallamak | Eğik düzlemde ritmik hareket; Kur'an'da geçer |
| عجر | Anlamlı | Şişmek, düğümlenmek | Ortası kalın ve şişkin olmak, düğüm yapmak | Bir noktada toplanıp çıkıntı oluşturma; Kur'an'da geçmez |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| رجع | Merkez | Geri dönmek | Ayrılınan belirli bir ilke, kaynak veya mekâna doğru bizzat veya başkası tarafından yönlendirilerek dönmek | Hem fiziksel hem zihinsel hem de ontolojik kaynağa dönüşü kapsayan temel köktür |
| عاد | Komşu | Tekrarlamak, âdet edinmek | Bir hali veya eylemi periyodik olarak yeniden yaşamak ve alışkanlık haline getirmek | رجع kaynağa dönüşü vurgularken, عاد eylemin veya durumun tekrarlanarak yenilenmesini öne çıkarır |
| آب | Komşu | Sığınağa ve yuvaya dönmek | Özellikle akşam vakti barınağına, sığınağına veya özlemle asıl yuvasına dönmek | آب sevgi, güven ve sığınma arzusuyla dönmeyi ifade eder; tövbede içten yönelişi anlatır |
| انقلب | Komşu | Tersyüz olmak, baş aşağı dönmek | Bir durumun zıddına evrilmesi, yönün tamamen değişmesi ve altüst oluş | انقلب niteliksel ve biçimsel köklü değişimi ve savrulmayı vurgular |
| ثاب | Komşu | Dağıldıktan sonra toparlanmak | Dağılan bir topluluğun veya kuvvetin merkezde yeniden bir araya gelmesi | ثاب toplanma ve merkezileşme boyutu baskın olan geri dönüştür |
| ذهب | Zıt | Gitmek, uzaklaşmak | Bulunulan noktadan ayrılıp öteye doğru hareket etmek, kaybolmak | Kaynaktan ayrılıp uzaklaşmayı ifade eden doğrudan zıt köktür |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | رجع | Geri dönmek, döndürmek, iade etmek | Başlangıç noktasına, önceki hale veya kaynağa intikal etme; söz veya fiile mukabelede bulunma | Kesin |
| Latince | Revertere, redire, restituere | Geri dönmek, eski haline gelmek, geri vermek | Revertere fiziksel ve zihinsel geri dönüşü karşılarken, restituere hak ve durumun iadesini karşılar; ontolojik ilahi hesaplaşma boyutu eksiktir | Güçlü |
| İngilizce | Return, revert, regress, refer | Geri dönmek, eski duruma geçmek, havale etmek | Return genel geri dönüşü verir; revert bir önceki duruma rücû etmeyi ifade eder; kökün ahlaki-ontolojik hesap boyutunu tam taşımaz | Güçlü |
| Almanca | Zurückkehren, erwidern, rückgängig machen | Geri dönmek, cevap vermek, iptal etmek | Zurückkehren mekânsal ve zihinsel dönüşü karşılar; erwidern kökün cevap verme (rec‘u’l-cevâb) boyutunu içerir | Güçlü |
| Fransızca | Retourner, revenir, restituer | Geri dönmek, geri gelmek, iade etmek | Revenir ve retourner başlangıç noktasına yönelişi; restituer ise hak sahibine geri ödemeyi ifade eder | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Robert Dictionnaire.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| مَرْجِع / تُرْجَعُونَ / الرُّجْعَى | Ahirette diriliş, nihai hesap ve Allah’a varış | İnsanın ölümden sonra yaratıcısına döndürülmesi ve amellerinin hesabını vermesi bağlamı (Âl-i İmrân 3:55, Mâide 5:48, Alak 96:8) |
| رَجَعَ / رَجَعُوا | Mekânsal geri dönüş | Bir seferden, yolculuktan veya görevden ayrılınan beldeye ya da aileye dönülmesi (A‘râf 7:150, Yûsuf 12:63, Tevbe 9:122) |
| رُجُوع / يَرْجِعُونَ | Haktan sapmadan sonra tövbe etmek, akıllanmak | Günah ve inkârdan vazgeçip imana ve hakikate rücû etme (Bakara 2:18, Secde 32:21, Zuhruf 43:28) |
| رَدَّ / يَرْجِعُ بَعْضُهُمْ إِلَى بَعْضٍ القَوْلَ | Sözü geri çevirmek, karşılıklı laf atmak veya cevap vermek | Tartışmada sözün karşı tarafa atılması veya putların cevap verememesi (Tâhâ 20:89, Sebe’ 34:31) |
| الرَّجْع | Periyodik döngüsel yağmur | Gökten tekrar tekrar inen, hayatı yenileyen döngüsel su (Târık 86:11) |
| ارْجِعِ الْبَصَرَ | Bakışı veya dikkati tekrar çevirmek | Yaratılışta kusur aramak üzere gözün tekrar tekrar çevrilip odaklanması (Mülk 67:4) |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Mead, diriliş ve ilahi adalet | Bütün varlıkların başlangıç ilkesi olan Allah’a dönmesi (rücû‘); amellerin karşılığının zorunlu olarak verilmesi ve adaletin tecellisi | İntikal eden failin, nihai merci önünde hesap vermek üzere varoluşsal kaynağına dönmesi |
| Fıkıh | Talak, akitler ve hibe | Ric‘î talakta evliliğe geri dönme (ric‘at); hibeden veya akitten dönme (rücû‘); fesih hakkının kullanılması | Hukuki bir tasarrufun veya irade beyanının önceki hükmü iptal edecek şekilde geri alınması |
| Tefsir | "İnna lillahi ve inna ileyhi raciun" ve "er-Ruc'a" tefsiri | İnsanın mülkiyet ve varlık olarak tamamen Allah’a ait olduğu ve nihayetinde O’na döneceği bilinci | Mülkiyetin sahibine iadesi ve ontolojik kökene kesin teslimiyet |
| Hadis | Tövbe, dualar ve istircâ | Musibet anında istircâ getirilmesi; günahtan Allah’a rücû edilmesi; sadakadan dönmenin çirkinliği | Bir sapmadan veya gafletten sıyrılarak fıtrata ve Allah’ın rızasına yeniden yönelme |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Varlık ve hesap | Nihai hesaplaşma ve tövbe | Varlığı merkezine bağlama | İnsanın mutlak sahibine geri dönerek dünyadaki eylemlerinin hesabını vereceği bilinci ahlakın temel dayanağıdır | Kesin |
| İlmi | Yöntem ve mantık | Temel aksiyomlara ve öncüllere rücû | Tutarlılığı denetleme | Teori ve iddiaların çıkış noktası olan deneysel verilere, mantıksal ilkere ve kök tanımlara geri dönerek test edilmesi | Güçlü |
| Siyasi | Hukuk ve meşruiyet | Anayasaya ve halk iradesine müracaat | Otoriteyi denetleme ve sınırlama | İktidarın meşruiyet sınırlarını aştığında başlangıç sözleşmesine, anayasal ilkelere ve kamu denetimine geri çağrılması | Güçlü |
| İktisadi | Mülkiyet ve sermaye | Sermayenin geri dönüşü, kaynak iadesi | Dengeyi ve verimliliği koruma | Üretime tahsis edilen kaynağın amortisman, kâr veya verim olarak başladığı noktaya fazlasıyla yahut eksiksiz dönmesi | Kesin |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Geri besleme döngüsü (feedback loop) ve tersinir süreçler | Bir sistemin ürettiği çıktının başlangıç girişine geri yönlendirilerek sistemi düzeltmesi; fizik ve termodinamikte bir sistemin başlangıç durumuna dönmesi | Kesin |
| Beşeri bilimler | Yansıtıcı özeleştiri (refleksivite) ve hukuki fesih | Sosyal aktörün kendi geçmiş eylemlerine dönüp onları değerlendirerek yönünü düzeltmesi; hukukta akitten dönerek tarafların akit öncesi durumlarına iadesi | Kesin |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü sadece bedensel bir ölüm hadisesi veya bir şehirden diğerine seyahat edip geri gelmek gibi sığ, mekanik bir yer değiştirme eylemine indirgemek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök; evrenin döngüsel işleyişinden (yağmurun dönüşü), zihinsel özeleştiriye, sözün karşılık bulmasına, fıtrata dönüş olan tövbeye ve varoluşun kaynağı olan Allah’a nihai hesap verme zorunluluğuna kadar uzanan bütüncül bir kozmik ve ahlaki prensiptir |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | İnsanın hesapsız bırakılacağını zannetmesi; dünyevi eylemlerin ilahi merkezden bağımsız ve sonuçsuz kalacağı yanılgısına düşerek sorumluluk bilincini kaybetmesi |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an’ın varlık tasavvurunun temel omurgasını oluşturan "mebde ve meâd" (başlangıç ve dönüş) ilkesinin eylemsel merkezidir; var olan hiçbir şeyin başıboş olmadığını, başladığı merkeze dönüp hesap vereceğini ilan eder |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Ahiret sahnelerini ve hesap gününü anlatan ayetlerde; tövbeye ve ıslaha çağıran uyarılarda; insanın mülkiyet ve güç sarhoşluğuna kapıldığı anlarda ilahi mülkiyeti hatırlatan metinlerde belirleyicidir |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Varlığın tesadüfi ve doğrusal olarak kaybolup gideceği, insanın yaptıklarının yanına kâr kalacağı ve tarihin hesapsız bir kaos olduğu şeklindeki materyalist veya nihilist yanılgıları kökten yıkar |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamBir nesnenin veya canlının ayrıldığı başlangıç noktasına, önceki konumuna veya öz kaynak merkezine fiziksel olarak geri dönmesi.
- Soyut anlamEylemin, varoluşun veya zihnin, kendisini var eden ilkeye, fıtrata, ontolojik kaynağa ve ahlaki sorumluluk merkezine hesap vermek üzere yönelmesi.
- Sistematik karşılıkBir sistemde merkezden yayılan hareketin, kendi çıkış parametreleri ve kuralları doğrultusunda başlangıç noktasına kapanarak dengeyi ve hesabı tamamlaması.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde varlık ve durum uzayını, zaman aralığını temsil eder. Sistem anında başlangıç durumundan hareket etmekte; operatörü vasıtasıyla anında tekrar başlangıç durumu olan noktasına geri dönerek döngüsünü tamamlamakta ve nihai hesabını vermektedir.