فيل
ف - ي - ل
KÖK- 1 geçiş
- 1 ayet
- 1 sîga
- 11 sözlük
Fil, Fil sürüsüdür. Arapça’da “bekar”, “bair” de böyledir. Habeşliler fil sürüsü ile Mekke’ye yürümüşlerdir. Sonra bu kelime filoların adı olmuştur. Hava, deniz, tank filosu gibi.. Savaşın karşı tarafı korkutmak çiğneyip geçmek amaçlarını güden savaş araçlarının toplamına filo denmektedir.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(11)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Fil, Fil sürüsüdür. Arapça’da “bekar”, “bair” de böyledir. Habeşliler fil sürüsü ile Mekke’ye yürümüşlerdir. Sonra bu kelime filoların adı olmuştur. Hava, deniz, tank filosu gibi.. Savaşın karşı tarafı korkutmak çiğneyip geçmek amaçlarını güden savaş araçlarının toplamına filo denmektedir.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR2.794 harfباب اللام والفاء و و أ ي ء معهما
ف ل و، ف و ل، و ل ف، ل ي ف، ف ل ي، ف ي ل، ل ف أ، أ ل ف، ف أ ل، أ ف ل مستعملات
فلو:
الفلاة: المفازة، والجميع: الفَلَوات، والفَلا.
والفِلْوُ: الجَحش والمُهْر والجميعُ: الأَفْلاء. وقد فَلَوْناه عن أُمِّه، أي: فَطَمناه.. وافتليناه لأنفسنا، أي: اتّخذناه، وقال:
نقودُ جِيادَهُنَّ ونَفْتَـلـيهـا ولا نَغذو التُّيوسَ ولا القِهادا
وقال:
مُلْمِعٍ لاعةِ الفُؤاد إلى جَح
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR479 harfالفيلُ معروف. والجمع أفْيالٌ، وفُيولٌ، وفِيَلَةٌ. وصاحبه فَيَّالٌ. ورجلٌ فِيلُ الرأيِ، أي ضعيف الرأي. وقال:
بَني رَبِّ الجوادِ فلا تَفيلوافما أنتم فَنَعْذِرَكُمْ لفـيلِ
والجمع أفْيالٌ. ورجلٌ فالٌ، أي ضعيف الرأي مخطئ الفراسة. وقال:
رأيتك يا أُخَيْطِلُ إذ جَرَيْنـاوجُرِّبَتِ الفِراسةُ كنتَ فالا
وقد فال الرأي يَفيلُ فُيولَةً. وفَيَّلَ رأيه تَفْييلاً، أي ضعّفه فهو فَيِّلُ الرأي. أبو عبيد:
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR5.030 harf(باب الفاء والياء وما يثلثهما)
(فيج) الفاء والياء والجيم يدلُّ على الإسراع. ومن ذلك الفَيْج وقد مضى ذكره، ويقال أصله الواو. والفائجة في الأرض: [متَّسع ما بين كلِّ مرتفعين من غِلظٍ أو رمل([1]) ].
(فيح) الفاء والياء والحاء كلمةٌ واحدة. فاح يفيح، إذا ثار. يقال ذلك في الرِّيح وغيرها. وفي الحديث: "الحمَّى من فَيح جهنم([2]) ". ويقال أصلُه الواو، وقد مضى.
(فيخ) الفاء والياء والخاء كلمة. يقولون: أفاخ
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR229 harf- الفيل معروف. جمعه فيلة وفيول. قال: ﴿ألم تر كيف فعل ربك بأصحاب الفيل﴾ [الفيل/1]، ورجل فيل الرأي، وفال الرأي، أي: ضعيفه، والمفايلة: لعبة يخبئون شيئا في التراب ويقسمونه ويقولون في أيها هو، والفائل: عرق في خربة الورك، أو لحم عليها.
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR293 harfف ي ل
رجل فائل الرأي وفال الرأي.
قال جرير: رأيتك يا أخيطل إذ جرينا وجرّبت الفراسة كنت فالاً وقد فال رأيه وتفيّل وقد فيلت رأيه وما كنت أحب أن أرى في رأيك فيالةً وفيولةً وتقول: قد فال رأيك ياع من رأيه الفال واستفيل البعير: أشبه الفيل في عظمه.
قال أبو النجم: يدير عيني مصعبٍ مستفيل
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR6.150 harfالفِيل: معروف، والجمع أَفْيال وفُيُول وفِيَلة؛ قال ابن السكيت: ولا تقل أَفْيِلة، والأُنثى، فِيلة، وصاحبها فَيَّال
(* قوله «وصاحبها
فيال» مثله في القاموس، وكتب عليه هكذا في النسخ والأصوب وصاحبه كما في الشرح) قال سيبويه: يجوز أَن يكون أَصل فيل فُعْلاً فكسر من أَجل الياء كما قالوا أَبيض وبِيض؛ قال الأَخفش: هذا لا يكون في الواحد إِنما يكون في الجمع؛ وقال ابن سيده: قال سيبويه يجوز أَن يكون فِيل
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR117 harf* ف ي ل * * الفِيلُ معروف والجمع * أفْيالٌ * و * فُيُولٌ * و * فَيِلةٌ * بوزن عنبة ولا تقل أفْيِلةٌ وصاحبه * فَيَّالٌ
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR6.141 harfالفيل، بالكسر: حيوان م معروف، ج: أفيال، وفيول، وفيلة كعنبة، قال ابن السكيت: ولا تقل أفيلة، قال سيبويه: يجوز أن يكون أصل فيل فعلا، فكسر من اجل الياء، كما قالوا أبيض وبيض، وقال الأخفش: هذا لا يكون في الواحد، وإنما يكون في الجمع، وهي بهاء، وصاحبها فيال، هكذا في النسخ، والصواب وصاحبه، قال لبيد رضي الله تعالى عنه:
لو يقوم الفـيل أو فـيالـه زل عن مثل مقامي وزحل
الفيل، بالكسر: حيوان م معروف، ج: أفيال، وفيول، وفيلة كعنبة، قال ابن السكيت: ولا تقل أفيلة، قال سيبويه: يجوز أن يكون أصل فيل فعلا، فكسر من اجل الياء، كما قالوا أبيض وبيض، وقال الأخفش: هذا لا يكون في الواحد، وإنما يكون في الجمع، وهي بهاء، وصاحبها فيال، هكذا في النسخ، والصواب وصاحبه، قال لبيد رضي الله تعالى عنه: لو يقوم الفـيل أو فـيالـه زل عن مثل مقامي وزحل والمفيولاء: أولاده كما في العباب، قال شيخنا: ينظر هل له مفرد فيلحق بمفعولاء الوارد جمعا، أو غير ذلك. والفيلا أيضا: الثقيل الخسيس، وهو مجاز. واستفيل الجمل: صار كالفيل في عظمه، نقله الزمخشري، وحكاه ابن جني في باب استحوذ وأخواته، وأنشد لأبي النجم: يدير عيني مصعب مستفيل وتفيل النبات: اكتهل، عن ثعلب. تفيل الشباب: زاد، عن الليث، وأنشد: حتى إذا ما حان من تفيله تفيل فلان: سمن، وقال العجاج: كل جلال يمنع المحبلا عجنس قرم إذا تفيلا أي إذا سمن كأنه فيل. وفال رأيه يفيل فيلولة، وفي بعض النسخ فيولة، ومثله في الأساس، وفيلة، كذا في النسخ، وفي العباب فيالة: أخطأ وضعف، يقال: ما كنت أحب أن يرى في رأيك فيالة، كما في اللسان، وفي الأساس: فيولة: أي ضعفا، كتفيل، نقله ابن سيده والزمخشري. وفيل رأيه: قبحه وخطأه، قال أمية ابن أبي عائذ الهذلي: فلو غيرها من ولد كعب بن كاهل مدحت بقول صادق لـم تـفـيل أي لم يفيل رأيك، وفي هذا دليل على أن المضاف إذا حذف رفض حكمه، وصارت المعاملة إلى ما صرت إليه وحصلت عليه، ألا ترى أنه ترك حرف المضارعة المؤذن بالغيبة وهو الياء، وعدل إلى الخطاب البتة فقال: تفيل بالتاء، أي لم تفيل أنت. ورجل فيل الرأي والفراسة بالكسر والفتح وككيس وهذا عن ابن السكيت، وفاله وفائله، وفال من غير إضافة: أي ضعيفه، أي الرأي، مخطئ الفراسة، ج: أفيال، ويقال أيضا: فيأل الرأي، كحيدر، وقد ذكر في ف-أ-ل وشاهد الفيل قول الكميت: بني رب الجواد فلا تفيلوا فما أنتم فنعذركم لفـيل رب الجواد: ربيعة الفرس، وشاهد الفال قول جرير: رأيتك يا أخيطل إذ جرينـا وجربت الفراسة كنت فالا
وقال أبو عبيدة: الفائل من المتفرسين: الذي يظن ويخطئ، قال: ولا يعد فائلا حتى ينظر إلى الفرس في حالاته كلها ويتفرس فيه، فإن أخطأ بعد ذلك فهو فارس غير فائل. وفي رأيه فيالة، كسحابة، وفيولة، بالضم: أي ضعف، وفي الحديث: إن تمموا على فيالة هذا الرأي انقطع نظام المسلمين قاله علي يصف أبا بكر رضي الله تعالى عنهما، وأنشد ابن بري لأفنون التغلبي: فالوا علي ولم أملك فيالـتـهـم حتى انتحيت على الأرساغ والثنن والمفايلة والفيال، بالكسر والفتح غير مهموزين عن الليث، قال: فمن فتح جعله اسما، ومن كسر جعله مصدرا: لعبة لفتيان العرب، وقيل: لصبيانهم بالتراب يخبئون الشيء فيه، ثم يقسمونه، ثم يقول الخابئ لصاحبه: في أي القسمين هو، وتقدم في ف-أ-ل، فإذا أخطأ قيل له: فال رأيك، وقال طرفة: يشق حباب الماء حيزومها بها كما قسم الترب المفايل باليد وقال بعضهم: يقال لهذه اللعبة الطبن والسدر. وقال ابن بري: والفئال من الفأل بالظفر، ومن لم يهمز جعله من فال رأيه: إذا لم يظفر، قال: وذكره النحاس فقال: الفيال من المفايلة، ولم يقل من المفاءلة. قلت: وقد همز شمر الفيال، وقد تقدم. والفائل: اللحم الذي على خرب الورك، نقله أبو عبيد، أو عرق، وفي الصحاح: وكان بعضهم يجعل الفائل عرقا في الفخذ، نقله عن أبي عبيد، وأنشد للراجز، وهو هميان: كأنما ييجع عرقا أبيضه وملتقى فائله ومأبضه وهما عرقان في الفخذ. قيل: الفائلتان: مضغتان من لحم أسفلهما على الصلوين من لدن أدنى الحجبتين إلى العجب، مكتننفتا العصعص منحدرتان في جانبي الفخذين، وهما من الفرس كذلك، أو هما عرقان مستبطنان حاذي الفخ، وقال الأصمعي في كتاب الفرس: وفي الورك الخربة وهي نقرة فيها لحم لا عظم فيها، وفي تلك النقرة الفائل، قال: وليس بين تلك النقرة وبين الجوف عظم إنما هو جلد ولحم، وأنشد للأعشى: قد نخضب العير من مكنون فائله وقد يشيط على أرماحنا البطـل قال: ومكنون الفائل دمه، يقول: نحن بصراء بموضع الطعن، انتهى. وروى أبو عمرو: قد نطعن العير في، وروى الأصمعي: قد نخضب العير من، وقد خطئ أبو عمرو في روايته، كذا في العباب. والفال: لغة فيه، قال الصاغاني: عرق يخرج من فوارة الورك، وأنشد الجوهري لامرئ القيس: سليم الشظى عبل الشوى شنج النسا له حجبات مشرفات على الفالـي
أراد على الفائل فقلبه، وهو عرق في الفخذين يكون في خربة الورك ينحدر في الرجل. ورجل فيل اللحم، ككيس وهمزه بعضهم، وقد تقدم: أي كثيره. وفال: ة، بفارس في آخر نواحيها من جهة الجنوب، وهي معربة بال بين الفاء والباء، وهي بين شيراز وهرمز، لها قلعة حصينة، وهي كثيرة الفواكه، منها القطب محمد بن مسعود بن محمود الفالي، مؤلف التقريب وغيره كاللباب وشرح الكشاف، ووالده العلامة صفي الدين مسعود المفسر، مات سنة 678، العلامة مجد الدين إسماعيل بن إبراهيم بن فضل الله بن ربيع الفالي قاضيا شيراز، الأخير روى عن السراج مكرم بن أبي العلاء الفالي، أيضا جماعة ذكرهم الذهبي والحافظ، فمنهم العلامة فخر الدين أحمد بن أبي غسان كامل بن محمود، أخذ عن عمه والد القطب المذكور، وأبوه مجد الدين أبو غسان مات سنة 635، والقاضي سراج الدين مكرم بن أبي العلاء الفالي وغيره، ومن ولد مكرم هذا جماعة حدثوا بفال. فال أيضا: د، بخوزستان قريبة من أيذج، منه أبو الحسن علي بن أحمد بن علي بن سلك الأديب، كذا في النسخ، والصواب المؤدب، عن أبي عمر القاسم بن جعفر الهاشمي وغيره، وعنه أبو بكر الخطيب، وأبو جعفر الطيوري، مات سنة 448، أو هو فالة بزيادة هاء، قاله الذهبي. وفيلان، بالكسر: ع، قرب باب الأبواب المعروف بدربند. وفيل، بالكسر: اسم خوارزم أولا، هكذا كان يقال له ثم قيل له المنصورة وقد ذكر في ن-ص-ر، ثم كركانج بالضم، كذا في العباب. فيل بن عرادة: محدث من أهل البصرة، كنيته أبو سهل، يروي عن جراد بن طارق، وعنه الصعق العيشي، ذكره ابن حبان في ثقات التابعين. وفيل أيضا: مولى زياد بن أبي سفيان. وأبو الفيل الخزاعي صحابي، روى عنه عبد الله بن جبير صحابي أيضا، رضي الله تعالى عنهما، في النهي عن سب ماعز. ومما يستدرك عليه: ليلة مثل لون الفيل: أي سوداء لا يهتدى لها، وألوان الفيلة كذلك. وفيل الرجل في رأيه تفييلا: إذا لم يصب، ومنه قول علي يصف أبا بكر رضي الله تعالى عنهما: وكنت آخرا حين فيلوا. أي حين فال رأيهم، ويروى: حين فشلوا. والفيال، كشداد: صاحب الفيل. وفال الرجل: تعظم فصار كالفيل، أو تجهم. وذو الفيل البجلي قتلته بنو نصر بن معاوية، قال شاعرهم: وذا الفيل المقنع قد تركنا غداة القاع منجدلا بقفر وبركة الفيل: إحدى برك مصر، ويقال: بركة الأفيلة، وقد تقدم في ب-ر-ك. والشهاب أحمد بن علي بن إبراهيم بن سليمان الكردي الفيلي، من أصحاب الشيخ أبي الحسن علي بن قفل، روى عن أبي المكارم الدمياطي، وابن الصابوني، وغيره بالإجازة، ومات سنة 686 قال القطب الحلبي في تاريخ مصر: هو نسبة إلى جامع الفيلة ظاهر مصر؛ لأنه ولد به. وفالي: عدة قرى بالهند، خرج منها أكابر العلماء.
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR10.405 harfفَالَ رَأْيُهُ
1 فَالَ رَأْيُهُ ذ , aor. يَفِيلُ, (S, M, O, K,) inf. n. فُيُولَةٌ, (S,) thus in some copies of the K and in the A, (TA,) or فَيْلُولَةٌ, (M, O,) thus in other copies of the K, (TA,) and فَيَالَةٌ, thus in the O, but in the copies of the K فَيْلَة, (TA,) His judgment, or opinion, was weak, (S, M, O, K,) and erroneous; (M, K;) as also ↓ تفيّل; (M, Z, K, TA;) and [in like manner] فِى
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR1.169 harfفَالَ
فَالَ ( y ) I ( n. ac. فَيْل 1 , فَيْلُوْلَة ),
a. Was weak, erroneous, unsound ( judgment ).
فَيَّلَ
فَيَّلَ II ,
a. Weakened, enfeebled; deemed, declared weak, erroneous.
تَفَيَّلَ
تَفَيَّلَ V ,
a. see I .
b. Grew; became big, stout.
فِيْل
فِيْل 2 , ( pl. فِيَلَة 7t , فُيُوْل 27 , أَفْيَاْل 38 ),
a. Elephant.
فِيْلَة
فِيْلَة 2t ,
a. Cow-elephant.
فَيَاْل
فَيَاْل 22 ,
a.
Sîgalar(1)
Mücavir kökler4 mücavir (6 toplam)
Geçtiği ayetler(1)
أَلَمْ تَرَ كَيْفَ فَعَلَ رَبُّكَ بِأَصْحَابِ الْفِيلِ
FilRabbının; fil sahiplerine ne ettiğini görmedin mi?
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | فيل |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Ecvef (orta harfi illetli/yâ) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | عظم, جسم, بهل |
| Zıt Kök | حقر |
| Çekirdek Özet 1 | İriliği ve cüssesiyle öne çıkan malum canlı (fil); bu iriliğe eşlik eden gevşeklik, ağırlık veya görüşteki zayıflık |
| Çekirdek Özet 2 | Kaba askeri güç, zâhirî cüsse ve tahakküm vasıtası olarak tecessüm eden salt fiziki heybet |
| Çekirdek Özet 3 | Salt maddi ve cüsseli gücün ilahi tedbir ve sevk karşısındaki kırılganlığı ve nihai hezimeti |
| Kritik Hata Riski | Kelimeyi yalnızca zoolojik bir tür adından ibaret görerek cüsse, askeri teknoloji ve salt zâhirî güç üzerinden kurulan tahakküm semboliğini gözden kaçırmak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| في | Yayılma, taşma, gölgenin veya maddenin yer tutarak genişlemesi; nitekim فيأ kökünde gölgenin dönüp yayılması, فيض kökünde suyun taşıp hacimce genişlemesi bu çekirdeğe dayanır | ل | Genişleme ve yer kaplama hareketine son sınır, kütlesel yoğunlaşma ve cüsseli bir ağırlık ekleyerek anlamı muazzam bir gövdeye veya gevşek hacme dönüştürmüştür |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ف | Ağız; açıklık, dışarı vurma, soluk alma | Cüsseden dışa vuran nefes, genişleyen boşluk ve sesli heybet |
| ي | El ve kol; iş, yapma, uzanma, etkin kuvvet | Gövdenin hareket kabiliyeti, fiziki eylem ve hortum gibi uzuvların uzanma gücü |
| ل | Çoban değneği, üvendire; yöneltme, bağlama, sevk etme | Büyük bir kütlenin sevk edilmesi, yönlendirilmesi veya ağırlığın hedefe sürülmesi |
| فيل | Açıklık, uzanım ve yönlendirme imgelerinin birleşimi | Kendi cüssesiyle dışarı doğru genişleyen, uzuvlarıyla çevreye yönelen, ancak sevk ve idareye muhtaç olan iri kütle hareketi |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | İri gövdeli, ağır yapılı, kalın derili malum hayvan; ayrıca cüssedeki ağırlık ve et dolgunluğu sebebiyle uyluk çukurundaki kalın et parçası veya damar; görüşte gevşeklik ve isabetsizlik |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Tarafa b. el-Abd muallakasında çöl çocuklarının toprakla oynadığı «müfâyele» oyununu geminin suyu yarmasına benzetirken bu kökü kullanır: يَشُقُّ حَبَابَ الماءِ حَيْزومُها بها / كما قَسَم التُّرْبَ المُفَايِلُ باليدِ |
| Erken Arapça kullanım | İslâm öncesi ve erken İslâm şiirinde devenin iriliğini nitelemek üzere türetilen istif‘âl kalıbı; Ebü’n-Necm el-İclî bir şiirinde iri deveyi fîl heybetine benzeterek şöyle der: يُدِيرُ عَيْنَيْ مُصْعَبٍ مُسْتَفْيِلِ |
Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Dīvân-ı Tarafa.
Sami etimolojik katman
Arapça فيل kökü, Yakındoğu ve Akdeniz havzasındaki pek çok Sami ve kadim dilde ortak kökenli bir kültür ve fauna kelimesidir. Kökün Akadca karşılığı pīru veya pīlu biçiminde olup doğrudan fil ve fildişi anlamındadır. Aramice ve Süryanicede pīlā, İbranice rabbinik metinlerde pīl, Eski Farsçada pīl biçiminde korunmuştur. Kelimenin Sami dillerindeki çekirdeği hayvanın bizatihi kendisini, devasa cüssesini ve fildişini ifade eden somut bir adlandırmadır. Klasik Arap dilcileri bu somut addan hareketle cüsseli hayvanın hareketindeki ağırlık, derideki sarkma ve uyluk etinin gevşekliğini soyutlayarak görüşteki zayıflık ve isabetsizlik anlamlarına türetim yapmışlardır. Dolayısıyla kelimenin Arapça içindeki eylemsel türevleri somut isimden sonradan gelişmiştir.
Güven Kesin
Kaynak Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, Chicago Assyrian Dictionary (CAD), Maqāyīs al-Lugha.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Somut isimden fiile geçiş | Cüsseli hayvan adından (fîl) hareketle devenin irileşmesi (istefyale), görüşün gevşek ve isabetsiz olması (feyle/fâle) türetilmiştir | Güçlü |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Akadca pīru/pīlu, Aramice pīlā | Bölge dillerinde cüsseli canlıyı ve fildişini tanımlayan ortak Sami fauna terimidir | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Eski Farsça pīl, Sanskritçe pīlu | Kadim Hint ve İran havzasından Yakındoğu dillerine uzanan ortak kültür ve ticaret terimi | Güçlü |
Kaynak Brown-Driver-Briggs, CAD, Lisān al-ʿArab.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| فيل | Anlamlı | İrilik, fil, görüşte gevşeklik | Cüsseli malum hayvan; re'yde isabetsizlik ve zaaf | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| فلي | Anlamlı | Ayırma, açma, biti ayıklama | Saçı ayırıp temizlemek, yavruyu sütten kesmek, araştırmak | Kur'an'da geçmez; hedef kökle ses-anlam bağı zayıf |
| يفل | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilir |
| يلف | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilir |
| لفي | Anlamlı | Bulmak, karşılaşmak | Bir şeye tesadüf etmek, bir durumda bulmak | Kur'an'da geçer (ألفى); ortak çekirdek ilişkisi tespit edilmedi |
| ليف | Anlamlı | Hurma lifi, lifli doku | Bitkisel lif, hurma ağacının lifli kabuğu | Kur'an'da geçmez; lifli dokudaki esneklik ve hacim bağı muhtemel |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| فيل | Merkez | Cüsse, kaba kuvvet ve zâhirî heybet | Maddi cüssesiyle ezen, caydıran fakat manevi sevkten yoksun olan iri kütle | Savaşta korkutma ve ezme amaçlı kullanılan heybetli canlı |
| عظم | Komşu | Büyüklük ve heybet | Cüsseden ziyade zat, mertebe, kudret ve şerefteki mutlak genişliği ifade eder | Her boyutta büyüklüğü kapsar, fîl gibi salt maddi cüsseyle sınırlı değildir |
| جسم | Komşu | Madde ve beden kütlesi | Maddenin üç boyutlu uzayda kapladığı hacim ve bedensel yapı | Kütlesel varoluşu anlatır; fîl gibi özel bir caydırıcılık yükü taşımaz |
| بهل | Komşu | İrilik ve başıboşluk | Cüsseli olma veya kendi haline bırakılma nüansı | Zapt edilmemiş veya lanete konu olmuş serbestlik ve irilik |
| حقر | Zıt | Küçüklük ve ehemmiyetsizlik | Değersiz, ufak, cüssesiz ve hesaba katılmayan varlık | Maddi ve manevi bakımdan hiçbir caydırıcılığı ve ağırlığı bulunmayan durum |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | فيل | Fil, cüsseli güç | Cüssesiyle ezen canlı; zayıf ve gevşek görüş | Kesin |
| Latince | Elephantus, elephas | Fil, devasa gövde | Hayvanın biyolojik ve fiziksel varlığını karşılar; görüş zayıflığı nüansını içermez | Kesin |
| İngilizce | Elephant, juggernaut | Fil; ezici ve durdurulamaz devasa güç | İlki zoolojik türü, ikincisi filin savaşta temsil ettiği ezici kaba gücü karşılar | Güçlü |
| Almanca | Elefant, Koloss | Fil; dev cüsseli varlık | Biyolojik tür ve muazzam gövdeli yapıları ifade eder | Kesin |
| Fransızca | Éléphant, colosse | Fil; devasa kütle | Fiziki heybeti karşılar; zihinsel gevşeklik anlamını dışarıda bırakır | Kesin |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Littré.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| الْفِيلِ | Mekke'yi yıkmaya gelen Ebrehe ordusunun öncüsü olan savaş fili | Kâbe'ye yönelik askeri tecavüzün, kaba askeri teçhizat ve cüsseli ordunun ilahi müdahaleyle helak edilmesi bağlamı (Fîl 105:1) |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Nübüvvetin ispatı ve irhâsât | Peygamber’in doğum yılına denk gelen Fil Vakası'nın peygamberliğin ön hazırlığı (irhâs) sayılıp sayılmayacağı ve mûcize-irhâs ayrımı | İlahi korumanın ve kaba kuvvete karşı metafizik galebenin teolojik temellendirilmesi |
| Fıkıh | Hayvanların hükmü ve ganimet hukuku | Filin etinin yenilip yenilmeyeceği, savaşta binek ve silah olarak kullanılması ve necisliği meselesi | Azı dişi olan vahşi hayvan kategorisinde değerlendirilerek tahrim veya kerahet yönü |
| Tefsir | Fil Suresi tefsiri | Orduda tek bir fil mi (Mahmûd) yoksa bir fil sürüsü mü bulunduğu; ebâbîl kuşlarının mahiyeti ve taşların etkisi | Askeri teknoloji ve kaba kuvvetin ilahi tedbir karşısında çiğnenmiş ekin yaprağına dönüşmesi |
| Hadis | Mekke'nin fethi ve hürmeti | Hz. Peygamber’in Mekke'nin fethinde «Allah fili Mekke'den engelledi» hadisi bağlamında Harem sınırlarının dokunulmazlığı | Kutsal merkezin askeri tecavüze karşı ilahi himaye altında tutulması |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevhid ve ilahi hâkimiyet | Kaba gücün acziyeti | İlahi kudret karşısında zâhirî cüssenin sıfırlanması | Maddi büyüklüğe güvenen kibrin ilahi düzen karşısında hezimete uğraması | Kesin |
| İlmi | Zooloji ve askeri teknoloji | Ağır zırhlı kütle | Ordularda psikolojik caydırıcılık ve yarma unsuru | Canlı bir savaş makinesi olarak kitleleri paniğe sevk etme fonksiyonu | Güçlü |
| Siyasi | Emperyal tahakküm | Askeri filo ve teçhizat gösterisi | Küçük toplumları kaba askeri üstünlükle boyun eğdirme | Bölgesel güçlerin zayıf kavimler üzerinde kurduğu tek taraflı baskı aygıtı | Güçlü |
| İktisadi | Savaş ekonomisi ve fildişi ticareti | Yüksek maliyetli askeri sermaye | Güç gösterisi için devasa kaynak tahsisi | İdaresi ve beslenmesi ağır maliyet getiren emperyal yatırım | Muhtemel |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Yüksek eylemsizlik momenti ve rijit kütle | Harekete geçirilmesi veya durdurulması muazzam enerji gerektiren, ancak yön değiştirme kabiliyeti son derece kısıtlı olan ağır kütle dinamiği | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Askeri filo doktrini ve teknolojik tahakküm | Hantal, merkeziyetçi ve ezici askeri organizasyonların zâhirî heybetine rağmen asimetrik direnişler karşısında kırılganlaşması | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kelimeyi yalnızca münferit bir hayvan türü ve masalsı bir tarihi hadisenin figürü olarak görüp çağlar üstü kurumsal ve askeri filo mantığından koparmak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Cüssesi, zırhı ve ezici gücüyle övünen her türlü zâhirî askeri mekanizmanın ve hegemonik gücün genel temsilcisi |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Fil Vakası'nı yalnızca geçmişte kalmış yerel bir çatışma sayarak, teknolojik ve cüsseli orduların ilahi ahlaki yasalara çarpınca nasıl çökeceği kanununu kavrayamamak |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Maddi dünyanın en heybetli ve caydırıcı kaba kuvvet sembolünün, tevhid merkezine yönelik saldırısında nasıl zerreler mesabesindeki unsurlarla imha edildiğini göstererek güç algısını kökten dönüştürür. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Kâbe'nin korunması, emperyal güçlerin helaki, müstekbir orduların hezimeti ve asimetrik ilahi müdahale anlatılarında belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Zaferin yalnızca kaba cüsse, zırh, sayı ve ağır askeri filo üstünlüğünde olduğu yönündeki materyalist yanılgıyı tashih eder. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamİri gövdeli, kalın derili, muazzam cüssesiyle ezen ve zâhirî caydırıcılık sağlayan hayvan.
- Soyut anlamMaddi cüssesine, ağırlığına ve kaba kuvvetine güvenen zâhirî büyüklük; buna mukabil manevi kavrayıştan yoksunluk ve yön tayinindeki gevşeklik.
- Sistematik karşılıkAskeri ve siyasi filoların, kaba teknolojik yığınakların hakkın ve ilahi nizamın merkezine karşı kurduğu kibirli tahakküm mekanizması.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde kaba cüsseyi, zâhirî kütleyi ve askeri filoyu temsil eder; ise zâhiren zayıf ve küçük görünen savunma unsurlarını ifade eder. bağıntısı fil ordusunun Mekke karşısındaki ezici maddi üstünlüğünü gösterir. Ancak devreye ilahi müdahale ve metafizik sevk kuvveti () girdiğinde, bu kuvvet sonsuza ıraksarken devasa kütlenin efektif direnci ve gücü sıfıra yaklaşır; böylece cüsseli kütle çiğnenmiş ekin yaprağı mesabesine iner.