قوس
ق - و - س
KÖK- 1 geçiş
- 1 ayet
- 1 sîga
- 12 sözlük
Kur'an'daki karşılığı: İki yay
Notlarım
Sözlükler(12)
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR2.302 harfالقاف والسين و"وايء" معهما
ق و س، ق س و، و ق س، ق ي س، س ق ي، س و ق، و س ق مستعملات قوس: تصغير القَوْسِ قُويسٌ، والعدد أقواسٌ ثم قِياس وقِسِيٌّ.
وشيخ أَقوَسُ: منحني الظهر، وقَوَّسَ تقويساً، وتَقَوَّسَ ظهره، وحاجب مُتَقِّوسٌ، ونوى مُتَقَوِّسٌ ونحوهما: مما ينعطف انعطاف القوسِ، قال:
ولا من رأين الشيب فيه وقَوَّسَا
وقال:
ومُسْتَقْوِس قد خرم الدهر جدره
والقُوْسُ: بقية التمر في الجلة والقَوْسُ: رأس
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR601 harfالقَوْسُ يذكَّر ويؤنَّث. فمن أنّث قال في تصغيرها قُوَيْسَةٌ، ومن ذكر، قال قُوَيْسٌ. وفي المثل: "هو من خير قُوَيْسٍ سَهماً". والجمع قِسِيٌّ وأقْواسٌ وقِياسٌ. وربَّما سموا الذراع قَوْساً. والقَوْسُ أيضاً: بقية التمر في الجُلَّةِ. والقَوْسُ: برجٌ في السماء. والقُوسُ بالضم: صومعةُ الراهب. وقَوَّسَ الشيخُ تَقْويساً، أي انحنى. واستقوَس مثله. والأقْوَسُ: المنحني الظهر. ويقال رجلٌ مُتَقَوِّسٌ قَوْسَهُ،
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR17.707 harfق س ( وايء )
قوس ، قيس ، قسا ، وقس ، وسق ، سقي ، سوق .
قوس قيس : قال الليث : القَوْس معروفة عجمية وعربيّة تُصَغَّرَ قُوَيْساً ، والجميع القِياس وقِسِيّ ، العَدَد أقواس .
أبو عبيد : جمْعُ القوس : قِياس .
قال : وهذا أقيَسُ مِن قول مَن يقول قِسِيّ ، لأنّ أصلها قَوْس ، والواو منها قَبل السين ، وإنما حُوّلت الواو ياءً لِكسرةِ ما قبلها ، فإذا قلتَ في جمع القَوْس قِسِيّ أخّرْتَ الواوَ بعدَ السين ،
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR9.194 harf(باب القاف والواو وما يثلثهما)
(قوي) القاف والواو والياء أصلانِ متباينان، يدلُّ أحدُهما على شِدَّة وخِلافِ ضَعْف، والآخَر على خلافِ هذا وعلى قِلّة خَيْر.
فالأوَّل القُوّة، والقوِيّ: خلاف الضّعيف. وأصل ذلك من القُوَى، وهي جَمْعُ قوةٍ من قُوَى الحبل. والمُقْوِي: الذي أصحابُه وإبلُه أقوياء. والمُقْوِي: الذي يُقْوِي وَتَرَه، إذا لم يُجِدْ إغارتَه فتراكبَتْ قُواه. ورجلٌ شديد القُوى، أي شديدُ أسْرِ
(باب القاف والواو وما يثلثهما) (قوي) القاف والواو والياء أصلانِ متباينان، يدلُّ أحدُهما على شِدَّة وخِلافِ ضَعْف، والآخَر على خلافِ هذا وعلى قِلّة خَيْر. فالأوَّل القُوّة، والقوِيّ: خلاف الضّعيف. وأصل ذلك من القُوَى، وهي جَمْعُ قوةٍ من قُوَى الحبل. والمُقْوِي: الذي أصحابُه وإبلُه أقوياء. والمُقْوِي: الذي يُقْوِي وَتَرَه، إذا لم يُجِدْ إغارتَه فتراكبَتْ قُواه. ورجلٌ شديد القُوى، أي شديدُ أسْرِ الخَلْق. فأمَّا قولهم: أقوى الرّجُلُ في شِعره، فهو أن يَنْقُص من عروضه قُوّة. كقوله: أفَبَعْدَ مقتلِ مالكِ بن زُهَيْرٍ *** يرجو النِّساءُ عواقبَ الأطهارِ([9])والأصل الآخر: القَوَاء([10]): الأرض لا أهلَ بها. ويقال: أقْوَت الدّارُ: خلت. وأقوى القومُ: صاروا بالقَوَاء والقِيِّ. ويقولون: باتَ فلانٌ القَوَاءَ وبات القَفْرَ، إذا بات على غير طُعْم. والمُقْوِي: الرّجُل الذي لا زَادَ معه. وهو من هذا، كأنَّه قد نزل بأرضٍ قِيٍّ. ومما شذَّ عن هذا الأصلِ كلمةٌ يقولونها: يقولون: اشتَرَى الشُّركاءُ الشَّيءَ ثم اقتَوَوْه، إذا تزايدُوه حَتَّى بلغ غايةَ ثَمنِه. (قوب) القاف والواو والباء أصلٌ صحيح، وهو شِبْه حَفْرٍ مُقَوَّر في الشَّيء. يقال: قُبْتُ الأرضَ أقُوبُها قَوْباً، وكذلك إذا حَفَرتَ فيها حُفْرةً مقوَّرة. تقول: قُبْتُها فانقابت. وقَوَّبْتُ الأرضَ، إذا أثّرتَ فيها. وتقوَّب الشيء: انْقَلَع من أصلِه. وكأنَّ القُوَباءَ من هذا، وهي عربيّة، قال: يا عجبا لهذه الفَليقَهْ *** هل تُذهِبَنَّ القُوَباءَ الرِّيقَهْ([11])وقد تسكن واوها فيقال قُوبَاء. ويقولون: "تخلَّصَتْ قائِبةٌ من قُوب" أي بيضة من فَرْخ؛ يضرب مثلاً للرّجُل يفارِقُ صاحبَه. (قوت) القاف والواو والتاء أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على إمساكٍ وحفظٍ وقُدرةٍ على الشَّيء. من ذلك قولُه تعالى: ﴿وكَانَ اللهُ عَلَى كُلِّ شَيءٍ مُقِيتاً﴾ [النساء 85]، أي حافظاً له شاهداً عليه، وقادراً على ما أراد. وقال: وذي ضِغْنٍ كَفَفْتُ النَّفْسَ عنه *** وكنتُ على إساءته مُقِيتَا([12])ومن الباب: القُوت ما يُمْسِكُ الرَّمَق؛ وإنَّما سُمِّي قُوتاً لأنَّه مِساكُ البَدَن وقُوَّتُه. والقَوْت: العَوْل. يقال: قُتُّه قَوْتاً، والاسم القُوت. ويقال: اقتَتْ لنارك قِيتةً، أي أطعِمْها الحَطَب. قال ذو الرُّمَّة: فقلتُ له ارْفَعْهَا إليكَ وأَحْيِها *** برُوحِكَ واقْتَتْهُ لها قِيتةً قَدْرا([13])(قود) القاف والواو والدال أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على امتدادٍ في الشيء، ويكون ذلك امتداداً على وجه الأرض وفي الهواء. من ذلك القُود: جمع قَوْداء، وهي النَّاقة الطويلة العُنُق. والقَوْدَاء: الثَّنِيَّة الطَّويلة في السماء. وأفراسٌ قُودٌ: طِوالُ الأعناق. قال النَّابغة: قُودٌ براها [قِيادُ الشُّعبِ فانهدمت *** تَدْمَى دوابرُها محذُوَّةً خَدَمَا([14])] ويفرّع من هذا فيقال: قُدْتُ الفَرَسَ قَوْداً، وذلك أن تمدَّه إليك؛ وهو القياس، ثمَّ يسمُّون الخَيلَ قَوْداً، فيقال: مرَّ بنا قَوْدٌ. وفرسٌ قَؤُودٌ: سلسٌ مُنْقاد([15]). والقائد من الجَبَل: أنْفُهُ([16]). والأقْوَد من النّاس: الذي إذا أقْبَلَ على الشيء بوجهه لم يَكَدْ ينصرف. والقَوَدُ: قَتْلُ القاتل بالقتيل، وسمِّي قَوَداً لأنَّه يُقادُ إليه. (قور) القاف والواو والراء أصلٌ صحيح يدلُّ على استدارةٍ في شيء. من ذلك الشيء* المُقَوَّر. وقُوَّارَةُ القَمِيصِ معروفة. والقُور: جمع قَارَةٍ، وهي الأَكَمة؛ وسمِّيت بذلك لأنَّها مستديرة. فأمَّا الدَّبَّة([17]) فيقول ناسٌ: إنَّها تسمَّى القَارَة، وذلك على معنى التشبيه بقارَة الأَكَم. ويقولون: دارٌ قَوْراءُ، وهو هذا القياس، وإنما هذا موضوعٌ على ما كانت عليه مساكنُ العرب من خيَمِهم وقبابِهم. واقورَّ الجِلْدُ: تَشَانَّ([18]). وهو من الباب، لأنَّه يتجمَّع ويدورُ بعضُه على بعض. ومما شذَّ عن هذا الباب قولُهم: لَقِيتُ منه الأقْوَرِينَ والأقْوَرِيَّاتِ، وهي الشَّدائد. (قوز) القاف والواو والزاء كلمةٌ واحدة، وهي القَوز: الكثيب، وجمعه أقوازٌ وقِيزان. قال: وأُشْرِفُ بالقَوزِ اليَفَاعِ لَعلَّني *** أرَى نارَ ليلَى أو يَرانِي بَصِيرُها([19])(قوس) القاف والواو والسين أصلٌ واحدٌ يدلُّ على تقدير شيءٍ بشيء، ثم يُصَرَّف فتقلبُ واوهُ ياءً، والمعنى في جميعِهِ واحد. فالقوْس: الذِّراع، وسمِّيت بذلك لأنَّه يقدر بها المَذْرُوع([20]). [وبها سمِّيت القَوسُ] التي يُرمَى عنها. قال الله تعالى: ﴿فَكانَ قَابَ قَوْسَيْنِ أَوْ أدْنَى﴾ [النجم 9]. قال أهلُ التفسير: أراد: ذِرَاعَين. والأقْوَس: المُنْحنِي الظَّهر. وقد قَوَّسَ الشَّيخُ، أي انحَنى كأنَّه قوسٌ. قال امرؤ القيس: أَراهُنَّ لا يُحْبِبْنَ مَن قلَّ مالُه *** ولا مَنْ رأَيْنَ الشَّيب منه وقوّسا([21])وتقلب الواوُ لبعض العِلَل ياءً فيقال: بيني وبينه قِيسُ رُمْح، أي قَدْرُه. ومنه القِياسُ، وهو تَقديرُ الشَّيء بالشيء، والمقدار مِقْياسٌ. تقول: قَايَسْتُ الأَمْرَينِ مُقايَسَةً وقياساً. قال: يخزَى الوَشيظُ إذا قال الصَّريحُ لهم *** عُدُّوا الحَصَى ثمَّ قِيسوا بالمَقاييس([22]) وجمعُ القَوْسِ قِسِيٌّ، وأقواس، [وقِياس([23])]. قال: * ووتَّر الأساوِرُ القياسَا([24]) * وحكى بَعضُهم أنَّ القوسَ: السَّبْق، وأنَّ أصل القياسِ منه؛ يقال: قاسَ بنو فلانٍ بني فلان، إذا سَبَقُوهم، وأنشد: لَعَمْرِي لقد قاسَ الجميعَ أبوكُم *** فَهَلاّ تَقِيسون الذي كان قائسا وأصل ذلك كلِّه الواو، وقد ذَكَرْناه. ومما شذّ عن هذا الباب القَوْس: ما يَبقَى في الجُلَّة من التَّمر. والقَوْس: نَجْمٌ. والمِقْوَس: المكانُ تُجرَى منه الخيلُ، يُمَدُّ في صدورها بذلك الحبلِ لتَتَساوَى، ثمَّ تُرْسَل. فأمَّا القُوسُ فصَومعةُ الرَّاهب، وما أُراها عربيَّة، وقد جاءت في الشِّعر. قال: ………… كأنّها *** عَصا قَسِّ قُوسٍ لينُها واعتدالُها([25])وقال جرير: ……… ولو وقَفَتْ *** لاستَفْتَنَتْنِي وذَا المِسْحَينِ في القُوسِ([26])(قوض) القاف والواو والضاد كلمةٌ تدلُّ على نَقْضِ بناء. يقال: قَوَّضْت البناء: نقضْتُه من غير هَدْم. وتقوَّضَتِ الصُّفوف: انتَقَضَتْ. (قوط) القاف والواو والطاء كلمةٌ واحدة. يقولون: القَوْط: اليسير من الغَنَم، والجمع أقْواط. (قوع) القاف والواو والعين أصلٌ يدلُّ على تبسُّط في مكانٍ. من ذلك القاع: الأرض المَلْساء. والألِفُ في الأصل واو، يقال في التصغير قَوَيْعٌ. قال ابن دريد([27]): القَوْع: المِسْطح الذي يُبسَط فيه التَّمر، والجمع أقواع. فأمّا القَوْع، وهو ضِرابُ الفحلِ الناقةَ، فليس من هذا الباب، لأنَّه من المقلوب. وأصله قَعْو؛ وقد ذُكِر. وممّا شَذَّ عن هذا الباب قولُهم: إنَّ القُوَاعَ: الذَّكَر من الأرانب. (قوف) القاف والواو والفاء كلمةٌ، وهي من باب القَلْب وليست أصلاً. يقولون: هو يَقُوف الأثَرَ ويَقْتافُه بمعنى يقفو. ويقولون: أَخَذَ بقُوفَةِ قَفاه([28])، وهو الشَّعَْر المتدلِّي في نُقْرة القَفا. (قوق) القاف والواو والقاف كلمةٌ، يقولون: القُوق([29]): الرَّجُل الطويل. (قول) القاف والواو واللام أصلٌ واحدٌ صحيحٌ يقلُّ كلمهُ، وهو القَول من النُّطق. يُقال: قَالَ يقول قَولاً. والمِقْوَل: اللِّسان. ورجل قُوَلةٌ وقَوَّالٌ: كثير القَول. وأمّا أقوال([30])………………… ([31]). (قوم) القاف والواو* والميم أصلانِ صحيحان، يدلُّ أحدهما على جماعةِ ناسٍ، وربِّما استعير في غيرهمْ. والآخَر على انتصابٍ أو عَزْم. فالأوّل: القوم، يقولون: جمع امرئٍ، ولا يكون ذلك إلاّ للرِّجال. قال الله تعالى: ﴿لا يَسْخَرْ قَوْمٌ مِنْ قَوْمٍ﴾ [الحجرات 11]، ثمَّ قال: ﴿وَلاَ نِسَاءٌ مِنْ نِسَاءٍ﴾ [الحجرات 11]. وقال زُهير: وما أدرِي وسَوْف إخالُ أدْري *** أقَوْمٌ آلُ حِصْنٍ أمْ نِسَاءُ([32])ويقولون: قومٌ وأقوامٌ، وأقاوِمُ جمعُ جمعٍ. وأمَّا الاستعارة فقولُ القائل: إذا أقْبَلَ الدِّيْكُ يَدعُو بَعْضَ أُسْرَتِهِ *** عِنْد الصَّباحِ وهو قومٌ مَعازيلُ([33])فجمع وسَمَّاها قوماً. وأمّا الآخر فقولُهم: قامَ قياماً، والقَوْمة المَرَّةُ الواحدة، إذا انتصب. ويكون قامَ بمعنى العَزيمة، كما يقال: قامَ بهذا الأمر، إذا اعتنَقَه. وهم يقولون في الأوَّل: قيامٌ حتم، وفي الآخر: قيامٌ عَزْم. ومن الباب: قوَّمْتُ الشَّيء تقويماً. وأصل القِيمة الواو، وأصلُه أنَّك تُقيم هذا مكانَ ذاك. وبلَغَنا أنَّ أهلَ مكّةَ يقولون: استَقَمْتُ المَتاعَ، أي قوَّمْتُه. ومن الباب: هذا قِوام الدين والحقّ، أي به يقوم. وأمَّا القَوَام فالطُّول الحَسَن. والقُومِيَّة: القَوام والقامة. قال: * أيَّامَ كُنتُ حسَنَ القُومِيَّهْ([34]) * --------------ـــ ([9]) للربيع بن زياد، كما في اللسان (قوى) وشروح سقط الزند 1146. وأنشده في العمدة (1: 94) بدون نسبة. ([10]) في الأصل: "القوى"، صوابه في المجمل. ([11]) الرجز لابن قنان، كما في اللسان (قوب). وأنشده ابن السكيت في إصلاح المنطق 378، 390 بدون نسبة. وذكر في اللسان أنه يروى: "عجبا" بالألف المنقلبة عن ياء المتكلم، وبالتنوين على تأويل: يا قوم اعجبوا عجبا. ([12]) لأبي قيس بن رفاعة، أو الزبير بن عبد المطلب، كما في اللسان (قوت). وأنشده في إصلاح المنطق 307 والمخصص (2: 91) بدون نسبة. ([13]) ديوان ذي الرمة 176 واللسان (قوت، روح). ([14]) ورد البيت مبتوراً في الأصل، وعثرت عليه تاماً في شرح ابن السكيت لديوان النابغة (مخطوطة مكتبة أحمد الثالث بتركيا) الورقة 72. وفيه: "ويروى فانهدمت واندمجت" و "روى الأصمعي: قياد الغزو". ([15]) في الأصل: "وسلس مقتاد"، صوابه في المجمل. ([16]) أنف الجبل: مقدمه. وفي الأصل: "أنفد"، صوابه في المجمل. ([17]) الدية، بالفتح: الكثيب من الرمل، أو الأرض المستوية. ([18]) في الأصل: "والقوراء الجلد نشان"، صوابه في المجمل. ([19]) البيت لتوبة بن الحمير، أمالي القالي (1: 88، 131)، برواية: "بالقور" بالراء المهملة. والقوز، ضبطت في المجمل في البيت والكلام قبله بضم القاف، وقد أثبت ضبط اللسان والقاموس. ([20]) في الأصل: "بالمزروع وبها المذروع". ([21]) في الديوان 141 واللسان (قوس): "الشيب فيه". ([22]) في الأصل: "يجزي"، صوابه في المخصص (3، 92). ([23]) التكملة من المجمل. ([24]) في الأصل: "القسيا"، صوابه في المجمل (قيس) واللسان (قوس) والجمهرة (3: 44) والمخصص (4: 46/ 17: 9). والرجز للقلاخ بن حزن، كما في اللسان. وفي الموضع الأخير من المخصص: "ووتر القساور". ([25]) أنشد هذه القطعة كذلك في المجمل. وأنشد الجواليقي عجز البيت في المعرب 278. ([26]) تمام صدره كما في الديوان 321 واللسان (قوس): * لا وصل إذا صرفت هند ولو وقفت * ([27]) في الجمهرة (3: 134). ([28]) وبقوفها أيضاً، بطرح التاء. ([29]) والقاق أيضاً والقواق، كغراب. ([30]) كذا. ولعله: "ابن أقوال". ([31]) بياض في الأصل. وفي اللسان: "وهو ابن أقوال وابن قوال، أي جيد الكلام فصيح". ([32]) ديوان زهير 73 واللسان والمجمل (قوم) والمخصص (3: 119) وشرح شواهد المغني 48، 141. ([33]) البيت لعبدة بن الطبيب كما في الحيوان (2: 254) والمفضليات (1: 141). ([34]) الرجز للعجاج، كما في اللسان (قوم). وأرجوزته في ديوانه 72 وليس فيها هذا الشطر.
ـ
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR254 harf- القوس: ما يرمى عنه. قال تعالى: ﴿فكان قاب قوسين أو أدنى﴾ [النجم/9]، وتصور منها هيئتها، فقيل للانحناء: التقوس، وقوس الشيخ وتقوس: إذا انحنى، وقوست الخط فهو مقوس، والمقوس: المكان الذي يجري منه القوس، وأصله: الحبل الذي يمد على هيئة قوس، فيرسل الخيل من خلفه.
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR814 harfق و س
معه قوس وأقواس وقياسٌ وقسيٌّ.
ومن المجاز: رمونا عن قسٍ واحدة وفلان لا يمدّ قوسه أحد أي لا يعارض.
وعرض فلان على المقوس وهو حبل يصف عليه الخيل في المكان الذي تجرى منه يقال للمجرب.
قال أبو العيال الهذليّ: إن البلاء لدى المقاوس مخرجٌ ما كان من غيبٍ ورجم ظنون وفي مثل: " صار خير قويسٍ سهماً " إذا عزّ بعد المهانة.
وقوّس الشيخ وتقوّس وشيخ أقوس.
قال امرؤ القيس: أراهنّ لا
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR8.838 harfالقَوْس: معروفة، عجمية وعربية. الجوهري: القَوْس يذكَّر ويؤنَّث، فمن أَنَّث قال في تصغيرها قُوَيْسَة، ومن ذكَّر قال قُوَيْس. وقي المثل: هو من خير قُوَيْس سَهْماً. ابن سيده: القَوْس التي يُرْمى عنها، أُنثى، وتصغيرها قُوَيْس، بغير هاء، شذَّت عن القياس ولها نظائر قد حكاها سيبويه، والجمع أَقْوُسٌ وأَقْواس وأَقْياس على المُعاقبة، حكاها يعقوب، وقِياس، وقِسِيٌّ وقُسِيٌّ، كلاهما على القلْب عن قُوُوس، وإِن
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR368 harf* ق وس * * القَوْسُ * يذكر ويؤنث والجمع * قِسِيٌّ * و * أقْوَاسٌ * و * قِيَاسٌ * و * قَاسً * الشيء بغيره وعلى غيره * فانْقَاسً * قدره على مثاله وبابه باع وقال و * قِياساً * أيضا فيهما ولا يقال أقاسه والمقدار * مِقْياسٌ * و * قَايَسَ * بين الأمرين * مُقَايَسَةً * و * قِيَاساَ * و * اقْتَاسَ * الشيء بغيره قاسه به وهو يقتاس بأبيه * اقْتِيَاساً * أي يسلك سبيله ويقتدي به
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR8.171 harfالقوس: م،معروفة، عجمية وعربية، مؤنثة، وقد تذكر، فمن أنث قال في تصغيرها: قويسة، ومن ذكر قال: قويس، كذا في الصحاح، وفي المحكم: القوس التي يرمى عنها: أنثى، وتصغيرها: قويس، بغير هاء، شذت عن القياس، ولها نظائر، قد حكاها سيبويه. وج قسي، بالكسر، وقسي، بالضم، وهذه عن الفراء، نقله الصاغاني، كلاهما على القلب عن قووس، وإن كان قووس لم يستعمل، وإستغنوا بقسي عنه، فلم يأت إلا مقلوبا، وأقواس وأقياس، على
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR6.975 harfقَاسَ الشَّىْءَ بِغَيْرهِ
1 قَاسَ الشَّىْءَ بِغَيْرهِ ذ , and عَلَى غَيْرِهِ, aor. يَقُوسُهُ, inf. n. قَوْسٌ (S, K *) and قِيَاسٌ, (S,) i. q. قَاسَهُ, aor. يَقِيسُهُ, inf. n. قَيْسٌ (S, K *) and قِيَاسٌ; (S;) i. e., He measured the thing by another thing like it; [both in the proper sense and mentally; but the latter verb is the more common, though the former, accord. to the JK, is the original;]
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR2.040 harfقَاسَ
قَاسَ ( w ) U ( n. ac. قَوْس 1 , قِيَاس [ 23I ] )
a. [ acc. & 'Ala or Bi ], Measured, calculated, estimated by.
b. Preceded.
قَوِسَ
قَوِسَ A ( n. ac. قَوَس 4 ),
a. see V (a) .
قَوَّسَ
قَوَّسَ II ,
a. see V (a) .
b. Bowed, bent.
c. [ coll. ], Discharged, shot off, fired ( gun ).
d. [ coll. ], Shot, fired at.
أَقْوَسَ
أَقْوَسَ IV ( A )
a. see I (a) .
b. ( w ) see V (a) .
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR yok23.567 harfقوس
قَوِسَ- يَقْْوَس (قاسَ - يَقِيسُ) - قَوْس
قَوِسَ - يَقْْوَس (قَاسَ - يقِيْسُ) + كائن + شيئاً: حناه وقوَّسه
قَوْس: اسم فعل من " قَوِسَ - يَقْْوَس ": التقوس: وهي كذلك اسم آلة منه: آلة الحرب المقوسة المعروفة لرمي السهام: وهي كذلك المقياس بعرفنا الحالي: الآلة التي تصنع من خشب أو قماش وتكون مرجعاً معيارياً لتقدير طول الأشياء ،
ملاحظة: من
Sîgalar(1)
Mücavir kökler3 mücavir (4 toplam)
Geçtiği ayetler(1)
فَكَانَ قَابَ قَوْسَيْنِ أَوْ أَدْنَى
İki yayİki yay kadar yahut daha da yakın oldu.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | قوس |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Ecvef (vâvî) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | قيس, ذرع, مدد, نبل |
| Zıt Kök | استقام |
| Çekirdek Özet 1 | İki uç arasını bükerek gergin bir kavis oluşturma, bir nesneyi başka bir nesneyle ölçme ve yay biçimi |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi vahiy tecellisinde azami yakınlık, iki sınır arasındaki mesafenin sıfırlanma derecesine varması |
| Çekirdek Özet 3 | Ölçülebilirlik, sınır kavisi, temas ile mesafe arasındaki gerilimli ve dengeli yakınlık |
| Kritik Hata Riski | Necm 53:9 ayetindeki ifadeyi maddi ve cismani bir mesafe sınırlaması veya antropolojik yay ölçüsü olarak görüp manevi ve ontolojik yakınlaşma boyutunu kaybetmek |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| قو | Toplanma, yoğunlaşma, kuvvet bulma, bir merkezi tutma ve güç dengesi kurma; قوت, قوم, قوي köklerinde olduğu gibi varlığın dayanağını ve gücünü temsil eder. | س | س harfinin tutunma, çekme ve gerilme özelliği eklenerek çekirdekteki genel kuvvet ve toplanma manası, iki ucu birbirine bağlayan gergin bir kavis, ölçüm aracı ve yay biçiminde bükülme anlamına daralmıştır. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ق | Ufuktaki güneş veya iğne deliği | Bir merkez çevresinde dönme, toplanma, sınır oluşturma ve dar bir geçitte odaklanma hareketini kurar. |
| و | Çengel veya çadır kazığı | İki farklı noktayı birbirine bağlama, tutturma, eklemleme ve arada sürekli bir gerilim bağı kurma işlevini yürütür. |
| س | Diken veya destek | Dayanma, tutunma, iki taraftan destek alarak gerginliği muhafaza etme hareketini sağlar. |
| قوس | Odaklanmış iki noktanın bir gergiyle bağlanıp kavis çizerek desteklenmesi | Bir nesnenin veya hattın iki ucunun birbirine doğru gerilerek kavisli bir yay oluşturması, aradaki açıklığın ölçülüp kuşatılması ve fırlatmaya/yaklaşmaya hazır gergin bir dengeye ulaşması hareketini ifade eder. |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Ok atmak için eğrilip kiriş takılan yay; bedende yaşlılık veya zayıflık sebebiyle belin bükülmesi, omurganın eğrilerek kavis alması; belirli bir mesafeyi ölçmekte kullanılan arşın veya kol uzunluğu. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | İmruü’l-Kays şiirinde yaşlılık sebebiyle beli bükülen adamı tasvir ederken kökü kullanır: أَرَاهُنَّ لَا يُحْبِبْنَ مَنْ قَلَّ مَالُهُ / وَلَا مَنْ رَأَيْنَ الشَّيْبَ مِنْهُ وَقَوَّسَا |
| Erken Arapça kullanım | Ok atış yarışlarında veya at yarışlarının başladığı gergin ip hattı için kullanılan مقوس ismi; ayrıca kabileler arası mutlak ittifakı ve tek bir iradeyi anlatmak üzere kurulan رمونا عن قوس واحدة deyimi. |
Kaynak Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha ve Asās al-Balāgha.
Sami etimolojik katman
Sami dilleri ailesinde قوس kökü, iki ucu bükülmüş kavisli yapı, yay, fırlatma aleti ve bunlara bağlı ölçüm birimlerini ifade eden müşterek bir kökene dayanır. İbranicede q-w-š kökü ve qašet (keset) formu yay, kavis ve yay kuşanma anlamlarını taşır. Süryanicede qešta biçiminde hem yay silahını hem de gökkuşağını ve yay biçimindeki kavisli nesneleri gösterir. Arapçada kökün vâv harfi yâ harfine dönüşerek قيس biçimine evrilmiş ve bir şeyi başka bir şeyle ölçme, takdir etme, kıyas etme manasını doğrudan bünyesine almıştır. İbn Fâris bu iki kökün tek bir asıldan geldiğini, bir şeyi diğeriyle ölçüp biçme ve kavisli uzunluk alma mantığının her iki formda da asıl olduğunu vurgular. Arap dilinde fiziksel bir alet olan yay ile bir ölçü birimi olan kol/arşın arasındaki geçişkenlik, Sami dillerinin somuttan soyuta uzanan ölçüm semantiğiyle tam bir uyum gösterir.
Güven Kesin
Kaynak Brown-Driver-Briggs, HALOT, Payne Smith ve Maqāyīs al-Lugha.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | قوس ve قيس dönüşümü | Kökün ortasındaki vâv harfinin yâ harfine münavebesi ile ölçü, miktar ve kıyas türevleri doğmuş; yay aleti ile ölçüm birimi tek kökte birleşmiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice qašet, Süryanice qešta | Batı Sami dillerinde yay, kavis, kiriş gerilen alet ve av/savaş aracı olarak ortak kök karakterini korur. | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Akatça qaštu | Doğu Sami kolunda qaštu biçiminde yay ve gökkuşağı anlamında yer alır; Afro-Asyatik katmanda kavis ve eğrilik semantiğiyle süreklilik gösterir. | Güçlü |
Kaynak Payne Smith, Brown-Driver-Briggs ve David Cohen.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| قوس | Anlamlı | Yay, kavis, ölçü | Kavis çizme, iki ucun bükülmesi, ölçümleme ve yay silahı. | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| قسو | Anlamlı | Katılık, sertlik, merhametsizlik | Kalbin veya taşın yumuşaklığını yitirip bükülmez ve nüfuz edilmez hale gelmesi. | Kur'an'da geçer; esneklik zıddı. |
| وقس | Anlamlı | Boyun kırma, kusur, aralık | Boynu kırma veya hayvan sürülerinde iki zekat nisabı arasında kalan artık miktar. | Kur'an'da geçmez. |
| وسق | Anlamlı | Yükleme, toplama, kuşatma | Bir araya getirme, yük tutma, deveyi yükleme ve gecenin her şeyi örtüp toplaması. | Kur'an'da geçer. |
| سقو | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Arapça sözlüklerde bu diziliş müstakil bir kök olarak kaydedilmemiştir; سقي kökünün varyantıdır. | Kur'an'da geçmez. |
| سوق | Anlamlı | Sürme, sevk etme, peşine katma | Bir canlıyı veya nesneyi arkasından iterek belirli bir yöne doğru hareket ettirme. | Kur'an'da geçer. |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| قوس | Merkez | Yay, kavis, iki uç arası ölçü | Bükülerek oluşturulan kavisli gerginlik ve iki noktanın yay kirişi veya yay boyu kadar yaklaşması. | Fiziksel yay aleti, eğrilme ve sınırlı mesafe takdiri. |
| قيس | Komşu | Ölçme, karşılaştırma | İki şeyi birbirine vurarak boy ve değer bakımından denkleştirme; soyut ve zihni ölçümleme ağırlıklıdır. | قوس kökünün yâ'lı dönüşümü olup daha ziyade zihni ve kıyasi ölçüme kayar. |
| ذرع | Komşu | Kol ile ölçme, uzanma | Ön kol uzunluğuyla mesafeyi belirleme veya adım atarak alanı kuşatma. | İnsani uzuv temelinde düz hatlı fiziksel ölçüm yapar; kavis veya gerilim barındırmaz. |
| مدد | Komşu | Uzatma, yayma, çekme | Bir hattı veya nesneyi kesintisiz biçimde ileri doğru boylamasına çekme. | Düzlemsel uzama bildirir; yayın bükülme ve iki ucu birleştirme hareketi yoktur. |
| نبل | Komşu | Ok, atım, zarafet | Yaydan fırlatılan sivri uçlu ok veya hedefe gönderilen vasıta. | Yayın kendisi değil, yayın fırlattığı nesnedir; etkiyi ulaştıran unsurdur. |
| استقام | Zıt | Doğruluk, diklik, bükülmezlik | Hiçbir eğrilik, kavis ve sapma göstermeksizin dosdoğru devam etme. | Yaydaki bükülme, kavis alma ve esneme niteliğinin tam karşıtıdır. |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | قوس | Yay, kavis, kol boyu ölçü | İki ucu birbirine bükülen alet, kavisli hat ve yakınlaşma ölçüsü. | Kesin |
| Latince | Arcus | Yay, kemer, kavis | Hem ok atılan yay silahını hem de mimari veya geometrik eğriyi tam karşılar; ölçü birimi anlamını içermez. | Güçlü |
| İngilizce | Bow, arc | Yay, eğri, kavis | Bow fiziksel silahı ve eğilmeyi; arc ise geometrik kavis ve yay parçasını karşılar; yakınlık ölçüsü deyimsel kalır. | Güçlü |
| Almanca | Bogen | Yay, kavis, kemer | Nesnenin bükülmüş kavisli yapısını ve fırlatma silahını bütünüyle verir; arşın benzeri ölçü anlamı eksiktir. | Güçlü |
| Fransızca | Arc | Yay, kemer, kavis | Geometrik kavis ve silah anlamını doğrudan aktarır; iki sınır arasındaki yakınlık ölçüsünü dolaylı taşır. | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Kluge Etymologisches Wörterbuch ve Dictionnaire Étymologique de la Langue Française.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| قَوْسَيْنِ | Azami yakınlık ve visal derecesi | Miraç veya vahiy inzalinde Hz. Peygamber ile Cebrail veya ilahi tecelli arasındaki mesafenin iki yay boyu yahut bir yayın iki ucu kadar daralmasını bildiren vahiy bağlamı (Necm 53:9). |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Rüyetullah ve ilahi yakınlık meselesi | Necm suresindeki yakınlığın Allah Teâlâ ile Hz. Peygamber arasında mekansal bir yakınlık mı yoksa Cebrail ile Peygamber arasında mı olduğu tartışması; tenzih ilkesi gereği cismani mesafenin reddedilmesi. | Maddi yakınlıktan manevi mertebe ve vuslat derecesine doğru semantik arınma. |
| Fıkıh | Harp aletleri ve yarış hukuku | Ok atıcılığı, at ve ok müsabakalarında yarış hattını belirleyen gergi ipi (el-makvas) ve yay kullanımının meşruiyeti. | Bir silah ve spor aletinin hukuki tanzimi ve yarış başlangıç çizgisi. |
| Tefsir | Necm 53:9 ayetinin lafzı ve terkibi | İfadenin iki yayın kiriş aralığı mı, iki yay boyu mu, yoksa yayın kirişle olan bitişme noktaları mı olduğu yönündeki dilsel ve belagat tahlilleri. | İki ayrı varlık alanının temas etmeksizin en üst düzeyde birbirine yaklaşması. |
| Hadis | Cebrail'in hakiki suretiyle görülmesi | Hz. Peygamber'in Cebrail'i ufku kaplamış halde ve yay aralığı kadar yakınında görmesini aktaran rivayetler. | Vahyin taşıyıcısı ile muhatabı arasındaki doğrudan temas ve kesin müşahede. |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Vahiy ve nübüvvet irtibatı | Nihai yakınlık sınırı | Gayb ile şehadet alemi arasında temas olmaksızın gerçekleşen en üst temas benzeri irtibatı temsil eder. | İki yayın iki ucu gibi farklı mahiyetlerin bir kaviste birbirine bağlanması. | Kesin |
| İlmi | Ölçüm ve geometri | Yay derecesi ve kavis ölçüsü | Dairesel veya eğrisel mesafelerin radyan ve yay uzunluğuyla takdir edilmesi. | Bir doğrunun bükülerek bir merkezi çevrelemesi ve açının ölçülmesi işlevi. | Güçlü |
| Siyasi | Müttefiklik ve tek irade | Mutlak ittifak (tek yaydan atış) | İttifak eden güçlerin bağımsızlıklarını koruyarak aynı hedefe yönelmiş tek bir blok teşkil etmesi. | رموا عن قوس واحدة darb-ı meselinde olduğu gibi güçlerin tek bir hatta birleştirilmesi. | Güçlü |
| İktisadi | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kökün doğrudan iktisadi bir kurum veya mekanizmayı kurucu işlevi tespit edilmemiştir. | Veri bulunamadı |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Diferansiyel geometride yay uzunluğu ve teğetsel sınır eğrisi | İki nokta arasındaki eğrisel mesafenin türevsel yaklaşımla sıfıra yaklaşması (limit durumu) ve asimptotik yakınlaşma modeli. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Diplomaside asimptotik yakınlaşma ve güç dengesi gerilimi | İki ayrı egemen yapının aralarındaki mesafeyi askeri veya diplomatik bir kavis içinde gerilimle sıfıra yaklaştırması ancak özdeşleşmemesi hali. | Muhtemel |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | İfadeyi sadece bedevi bir savaş aleti olan yayın iki kolu veya kirişi olarak görüp, ayetin hedeflediği metafizik yakınlık derecesini sıradan bir uzunluk tasvirine indirgemek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | İki farklı ontolojik mertebenin (yaratıcı ile kul veya melek ile elçi) birbirine karışmadan, zatları ayrışık kalarak ulaşabileceği azami visal ve idrak yakınlığı. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Allah Teâlâ'ya mekan ve fiziksel sınır isnat etme hatasına düşmek ya da vahiy tecrübesindeki nesnel ve kesin yakınlığı bütünüyle belirsiz bir mecaza indirgeyerek tecrübenin gerçekliğini inkar etmek. |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'da yalnızca bir defa geçmesine rağmen, vahyin iniş anındaki en yüksek temas ve müşahede noktasını tasvir eden kilit bir estetik ve ontolojik ölçü kurar. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Necm suresinin ilk on ayetinde yer alan vahyin mahiyeti, peygamberin tecrübesi, miraç ve rüyet tartışmalarının odağındaki ayet grubunda belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Vahyin uzaktan fısıldanan belirsiz bir ilham veya tam tersine ilahi zatın cisimleşerek dünyaya inmesi şeklindeki iki aşırı ucu reddederek, iki yayın uçları kadar kesin ama sınırları korunan bir tecelli modeli sunar. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamBükülerek kavisli hale getirilmiş sert nesne, ok atmaya yarayan kirişli yay, iki ucun birbirine doğru eğilmesi ve bu kavisle belirlenen kol/arşın uzunluğu.
- Soyut anlamİki ayrı sınır veya kutup arasındaki mesafenin birbirine en yüksek derecede yaklaşması, gergin bir bağ ile temas düzeyine varan visal ve ölçülmüş yakınlık.
- Sistematik karşılıkOntolojik veya epistemolojik iki alanın birbiri içine erimeden, aralarındaki farkı koruyarak varabileceği en dar limit mesafesi.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde ve vahiy karşılaşmasındaki iki ayrı tarafı (tecelli eden ile muhatap) temsil eder. Yay eğrisi boyunca aralarındaki yay uzunluğu farkı sıfıra yaklaşırken, aralarındaki mesafe , yayın iki ucu veya iki yay boyu ile sınırlanan son derece küçük bir değerine iner. koşulu, iki tarafın mahiyetlerinin birbirine karışmadığını, ontolojik sınırın korunduğunu ve yakınlığın tecessüm etmeksizin mutlak bir temas eşiğinde gerçekleştiğini ifade eder.