كنز
ك - ن - ز
KÖK- 9 geçiş
- 7 ayet
- 7 sîga
- 11 sözlük
Kur'an'daki karşılığı: Servet
Notlarım
Sözlükler(11)
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR1.133 harfالكاف والزاي والنون معهما
ك ن ز، ن ك ز، ز ك ن، ز ن ك، ن ز ك مستعملات كنز: يقال: كَنزَ الإنسان مالاً يكْنِزُه.
والكَنْزُ: اسم للمال الذي يكنِزُه، ولما يحرز به المال.
وكَنَزْتُ البر في الجراب فاكتنز.
وشددت كَنْزَ القربة، أي: ملأتها جداً،عن أبي الدقيش.
ورجل مُكْتَنِزُ اللحم، وكنيزُ اللحم، ولا يكاد يقال الكناز إلا للناقة. ويعنى به المكتنزة اللحم.
والكَنيز: التمر الذي يُكْتَنَزُ للشتاء في قواصر
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR318 harfالكَنْزُ: المال المدفون. وقد كَنَزْتُهُ أكْنُزُهُ. وفي الحديث: "كلُّ مالٍ لا تؤدَّى زكاتُه فهو كَنْزٌ". واكْتَنَزَ الشيءُ: اجتمع وامتلأ. وقد كَنَزْتُ التمر. وهذا زمنُ الكَنازِ. قال ابن السكيت: لم يُسمع إلا بالفتح. وقال بعضهم: هو مثل الجَدادِ والجِدادِ، والصَرامِ والصِرامِ. وناقةٌ كِنازٌ بالكسر، أي مُكْتَنِزَةُ اللحم.
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR4.006 harfك ز ن
كنز ، نزك ، نكز ، زنك ، زكن : ( مستعملة ) .
كنز : قال الليث : يقال : كنَزَ الإنسانُ مالاً يَكنِزُه ، والكَنْز : اسمٌ للمال إِذا أُحْرِز في وِعَاءٍ .
يقال : كنَزْتُ البُرَّ في الجرابِ فاكتنَز .
قال : وقال أبو الدُّقَيْشِ : شدَدْت كنْزَ القربة إِذا ملأتَها ، ورجلٌ مُكْتنِزُ اللحمِ . وكَنيزُ اللحمِ ، والكَنِيزُ : التمرُ يُكتنَزُ للشتاء في قواصِرَ وأوعيةٍ ، والفعلُ : الاكتِناز ، وقد كنزْته
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR4.735 harf(باب الكاف والنون وما يثلثهما)
(كنه) الكاف والنون والهاء كلمةٌ واحدة تدلُّ على غايةِ الشَّيء ونهايةِ وقتِه. يقال: بلغْتُ كُنْهَ هذا الأمرِ، أي غايتَه وحِينَه الذي هُوَ له.
(كنو) الكاف والنون والحرف المعتل يدلُّ على توريةٍ عن اسمٍ بغيره. يقال: كنيت عن كذا. إذا تكلَّمت بغيره مما يُستَدَلُّ به عليه. وكَنَوْتُ أيضاً. ومِمَّا يوضِّح هذا قول القائل:
وإنِّي لأكنو عن قَذُورَ بغيرِها *** وأُعرِبُ
(باب الكاف والنون وما يثلثهما) (كنه) الكاف والنون والهاء كلمةٌ واحدة تدلُّ على غايةِ الشَّيء ونهايةِ وقتِه. يقال: بلغْتُ كُنْهَ هذا الأمرِ، أي غايتَه وحِينَه الذي هُوَ له. (كنو) الكاف والنون والحرف المعتل يدلُّ على توريةٍ عن اسمٍ بغيره. يقال: كنيت عن كذا. إذا تكلَّمت بغيره مما يُستَدَلُّ به عليه. وكَنَوْتُ أيضاً. ومِمَّا يوضِّح هذا قول القائل: وإنِّي لأكنو عن قَذُورَ بغيرِها *** وأُعرِبُ أحياناً بها فأُصارِحُ([1])ألا تراه جعلَ الكِنايةَ مقابِلة للمصارحة. ولذلك تسمَّى الكُنْية كُنيةً، كأنَّها توريةٌ عن اسمه. وفي كتاب الخليل أنَّ الصَّواب أن يقال يُكْنَى بأبي عبد الله، ولا يقال يكنى بعبد الله. وكُنَى الرُّؤيا هي الأمثالُ التي يَضربُها مَلَكُ الرُّؤيا، يكْنِي بها عن أعيان([2]) الأمور. (كنب) الكاف والنون والباء كلمةٌ واحدةٌ لا تُفرّع. قالوا: الكَنَب: غِلَظٌ يعلو اليدينِ من العَمَل إذا مَجِلَتَا. قال: * قد أكنَبَتْ يدايَ بعدَ لينِ([3]) * قال الأصمعيّ: أكنبَتْ يدُه، ولا يقال كَنِبت. وممّا ليس من هذا. الكَنِب، وهو نبتٌ. قال الطرِمَّاح: مُعاليات عن الأرياف مسكنُها *** أطرافُ نجدٍ بأرض الطَّلح والكَنِبِ([4])(كنت) الكاف والنون والتاء كلمةٌ إن صحّتْ. يقولون: كَنَتَ، واكْتَنَتَ([5])، إذا لزِمَ وقَنِع. وقال عديّ([6]). (كند) الكاف والنون والدال أصل صحيحٌ واحد يدلُّ على القَطْع. يقال كَنَدَ الحبْلَ يكنُده كَنْداً. والكَنُود: الكفور للنِّعمة. وهو من الأوَّل، لأنَّه يكنُد الشكر، أي يقطعُه. ومن الباب: الأرضُ الكَنود، وهي التي لا تُنبِت. وقال الأعشى: أَمِيطِي تُمِيطي بصُلْبِ الفُؤاد *** وَصُولِ حِبالٍ وكنَّادِها([7])وسمِّي كِندةُ فيما زعموا لأنَّه كَنَد أباه، أي فارَقَه ولحِق بأخواله ورأَسَهُم([8]) فقال له أبوه: كَندْتَ. (كنر) الكاف والنون والراء ليس هو عندنا أصلاً، وفيه كلمتان أظنُّهما فارسيَّتين. يقال الكِنَّار: الشُّقَّة من الثِّيَابِ الكَتَّانِ. ويقولون: الكِنَّارات: العِيدان أو الدُّفوف، تفتح كافها وتكسر. (كنز) الكاف والنون والزاء أُصَيلٌ صحيح يدلُّ على تجمُّع في شيء. من ذلك ناقة كِنَازُ اللَّحم، أي مجتمِعة. وكَنَزت التَّمْرَ في وعائه أكنِزُه. وكنَزت الكنْزَ أكنِزه. ويقولون في كَنْز التَّمر: هو زمن الكَنَاز. قال ابن السِّكِّيت: لم يُسمَع هذا إلاَّ بالفتح، أي إنَّه ليس هذا مما جاء على فِعال وفَعال كجِداد وجَداد. (كنس) الكاف والنون والسين أصلانِ صحيحان، أحدهما يدلُّ على سَفْر شيءٍ عن وجهِ شيء، وهو كَشْفُه. والأصل الآخر يدلُّ على استخفاء. فالأوَّل: كَنْس البيتِ، وهو سَفْرُ التُّرَابِ عن وجه أرضه. والمِكْنسة: آلة الكنْس. والكُناسَة: ما يكنَس. والأصل الآخر: الكِناس: بيتُ الظَّبي. والكانس: الظبي يَدْخُل كِناسَه. والكُنَّس: الكواكب تَكْنِسُ في بُروجها كما تَدخُل الظِّباءُ في كِناسها. قال أبو* عبيدة: تَكنِس في المَغيب. (كنع) الكاف والنون والعين أصلٌ صحيح يدلُّ على تشنُّجٍ وتقبّض وتجمُّع. من ذلك الكَنَع في الأصابع، وهو تشنُّج وتقبُّض. يقال: كَنِعَتْ أصابعُه تَكنع كَنَعاً. ومنه تكنَّع فلانٌ بفلانٍ، إذا ضَبِث به. وكَنَعَت العُقاب إذا ضمَّت جناحَها للانقضاض. واكتَنَعَ القومُ، إذا مالوا([9]). [و] كَنَع الأمرُ: قرُب. ويقولون: كَنَع الرّجلُ وأكنَع، إذا لان. وهذا من الباب لأنه يتقبَّض ويتجمَّع. وفي الحديث: "أعوذُ بك من الكُنُوع([10])". فهذا من كَنَع. (كنف) الكاف والنون والفاء أصلٌ صحيح واحد يدلُّ على سَتْر. من ذلك الكَنِيف، هو السَّاتر. وزعم ناسٌ أنَّ الترسَ يسمَّى كنيفاً لأنّه ساتر. وكلُّ حظيرةٍ ساترةٍ عند العرب كَنِيف. قال عُروة: أقولُ لقومٍ في الكنيف تَروَّحُوا *** عشِيَّةَ بتنا عند ماوَانَ، رُزَّحِ([11])ومن الباب كَنَفْتُ فلاناً وأكنفتُه. وكَنَفَا الطّائرِ: جناحاه، لأنَّهما يستُرانِه. ومنه الكِنْف، لأنَّه يستُر ما فيه. وفي قول عمر لعبد الله بن مسعود: "كُنَيْفٌ مُلِئَ عِلماً"، أراد به تصغير كِنْف. وناقةٌ كَنوفٌ: يصيبها البردُ، فهي تَسَتَّرُ بسائر الإبل. ويقال: حظَرت للإبل حظيرةً، وكنَفْتُ لها وكَنَفْتُها أكنُفها. فأمَّا قولُهم: كَنَفتُ عن الشَّيء: عدلت، وإنشادُهم: * ليُعْلَم ما فينا عن البَيع كانفُ([12]) * فليس ذلك بملخَّص على القياس الذي ذكرناه، وإنما المعنى عدلت عنه متوارياً ومتستِّراً بغيره. --------------ـــ ([1]) البيت في اللسان (قذر، كنى). وأنشده في إصلاح المنطق 157. وقذور: اسم امرأة والقذور من النساء: التي تتنَزه عن الأقذار. ([2]) وكذا في اللسان. وفي المجمل: "عن أعنان". والأعنان: الأطراف والنواحِي. ([3]) أنشده في مجالس ثعلب 525 واللسان (كنب) برواية: "كفاك". ([4]) ديوان الطرماح 128 واللسان (كنب). ورواية الديوان: "معاليات عن الخنزير" وفي شرحه: "معاليات: مرتفعات عن أكل لحم الخنزير". ([5]) في الأصل: "وأكنت" صوابه في المجمل والقاموس. ولم ترد المادة في اللسان. ([6]) كذا في الأصل، وفي المجمل: "وهو في شعر عدي"، ولم أعثر على شاهده بعد. ([7]) ديوان الأعشى 500 واللسان (كند). ([8]) في الأصل: "وأسهم"، صوابه في المجمل. ([9]) في الأصل: "قالوا". وفي اللسان: "واكتنع عليه: تعطف، والاكتناع: التعطف" وفي المجمل: "واكتنع القوم، إذا تجمعوا"، ومثله في موضع آخر من اللسان. ([10]) في اللسان: "الأصمعي: سمعت أعرابياً يقول في دعائه: رب أعوذ بك من الخنوع والكنوع". ([11]) البيت في ديوان عروة 88 ومعجم البلدان (ماوان). وقد استشهد به السيوطي في همع الهوامع (2: 116) على الفصل بين الصفة والموصوف بمباين محض. ([12]) للقطامي في ديوانه 25 واللسان (كنف). وصدره: * فصالوا وصلنا واتقونا بماكر *
ـ
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR380 harfك ن ز
كنز المال ومال مكنوز وله مكنز ومكانز وهو البيته الذي يكنز فيه.
وكنز التمر في الوعاء.
وهذا زمن الكناز.
وكنزت الحب في الجراب فاكتنز فيه وكنزت الجراب فاكتنز إذا ملأته جداً.
وإنه لكنيز اللحم مكتنزه: صلبه.
وناقة كناز اللحم.
ومن المجاز: معه كنز من كنوز العلم وقال زهير: عظيمين في عليا معدٍّ وغيرها ومن يستبح كنزاً من المجد يعظم وهذا كتاب مكتنز بالفوائد.
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR3.140 harfالكَنْزُ: اسم للمال إِذا أُحرز في وعاء ولما يحرز فيه، وقيل: الكَنْزُ المال المدفون، وجمعه كُنُوزٌ، كَنَزَهُ يَكْنِزُه كَنْزاً واكْتَنَزَهُ. ويقال: كَنَزْتُ البُرَّ في الجِرابِ فاكْتَنَزَ. وفي الحديث: أُعْطِيتُ الكَنْزَيْنِ: الأَحمرَ والأَبيضَ؛ قال شمر: قال العلاء بن عمرو الباهِلِيُّ الكَنْزُ الفِضَّة في قوله:
كأَنَّ الهِبْرِقِيَّ غَدا عليها
بماءِ الكَنْزِ أَلْبَسَه قَراها
قال: وتسمي العربُ كلَّ
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR136 harf* ك ن ز * الكنز المال المدفون وقد * كَنَزَهُ * من باب ضرب وفي الحديث ﴿كل مال لا تؤدى زكاته فهو كنز﴾ و * اكْتَنَزَ * الشيء اجتمع وامتلأ
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR4.149 harfالكنز: المال المدفون تحت الأرض، هذا هو الأصل، ثم تجوز فيه فقيل: إذا أخرج منه الواجب عليه لم يبق كنزا ولو كان مكنوزا، ومنه الحديث: كل مال لا تؤدى زكاته فهو كنز . والجمع كنوز. وقد كنزه يكنزه، من حد ضرب، هذا هو المشهور فيه، ومثله في التهذيب والمحكم واللسان وتهذيب ابن القطاع والأساس، وحكى شيخنا في مضارعه: يكنز، بالضم من حد نصر. في الحديث: أعطيت الكنزين من الأحمر والأبيض ، أي الذهب والفضة. وفي قول
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR6.054 harfكَنَزَ المَالَ
1 كَنَزَ المَالَ ذ , aor. كَنِزَ , (T, S, M, Mgh, Msb, K, &c.,) and, accord. to MF, كَنُزَ also, but the former is that which commonly obtains, (TA,) inf. n. كَنْزٌ, (Mgh, Msb,) He buried the property, or treasure, (S, K, TA,) in the earth: (TA:) he collected the property together, (Mgh, Msb,) and treasured it, hoarded it, laid it up, reposited it, stowed it, or stored it, in
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR1.032 harfكَنَزَ
كَنَزَ I ( n. ac. كَنْز 1 ),
a. Buried; stowed away; hoarded, treasured, reposited.
b. ( n. ac. كَنْز 1 , كَنَاْز 22 , كِنَاْز 23 ) [ acc. & Fī ], Stowed, packed in.
c. ( n. ac. كَنْز 1 ), Filled; crammed.
d. Stuck into the ground ( spear ).
اِكْتَنَزَ
اِكْتَنَزَ VIII ,
a. Was firm ( flesh ).
b. Was crammed, full.
c. see I (a) .
كَنْز
كَنْز 1 , ( pl. كُنُوْز 27 ),
a.
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR11.799 harfكنز
كَنَزَ - يَكْنِزُ - كَنْز - كُنُوْز
كَنَزَ - يَكْنِزُ + كائن + شيئاً: يخزن ويخبئ ما غلى ثمنه من الذهب والفضة والمال في مكان آمن ولا ينفق منه
كَنْز: اسم فعل " كَنَزَ - يَكْنِزُ ": وهو كذلك بمعنى مفعول: ما يُخزن ويُخبأ مما غلى ثمنه من الذهب والفضة والمال في مكان آمن ولا ينفق منه
كُنُوْز : جمع " كَنْز "
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " حفظ
Mücavir kökler78 mücavir (99 toplam)
- جبه
1 ortak ayet · Alın demektir
- كوي
1 ortak ayet · Hemen dağlanır
- نوأ
1 ortak ayet · Taşıması zor olur
- جدر
1 ortak ayet · Cidar duvar demektir
- قارون
1 ortak ayet · Kârûn
- حمي
1 ortak ayet · Pişiren
- عصب
1 ortak ayet · Birbirini destekleyen grup
- حبر
1 ortak ayet · Hubr mürekkep demektir
- أكل
2 ortak ayet · Ekel pas demektir
- فضض
1 ortak ayet · Fidde, (dat) Gümüş demektir
- رهب
1 ortak ayet · Cübbe demektir
- ضيق
1 ortak ayet · Dar geçit, boğaz demektir
Geçtiği ayetler(7)
… وَضَائِقٌ بِهِ صَدْرُكَ أَنْ يَقُولُوا لَوْلَا أُنْزِلَ عَلَيْهِ كَنْزٌ أَوْ جَاءَ مَعَهُ مَلَكٌ إِنَّمَا أَنْتَ نَذِيرٌ وَاللَّهُ …
ServetBelki de sen; ona bir hazine indirilmeli veya yakında bir melek gelmeli değil miydi? demelerinden ötürü sana vahyolunanların bir kısmını terkedecek olursun. Sen, ancak bir uyarıcısın. Ve Allah; her şeye Vekil’dir.
… الْجِدَارُ فَكَانَ لِغُلَامَيْنِ يَتِيمَيْنِ فِي الْمَدِينَةِ وَكَانَ تَحْتَهُ كَنْزٌ لَهُمَا وَكَانَ أَبُوهُمَا صَالِحًا فَأَرَادَ رَبُّكَ أَنْ يَبْلُغَا …
ServetDuvar ise; o şehirdeki iki yetim erkek çocuğa aitti. Altında da onlara ait bir define vardı. Babaları iyi bir kimseydi. Rabbın; onların erginlik çağına ulaşmasını ve Rabbından bir rahmet olarak deefinelerini çıkar malarını istedi. Ben, bunları kendiliğimden yapmadım. İşte dayanamadığın şeylerin tevili budur.
أَوْ يُلْقَى إِلَيْهِ كَنْزٌ أَوْ تَكُونُ لَهُ جَنَّةٌ يَأْكُلُ مِنْهَا وَقَالَ الظَّالِمُونَ إِنْ تَتَّبِعُونَ إِلَّا رَجُلًا مَسْحُورًا
ServetYahut kendisine bir hazine verilmeli veya besleneceği bir bahçe olmalı değil miydi? O zalimler dediler ki: Siz, büyülenmiş bir adamdan başkasına tabi olmuyorsunuz.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | كنز |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | جمع, دخر, حرز |
| Zıt Kök | نفق |
| Çekirdek Özet 1 | Bir şeyi bir kaba, yere veya bünyeye sıkıştırarak, yoğunlaştırarak ve istifleyerek hapsetmek |
| Çekirdek Özet 2 | Mal ve değeri dolaşımdan çekip atıl bırakarak biriktirmek ve gizlemek |
| Çekirdek Özet 3 | Dolaşım ve infak aksının tıkanması neticesinde iktisadi ve ahlaki fesadın doğması |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca yer altına gömülü defineye veya meşru tasarrufa indirgeyerek kamusal dolaşımdan çekilen her türlü servet tekelleşmesini gözden kaçırmak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| كن | Bir nesneyi veya varlığı dış etkilerden korumak üzere örtmek, saklamak, içine alıp barındırmak; bu anlam كنن kökünde gizleme ve sığınak edinmede, كنس kökünde yuvasına çekilmede ve كند kökünde nimeti örterek nankörlük etmede görülür | ز | Çekirdeğin sağladığı örtme ve saklama anlamına sıkıştırma, yoğunlaştırma, sertleştirme ve katı bir hacim oluşturacak şekilde bastırma nüansı eklenmiştir |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ك | Avuç içi; kavrama, eğme, kaplama | Maddi veya soyut bir nesneyi kavrayıp el altında tutma, kuşatma ve mülkiyet altına alma iradesini başlatır |
| ن | Filiz, yılan, balık; süreklilik, çoğalma, canlılık | Kavranan nesnenin hacimsel olarak artmasını, üst üste binerek kesintisiz bir birikim ve akış oluşturmasını simgeler |
| ز | Kesici alet; kesme, ayırma, biçme | Biriken nesneyi çevresinden kesin bir sınırla koparma, dışarıyla irtibatını kesme, içeriye hapsetme ve sıkıştırma hareketini tamamlar |
| كنز | Avuçla kavranıp biriktirilen şeyin dış dünyadan kesilip hapsedilmesi | Değerin veya nesnenin toplanıp katlanarak çoğaltılması ve ardından dış dolaşımdan bütünüyle tecrit edilerek katı bir kütle halinde muhafaza edilmesi hareketidir |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Hurmanın küp veya torbaya hava almayacak şekilde basılarak sıkıştırılması; etin kemik üzerinde dolgunlaşıp sıkılaşması; devenin etli, sıkı ve diri yapıda olması |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Züheyr bin Ebî Sülmâ mülkiyet ve şeref birikimini bu kökle överek mecdin yağmalanamayan bir hazine gibi istiflenişini beyitinde zikreder: عظيمين في عليا معد وغيرها / ومن يستبح كنزا من المجد يعظم |
| Erken Arapça kullanım | İbnü's-Sikkît hurmanın kaplara basılma vaktini anlatmak üzere meftuh okunan el-kenâz kalıbını kaydeder; ayrıca Lisanü'l-Arab'da geçen erken dönem dizesinde gümüş ve kıymetli maden birikimi su berraklığıyla teşbih edilir: كأن الهبرقي غدا عليها / بماء الكنز ألبسه قراها |
Kaynak Kitābü'l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisānü'l-Arab, Dîvânu Züheyr bin Ebî Sülmâ.
Sami etimolojik katman
Sami dillerinde كنز kökü, hem fiziksel olarak bir kabın içine sıkıştırılarak saklanan şeyleri hem de kurumsal düzeyde hazine ve gizlenmiş servet depolarını ifade eden geniş bir yayılıma sahiptir. Arapça kök yapısında öncelikle hurmanın kabına bastırılması ve etin kemik üzerinde sıkışması gibi somut sıkıştırma ve katılaştırma fiili belirgindir. Doğu ve Batı Sami kollarında, özellikle Aramice ve Süryanice katmanında yer alan gazzā sözcüğü ile erken dönemde temas eden ve muhtemelen Eski Farsça ganj biçimiyle ortak Avrasya ticaret dili havzasında paylaşılan hazine mefhumu, Arapçada doğrudan k-n-z kökünün ses yapısına uyarlanmıştır. Kökün İbranice ve Süryanicedeki akraba türevleri, örtülü biriktirme ve muhafaza edilen kıymetli depo manasını taşır. Arapça bu kökü yalnızca soyut bir hazine ismi olarak bırakmamış; nesnenin kaba sığdırılması, sıkıştırılması ve dolaşım dışı bırakılması biçimindeki bedevi-ziraî eylem çekirdeğiyle birleştirerek kavramı ahlaki ve hukuki bir sorumluluk zeminine oturtmuştur.
Güven Güçlü
Kaynak Lisān al-ʿArab, Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, HALOT.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Bir nesneyi kaba basıp sıkıştırmak ve etin sıkılaşması | Ziraî ve bedevi hayatta hurmanın depolanması ve devenin etinin diri olması anlamından madenlerin gömülmesine geçmiştir | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Süryanice gazzā ve Aramice ginzā biçimleriyle anlamdaş hazine kavramı | Ortak Mezopotamya ve Levant ticaret havzasında kıymetli maden deposunu adlandırmada örtüşen semantik gelişme mevcuttur | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Eski Farsça ganj sözcüğü ile erken dönem temasları | İpek Yolu ve Sasani idari terminolojisindeki kamu hazinesi ve depo manasının bölgesel dillerle karşılıklı etkileşimidir | Muhtemel |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Fraenkel (Die aramäischen Fremdwörter im Arabischen), David Cohen.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| كنز | Anlamlı | Sıkıştırıp istiflemek, hazine yapmak | Hurmayı kaba basmak, eti sıkılaşmak, malı dolaşımdan çekip saklamak | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| كزن | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Arapçada işlek kullanımı tespit edilmemiştir |
| نكز | Anlamlı | Dürtmek, batırmak, suyun çekilmesi | Yılanın burnuyla vurması veya kuyudaki suyun dipte kuruyup tükenmesi | Hedef kökle zıtlaşan eksilme ve kuruma yönü taşır; Kur'an'da geçmez |
| نزك | Anlamlı | Kısa mızrakla dürtmek, yaralamak | Hafif ve sivri kargıyla delmek; sözle birini incitip ayıplamak | Fiziksel bir cismi içeri sokma hareketinde birleşir; Kur'an'da geçmez |
| زكن | Anlamlı | Sezmek, emin olmak, kavramak | Bir şeyi derinden bilmek, iç yüzünü teşhis etmek, zan ve ferasetle kavramak | İçte saklı olanı çıkarma zihinsel hareketiyle akrabadır; Kur'an'da geçmez |
| زنك | Anlamlı | Daraltmak, sıkıştırmak, doldurmak | Kabı sonuna kadar doldurmak veya hayvanın yemini kısıp daraltmak | Hedef kökteki sıkıştırma ve sınırlama anlamıyla eşgüdümlüdür; Kur'an'da geçmez |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| كنز | Merkez | Malı sıkıştırıp saklamak | Malı ve değeri kamusal akıştan tamamen keserek atıl biçimde bir yere hapsetmek | İstifleme, gizleme ve dolaşımı engelleme unsurlarını bir arada taşır |
| جمع | Komşu | Bir araya getirmek | Dağınık unsurları birleştirmeyi anlatır; saklama veya atıl bırakma zorunluluğu içermez | Niyetten bağımsız olarak birleştirme eylemidir |
| دخر | Komşu | İlerisi için saklamak | Gelecekteki bir ihtiyaç veya kriz anı için bir kenara ihtiyat payı ayırmaktır | Meşru tedbir kastı baskındır, kınanmış atıllık içermez |
| حرز | Komşu | Korumaya almak | Malı telef olmaktan, hırsızlıktan korunaklı bir sığınağa koymaktır | Güvenlik ve muhafaza amacı esastır |
| نفق | Zıt | Tüketmek, dolaşıma sokmak | Malı kapalı alandan çıkarıp toplum yararına akıtmak, kanaldan geçirmektir | Değerin durağanlığını kırarak canlı ve akışkan kılma eylemidir |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | كنز | Malı sıkıştırıp dolaşımdan çekmek | Değerin kapalı bir hacimde dondurulması ve sosyal faydasının sıfırlanmasıdır | Kesin |
| Latince | Thesaurus, cumulare | Hazine, yığmak | Thesaurus saklanan zenginlik deposunu; cumulare ise yığarak biriktirmeyi verir | Güçlü |
| İngilizce | Hoard, treasure | İstiflemek, hazine | Hoard kelimesi kınanmış ve atıl biriktirmeyi, treasure ise kıymetli varlığı karşılar | Kesin |
| Almanca | Horten, Schatz | İstifçilik yapmak, hazine | Horten dolaşımı engelleyici bencil biriktirmeyi tam olarak yansıtır | Kesin |
| Fransızca | Thésauriser, trésor | Değeri atıl yığmak, hazine | Thésauriser iktisadi akıştan para çekme eylemini doğrudan ifade eder | Kesin |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Littré Dictionnaire de la langue française.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| يَكْنِزُونَ / تَكْنِزُونَ / كَنَزْتُمْ | İktisadi ve ahlaki cürüm olarak kamu hakkını vermeyip serveti atıl tutmak | Altın ve gümüşü biriktirip Allah yolunda harcamayanların uhrevi azapla tehdit edildiği bağlam; et-Tevbe 9:34, et-Tevbe 9:35 |
| كَنْزٌ / كَنْزَهُمَا | Yetimlere ait, toprak altına korunmak üzere saklanmış meşru miras ve tasarruf | Hızır ile Mûsâ kıssasında iki yetim çocuğun duvar altındaki meşru hakkı; el-Kehf 18:82 |
| كَنْزٌ | Müşriklerin peygamberlik ispatı için talep ettikleri gökten indirilecek somut servet | Peygamberden olağanüstü zenginlik kanıtı istenen inkârcı polemik bağlamı; Hûd 11:12, el-Furkân 25:8 |
| الْكُنُوزِ / وَكُنُوزٍ | Firavun ve Kârûn mülkiyetinde şımarıklığa, tahakküme ve helake yol açan devasa yığınaklar | Despotik yönetimlerin ve azgın zenginlerin güç devşirdiği atıl servet depoları; eş-Şuarâ 26:58, el-Kasas 28:76 |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Rızık, mülkiyet ve uhrevi mesuliyet | Servetin gerçek malikinin Allah olduğu ilkesi karşısında kenz yapan insanın şirke varan mülkiyet iddiası | Malı mutlak mülk edinip emanet bilincinden kopma hali |
| Fıkıh | Zekât yükümlülüğü ve kenz tanımı | Zekâtı verilen malın kenz sayılıp sayılmayacağı veya zekâtı verilse dahi atıl tutulan paranın durumu | Zekâtı ödenmemiş ve dolaşımdan çekilmiş her türlü likidite ve servet |
| Tefsir | Karun kıssası ve Tevbe 34 tefsiri | Ayetteki kenz lafzının sadece altın ve gümüşe mi yoksa her türlü atıl sermayeye mi teşmil edileceği | Toplumsal refahı tıkayan bencil servet istifçiliği |
| Hadis | Kenzeyn ve cennet hazineleri rivayetleri | Kisra ve Kayser'in hazinelerinin infakı ile "lâ havle" zikrinin manevi bir hazine oluşu | Dünyevi atıl birikimin yerini manevi tükenmez değere bırakması |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevhid ve emanet şuuru | Emanete hıyanet | İlahi mülkiyet bilincini felç etme | Malın asıl sahibinin Allah olduğu unutulup mutlak tasarruf kibri üretilir | Kesin |
| İlmi | Bilgi ahlakı ve epistemoloji | Bilginin ketmedilmesi | Bilgiyi tekelde tutup akışını durdurma | Hakikatin kamudan gizlenerek kurumsal veya şahsi bir tahakküm aracına dönüştürülmesidir | Güçlü |
| Siyasi | Otorite ve güç dengesi | Oligarşik tahakküm | İktidarın dar bir zümrede yoğunlaşması | Servet temerküzü, siyasal gücün tiranlaşmasına ve Karunlaşmaya zemin hazırlar | Kesin |
| İktisadi | Likidite ve sermaye dolaşımı | Likidite tuzağı ve tekel | Piyasada kan dolaşımını durdurma | Paranın üretim ve emek sahasından çekilerek atıl kalması krize ve yoksulluğa yol açar | Kesin |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Potansiyel enerjinin kapalı sistemde hapsedilip kinetiğe dönüşümünün engellenmesi | Bir termodinamik sistemde enerjinin gradyan oluşturacak şekilde bir noktada birikip entropi dengesini bozması ve iş yapamaz hale gelmesidir | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Servet istifi ve aşırı sermaye birikimi (hoarding / capital accumulation) | İktisat biliminde paranın mübadele aracı olmaktan çıkarılıp değer saklama hırsıyla dolaşımdan çekilmesi ve efektif talebi düşürmesidir | Kesin |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca toprağa gömülü antik defineler veya altın sikkeler olarak anlamak; modern banka hesaplarındaki atıl fonları, gayrimenkul spekülasyonunu ve borsa manipülasyonu için bekletilen likiditeyi kapsam dışı görmek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Toplumsal hayatın canlılığını sağlayan her türlü sermaye ve değerin üretimden, paylaşımdan ve infaktan alıkonarak dar bir çevrede dondurulması |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Zekâtı şeklen verilen ancak piyasadan ve yatırımdan çekilerek toplumu krize sürükleyen devasa tekelleşmelerin meşru zannedilmesi, Kur'an'ın iktisadi adalet modelinin işlevsiz kalması |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın mülkiyet felsefesini, servetin adil bölüşümünü ve paranın bir tahakküm aracına dönüşmesini engelleyen ana damarı temsil ettiği için hayati öneme sahiptir |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Zekât ve infak yükümlülüğünü emreden ayetlerde, Karun ve Firavun kıssalarında ve risaletin zenginlikle ölçülemeyeceğini bildiren mekanlarda belirleyicidir |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Zenginliğin bireysel bir dokunulmazlık alanı sağladığı ve mülkün dilediğince atıl tutulabileceği yönündeki kapitalist ve feodal yanılgıyı ortadan kaldırır |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamBir nesneyi veya gıdayı hava almayacak, dağılmayacak ve bozulmayacak şekilde bir kabın içine bastırıp sıkıştırarak istiflemek.
- Soyut anlamDeğeri ve serveti toplumsal fayda, üretim ve paylaşım kanallarından çekerek bencil bir emniyet duygusuyla kapalı bir hacme hapsetmek.
- Sistematik karşılıkİktisadi ve ahlaki sistemde değer akışkanlığının kasıtlı olarak dondurulması; paranın ve imkânların kan damarlarından çekilip kangrene sebep olan bir pıhtıya dönüşmesi.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde biriktirilen hacmi, bu hacmi çevreleyen kapalı sınırı, değer ve infak akısını temsil eder; kapalı yüzeyden dışarıya doğru akının sıfır olması sistemin dışa bütünüyle kapatıldığını gösterir. Bunun sonucu olarak dolaşımdaki toplam toplumsal para ve değer hacmi () zamanla () azalarak negatif türev verir ve iktisadi tıkanma meydana gelir.