متن
م - ت - ن
KÖK- 3 geçiş
- 3 ayet
- 2 sîga
- 12 sözlük
Kur'an'daki karşılığı: Sağlam
Notlarım
Sözlükler(12)
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR789 harfباب التاء والنون والميم معهما
ت ن م، م ت ن مستعملان
تنم:
التَّنُوم: شَجَرٌ له حَمْلٌ صِغارُه كمِثل خِلقْه الخِرْوَع، يَنْفَلِقُ عن حَبٍّ يأكُلُه أَهْلُ البادية، وكيفما زالَتِ الشمسُ تبعها بأعرض الورَق.
متن:
المَتنُ والمَتْنَةُ لغتان، يُذكَّر ويُؤَنَّث، وهما مَتنَتانِ لَحْمتانِ مَعصوبتانِ بينهما صُلْبُ الظَّهْر مَعْلُوَّتانِ بعَقَبٍ، والجميع المُتُونٌ.
ومَتَنْتُه: ضَرَبتُ مَتنَه بالسِّياط.
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR619 harfالمَتْنُ من الأرض: ما صلُب وارتفع، والجمع متانٌ ومُتونٌ. قال:
والقومُ قد طعنوا مِتانَ السَجْسَجِ
ومَتُنَ الشيء بالضم متانَةً، فهو مَتينٌ، أي صلبٌ. ومَتْنا الظَهْرِ: مُكْتَنَفا الصُلْبِ عن يمينٍ وشمالٍ من عصب ولحم، يذكَّر ويؤنَّث. ومَتَنْتُ الرجلَ مَتْناً: ضربت مَتْنَهُ. ومَتْنُ السهم: ما دون الرِيش منه إلى وسطه. ويقال أيضاً: رجلٌ مَتْنٌ من الرجال، أي صُلبٌ. ومَتَنَ به مَتْناً: سار به يومَه
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR3.602 harfت ن م
متن ، تنم ، نتم : ( مستعملة ) .
( نتم ) : أهمل الليث : نتم .
وروي عن ابن السكيت في كتاب ( الألفاظ ) : قال أبو عمرو : انْتَتَمَ فلانٌ على فلانٍ بِقَوْلِ سَوْءٍ أي انْفَجَرَ بالقولِ القَبِيح . كَأَنَّه افْتَعَل من نَتَمَ كما يقال : من نَتَلَ انْتَتَل ، ومَن نَتَقَ انْتَتَقَ .
وأنشد أبو عمرو :
قد انْتَتَمَتْ عَلَيَّ بِقَوْلِ سُوءٍ
بُهَيْصِلَة لها وَجْهٌ دَمِيمُ
قلت : لا أدري : انتثمت بالثاء ،
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR4.133 harf(باب الميم والتاء وما يثلثهما)
(متح) الميم والتاء والحاء أُصَيلٌ يدلُّ على مَدِّ الشّيءِ وإطالته. ومَتَح النّهارُ: امتدَّ. وليلٌ مَتَّاح: طويل. ومته المَتْح وهو الاستقاء؛ مَتَح يمتَح مَتْحاً، وهو ماتح ومَتُوحٌ. وإنما قيل ذلك لمدِّ الرشاء. وبِئر مَتوحٌ: قريبةُ المَنزَع.
(متر) الميم والتاء والراء. يقولون، وما أدري ما هو : مَتَرْتُ الشَّيءَ: قطعته؛ ولعله من الإبدال. وقال ابن دريد([1]): مَتَرْتُه
(باب الميم والتاء وما يثلثهما) (متح) الميم والتاء والحاء أُصَيلٌ يدلُّ على مَدِّ الشّيءِ وإطالته. ومَتَح النّهارُ: امتدَّ. وليلٌ مَتَّاح: طويل. ومته المَتْح وهو الاستقاء؛ مَتَح يمتَح مَتْحاً، وهو ماتح ومَتُوحٌ. وإنما قيل ذلك لمدِّ الرشاء. وبِئر مَتوحٌ: قريبةُ المَنزَع. (متر) الميم والتاء والراء. يقولون، وما أدري ما هو : مَتَرْتُ الشَّيءَ: قطعته؛ ولعله من الإبدال. وقال ابن دريد([1]): مَتَرْتُه مَتْراً. وامْتَرَّ الحبلُ: امتدَّ. (متس) الميم والتاء والسين فيه كلمةٌ حكاها ابن دريد([2])، هي مَتَسه يَمْتِسُه مَتْساً: أراغَه لينتزِعَه من بيتٍ أو غيره. (متع) الميم والتاء والعين أصلٌ صحيح يدلُّ على منفعة وامتدادِ مُدّةٍ في خيرٍٍ. منه استمتعت بالشَّيء. والمُتْعة والمَتَاع: المنفعة في قوله تعالى: ﴿بُيُوتاً غَيْرَ مَسْكُونَةٍ فيها مَتَاعٌ لَكُمْ﴾ [النور 29].، ومتَّعت المطلَّقة بالشَّيء، لأنَّها تنتفع به. ويقال أمْتَعْتُ بمالِي، بمعنى تمتَّعت. قال: خليطَينِ من شعبيْنِ شَتَّى تجاورَا *** قديماً وكانا للتفرُّقِ أمتَعَا([3])ورواه الأصمعي: "بالتفرّق". يقول: لم تكن متعة أحدِهما لصاحبه إلاّ الفِراق. ويقولون: لئن اشتريتَ هذا الغلامَ لَتَمْتَعَنَّ منه بغلامٍ صالح([4]). ويقولون: حبل ماتِعٌ: جيِّد، ومعناهُ أنَّ المدّة تمتدّ به. ويقولون: مَتَع النَّهارُ: طال. ومَتَع النباتُ مُتُوعاً. فأمَّا قول النابغة: إلى خير دينٍ نُسكه قد علمته *** وميزانُه في سُورة البِرِّ [ماتعُ]([5])فقالوا: معناه راجحٌ زائد. ومَتَع السّرابُ: طالَ في أوَّل النهار مُتوعاً* أيضاً. قال أبو بكر: والمتعة: ما تمتعت [به([6])]. ونِكاح المُتعة التي كُرِهتْ أحسَبها من هذا([7]). والمتاع من أمتعة البيت: ما يستمتع به الإنسانُ في حوائجه. ومتَّع الله به فلاناً تمتيعاً، وأمتَعَه به إمتاعاً بمعنىً واحد، أي أبقاه ليستمتع به فيما أحب من السرور والمنافع. وذهب مِن أهل التَّحقيق بعضُهم إلى أنَّ الأصل في الباب التلذُّذ. ومَتَع النَّهارُ لأنهُ يُتَمتَّع بضيائه. ومَتع السّرابُ مشبَّه بتمتُّع النهار. والمتاع: الانتفاع بما فيه لذَّةٌ عاجلة. وذهبَ منهم آخرُ إلى أنَّ الأصلَ الامتدادُ والارتفاع، والمتاع انتفاعٌ ممتدُّ الوقت. وشراب ماتعٌ: أحمر، أي به يُتمتَّع لجودته. (متك) الميم والتاء والكاف. يقولون: المُتْك: الأُترُجّ، ويقال الزُّماوَرْد. ويقال: المتْك([8]): ما تُبقِيه الخاتِنة. (متل) الميم والتاء واللام. يقولون: مَتَله مَتْلاً: زعزَعَه. (متن) الميم والتاء والنون أصلٌ صحيح واحد يدلُّ على صلابةٍ في الشيء مع امتدادٍ وطول. منه المَتْن: ما صَلُبَ من الأرض وارتفعَ وانقاد، والجمع مِتانٌ. ورأيته بذلك المَتْن. ومنه شبِّه المتنانِ من الإنسان: مُكتنِفا الصُّلْب من عصَبٍ ولحم. ومَتَنْتُه: ضربت مَتْنَه. ويقولون: مَتْنَةٌ، يذهبون إلى اللَّحمة. قال امرؤ القيس: لها مَتْنَتَانِ خَظاتَا كَمَا *** أكبَّ على ساعِدَيه النَّمِرْ([9])ومَتَنَ قوسَه: وَتَّرها بعَقب من عَقَب المَتْن. ومَتَن يومَه: سارَهُ أجمَعَ، وهو على جهة الاستعارة. ومَتَنْتُه بالسَّوط أمْتِنُهُ: ضربتُه. وعندنا أن يكون ضرباً على المَتْن. والمُماتَنة: المباعَدة في الغاية. وسارَ سيراً مُماتِناً: شديداً بعيداً. وماتنه: ماطله. ومن الباب مُماتَنة الشَّاعرَين، إذا قال هذا بيتاً وذلك بيتاً، كأنَّهما يمتدَّان إلى غايةٍ يريدانِها. ومما شذَّ عن الباب متَنْتُ الدّابةَ: شققت صَفْنَه واستخرجتُ بيضَتَه. (مته) الميم والتاء والهاء. يقولون: التمتُّه: الذَّهاب في البَطَالة والغَوَاية. وهو عندنا من باب الإبدال، الهاء من الحاء، كأنَّه التمتُّح، وقد ذكرناه. ومَتَهت الدّلْوَ: متحتُها. (متي) الميم والتاء والحرف المعتل فيه ثلاث كلمات: إحداها يُستفهَم بها عن زمانٍ. تقول: متى يخرُجُ زيد؟ والكلمة الأخرى من باب الإبدال. يقولون: تمتَّى في نَزْع القَوس، وهو من تَمَطَّى وتمطَّطَ، وقد ذُكِرَ. قال امرؤ القيس: فأتَتْه الوحشُ واردةً *** فتَمتَّى النَّزْعَ في يَسَرِهْ([10])والثالثة كلمةٌ هذليَّة، يقولون: جعلته متي كُمِّي، أي في وسط كُمِّي. قال أبو ذؤيب: شربنَ بماءِ البحرِ ثم ترفَّعَتْ *** متى لُججٍ خُضْرٍ لهنَّ نئيجُ([11]) --------------ـــ ([1]) الجمهرة (1: 13). ([2]) في الجمهرة (2: 17). ([3]) للراعي كما في اللسان (متع)، وهو في مجالس ثعلب 367. ([4]) بعده في المجمل واللسان: "أي لتذهبن". ([5]) التكملة من المجمل واللسان (متع). وليس في ديوان النابغة. ([6]) التكملة من الجمهرة (2: 22). ([7]) في الجمهرة: "ونكاح المتعة الذي ذكر أحسبه من هذا". ([8]) بفتح الميم وضمها. ([9]) ديوان امرئ القيس 14 واللسان (متن، خظا). ([10]) ديوان امرئ القيس 152 واللسان (متى، يسر). ويسره، أي حذاء وجهه، وأصله التسكين وحرك السين للشعر. ويروى: "يسره" بضم ففتح: جمع يسرى، وكذلك "يسره" بضمتين جمع يسار. ([11]) ديوان الهذليين (1: 52)، واللسان (متى).
ـ
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR176 harf- المتنان: مكتنفا الصلب، وبه شبه المتن من الأرض، ومتنته: ضربت متنه، ومتن: قوي متنه، فصار متينا، ومنه قيل: حبل متين، وقوله تعالى: ﴿إن الله الرزاق ذو القوة المتين﴾ [الذاريات/58].
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR867 harfم ت ن
هو متين القوى وهم متان القوى وقد متن متانة.
ومتّن الشيء: صلّبه.
ومتّن الدلو: أحكمها.
ومتّن سقاءه بالرّبّ.
ورجل طويل المتن.
ورجال طوال المتون.
ومتنه بالسوط: ضرب متنه.
ومن المجاز: رأيٌ متين.
وشعر متين.
وفي رأيه متانة.
وماتنه في الشعر: عارضه وتماتنا وتعال أماتنك أينا أمتن شعراً.
قال الطرماح: أبوا لشقائهم إلا ابتعاثي ومثلي ذو العلالة والمتان وماتن
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR4.442 harfالمَتْنُ من كل شيء: ما صَلُبَ ظَهْرُه، والجمع مُتُون ومِتَانٌ؛ قال الحرث بن حِلِّزة:
أَنَّى اهتَدَيْتِ، وكُنتِ غيرَ رَجِيلةٍ،
والقومُ قد قطَعُوا مِتَانَ السَّجْسج
أَراد مِتانَ السَّجاسِج فوضع الواحد موضع الجمع، وقد يجوز أَن يريد مَتْنَ السَّجْسَجِ فجمع على أَنه جعل كلَّ جزء منه مَتْناً. ومَتْنُ كل شيء: ما ظهر منه. ومَتْنُ المَزادة: وجهُها البارزُ. والمَتْنُ: ما ارتفع من الأَرض واستوَى، وقيل: ما
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR126 harf* م ت ن * * مَتُنَ * الشيء صلب وبابه ظرف فهو * مَتِينٌ * و * مَتْنَا * الظهر مكتنفا الصلب عن يمين وشمال من عصب ولحم يذكر ويؤنث
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR4.702 harf( المَتْنُ : النِّكاحُ ) وقد مَتَنَها مَتْناً .
( و ) المَتْنُ : ( الحَلِف .
( و ) المَتْنُ : ( الضَّرْبُ ) بالسَّوطِ في أَي مَوْضِعٍ كانَ ، وهو مجازٌ ، ( أَو شَديدُه .
( و ) المَتْنُ : ( الذِّهابُ في الأَرضِ .
( و ) المَتْنُ : ( المَدُّ ) ، وقد مَتَنَه مَتْناً : إذا مَدّهُ .
( و ) مِن المجازِ : المَتْنُ ( ما صَلُبَ مِن الأرضِ وارْتَفَعَ ) واسْتَوَى ، ( كالمَتْنَةِ ) ، والجَمْعُ مُتُونٌ
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR2.194 harfمَتَّنَهُ
2 مَتَّنَهُ ذ , inf. n. تَمُتِينٌ, He made it, or rendered it, strong, stout, form, or hard. (TA.) ― -b2- مَتَّنَ He seasoned a skin with rob, or inspissated juice (رُبّ). (K.)
مَتْنُ الظَّهْرِ
مَتْنُ الظَّهْرِ ذ is The erector spinæ muscle, which consists of the sacro-lumbalis and longissimus dorsi and spinalis dorsi. The مَتْنٌ is The back: (M, Msb:) or, as also ↓ مَتْنَةٌ, (M,) or
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR1.071 harfمَتَنَ
مَتَنَ U ( n. ac. مُتُوْن 27 )
a. [ Bi ], Stayed, abode in.
b. I , U ( n. ac. مَتْن 1 ), Belaboured on the back.
c. U ( n. ac. مَتْن 1 ), Stretched.
d. Lay with.
e. Departed; journeyed.
f. Swore.
مَتُنَ
مَتُنَ U ( n. ac. مَتَاْنَة 22t ),
a. Was firm, solid; was strong, hardy.
مَتَّنَ
مَتَّنَ II ,
a. Strengthened; made solid, consolidated, solidified.
b. [ La ], Gave a
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR11.204 harfمتن
مَتُنَ - يَمْتُنُ - مَتِيْن
مَتُنَ - يَمْتُنُ + الكائن (الظهرُ أو الحبل): يكون شديداً متماسكاً يقوى على الحمل والشد
مَتِيْن: على وزن " فعيل " اسم فاعل مبالغة من " مَتُنَ - يَمْتُنُ ": شديد وقوي ومتماسك
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " التماسك والصلابة والترابط والقوة والشدة في كائن"، وهي:
مَتُنَ - يَمْتُنُ، كَرِسَ - يَكْرَسُ، غَلُظَ -
Mücavir kökler6 mücavir (9 toplam)
Geçtiği ayetler(3)
وَأُمْلِي لَهُمْ إِنَّ كَيْدِي مَتِينٌ
SağlamBen, onlara mühlet veririm. Muhakkak ki Benim düzenim çetindir.
وَأُمْلِي لَهُمْ إِنَّ كَيْدِي مَتِينٌ
SağlamBen; onlara mühlet veriyorum. Benim tuzağım muhakkak sağlamdır.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | متن |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | قوي, ثبت, حكم |
| Zıt Kök | وهن |
| Çekirdek Özet 1 | Sırtın iki yanında uzanan sert et ve kas dokusu; zeminin sert, yüksek ve uzayıp giden omurgası |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi planın ve kudretin asla kopmayan, gevşemeyen, aşınmayan kesintisiz sağlamlığı |
| Çekirdek Özet 3 | Taşıyıcı omurganın iç dirençle gerilimi absorbe etmesi, zaman ve baskı karşısında bozulmaması |
| Kritik Hata Riski | Kavramı yalnızca mekanik bir sertlik veya şiddet sanarak boyutsal süreklilik ve iç doku sağlamlığı nüansını gözden kaçırmak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| مت | Boyuna uzanma, gerilerek açılma ve mesafeyi katetme; bu kök ailesinde متع faydalanmanın zamana yayılmasını, متى ise zaman ufkundaki uzanışı ifade eder | ن | Asli çekirdeğin boyuna uzanma hareketine yoğunluk, iç doku sertliği, dayanıklılık ve kopmaz bir omurga karakteri ekleyerek anlamı fiziksel ve yapısal dirençle bütünleştirmiştir |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| م | Su | Dalgalanma, yayılma, akışkan kütle ve kuşatıcı derinlik hissi verir |
| ت | İşaret, çarpı | Birbirine bağlanan sınır, kesişme, düğüm noktası ve yapısal sabitlemeyi temsil eder |
| ن | Filiz, balık | Süreklilik, omurgalı hareket, canlı bir hat boyunca uzanan esnek direnç taşır |
| متن | Akıcı bir kütlenin sınır çizgileriyle bağlanıp kesintisiz bir omurga boyunca sertleşmesi | Dalgalı ve yayvan bir yapının sınırlarla tutturularak içten dışa sağlam, yük taşıyabilen ve kopmadan uzanan dayanıklı bir hat haline gelmesini tasvir eder |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Omurga kemiğinin iki yanında uzanan sert, lifli ve damarlı et tabakası; aynı zamanda arazinin dümdüz ve sertçe yükselen, yeryüzünün sırtını oluşturan taşlık ve sağlam sırt kısmı |
| Cahiliye şiiri kullanımı | İmruü’l-Kays bir beyitinde binek atının sırt kaslarının dolgunluğunu ve sertliğini şöyle tasvir eder: لَهَا مَتْنَتَانِ خَظَاتَا كَمَا / أَكَبَّ عَلَى سَاعِدَيْهِ النَّمِرْ |
| Erken Arapça kullanım | Hâris b. Hillize şiirinde çölün sert ve uzayıp giden zeminini aşmayı şu mısra ile dile getirmiştir: أَنَّى اهْتَدَيْتِ وَكُنْتِ غَيْرَ رَجِيلَةٍ / وَالقَوْمُ قَدْ قَطَعُوا مِتَانَ السَّجْسَجِ |
Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha ve Lisānü’l-ʿArab.
Sami etimolojik katman
Sami dillerinde متن kökü doğrudan omurga, sırt, bel ve bedenin yük taşıyan merkez ekseniyle ilişkilidir. İbranice ve Aramice/Süryanice katmanda doğrudan soydaş olan biçimler bedenin bel veya sırt bölgesini (İbranice motnayim [bel/böğür/omurga etrafı], Süryanice matnā [sırt, bel kemiği]) ifade eder; bu bağlamda kök daima canlı bedeninin ağırlığı göğüsleyen en mukavim eksenini adlandırır. Akkadca belgelerde de benzer biçimde sırt ve beden kaslarının taşıyıcı direncine işaret eden sözcükler mevcuttur. Arapçada bu ilksel anatomik anlam korunmuş; oradan arazinin sert sırtına, bir nesnenin ana gövdesine (metin) ve nihayet hiçbir dış kuvvetin büküp kıramayacağı kopmaz bir dayanıklılık sıfatına (metîn) doğru semantik genişleme göstermiştir. Kökün temel anlamsal matrisi, kırılgan bir katılıktan ziyade gerilime ve basınca dayanan lifli ve esnek iç dirençtir.
Güven Kesin
Kaynak Brown-Driver-Briggs, HALOT ve David Cohen.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Sırt kası ve yeryüzü omurgasından kopmaz sertliğe | Anatomik bir yapının sertlik ve süreklilik bildirmesinden türetilerek her türlü sağlam, kesintisiz ve sarsılmaz dokuya isim olmuştur | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice motnayim, Süryanice matnā | Bedenin bel ve sırt bölgesini, yük taşıma kapasitesinin merkezini ifade eden ortak Batı ve Güney Sami mirası | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik çerçevenin Sami dışı kollarında doğrulanmış güvenilir bir kök paraleli tespit edilmemiştir | Veri bulunamadı |
Kaynak Lane’s Lexicon, Gesenius ve Lisānü’l-ʿArab.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| متن | Anlamlı | Sertlik ve uzanma | Yük taşıyan sırt dokusu, aşınmaz zemin ve kopmaz dayanıklılık | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| منت | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir | Kur'an'da geçmez |
| تمن | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Fonetik dizilimi klasik lügatlerce mühmel sayılmıştır | Kur'an'da geçmez |
| تنم | Anlamlı | Çöl bitkisi | Çöl arazisinde yetişen, develerin otladığı bodur ve lifli bir maki cinsi | Kitābü'l-ʿAyn ve Tehzîb'de müsta'mel; Kur'an'da geçmez |
| نمت | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlük sistematiğinde mühmel kategorisindedir | Kur'an'da geçmez |
| نتم | Anlamlı | Ağaç kabuğu veya koku | Tehzîb'de nadir bir kullanım olarak koku veya deri kabuğu bağlamında anılmıştır | Tehzîb'de müsta'mel; Kur'an'da geçmez |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| متن | Merkez | Taşıyıcı ve kopmaz sağlamlık | Boyuna uzanma, lifli esneklik ve iç direnç barındıran dayanıklılık | Yük altında ezilmeyen, aşınmayan ve kırılmayan ana omurga yapısı |
| قوي | Komşu | Enerji ve kudret | Eylemde bulunabilme yetisi ve kuvvet potansiyeli | Dışa dönük baskın güç; متن ise bu gücün bozulmaz içsel zeminidir |
| ثبت | Komşu | Yerinde durma | Konumunu koruma ve sarsılmama | Hareketsizlik ve kararlılık; متن ise yapısal doku sağlamlığıdır |
| حكم | Komşu | Sağlamlık ve düzen | Boşluksuz ve nizasız intizam | Tasarımsal muhkemlik; متن ise yük taşıma ve yıpranmama kapasitesidir |
| وهن | Zıt | Zayıflık ve lif gevşemesi | İç direncin kaybolması, omurganın çökmesi | Dokunun gücünü yitirerek basınca karşı koyamaz hale gelmesi |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | متن | Kopmaz, aşınmaz ve omurgalı sağlamlık | İç yapısı lifli ve gerilime dayanıklı olan, uzunlamasına sağlam zemin | Kesin |
| Latince | Firmus, solidus | Sağlam, dayanıklı | Yapının sarsılmazlığını karşılar ancak biyolojik omurga nüansı eksiktir | Güçlü |
| İngilizce | Tenacious, resilient, staunch | Kopmaz, dirençli, eğilmez | Çekme ve gerilim kuvvetine dayanma yönünü iyi yansıtır | Güçlü |
| Almanca | Reißfest, unerschütterlich | Kopmaya dayanıklı, sarsılmaz | Mekanik direnci tam verir; ontolojik zemin anlamını kısmen dışarıda bırakır | Güçlü |
| Fransızca | Inébranlable, tenace | Sarsılmaz, lifli bir dirençle tutunan | Dış tesirlere karşı bozulmama ve dayanma vasfını karşılar | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary ve Grimm Deutsches Wörterbuch.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| متين | Bozulamaz ilahi tedbir ve tuzak | İnkarcıların planlarını hükümsüz kılan, gevşetilemez ve atlatılamaz düzenleme; A'râf 7:183 ve Kalem 68:45 |
| المتين | Zeval bulmaz, yorulmaz mutlak kudret | Rızık veren Allah'ın hiçbir sınır ve zayıflık tanımayan sarsılmaz sıfatı; Zâriyât 51:58 |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Sıfât-ı ilâhiyye | İsmi fail ve sıfat-ı müşebbehe olarak Allah'ın kudretinin yorulma, zayıflama veya acziyet kabul etmemesi | Kudretin devamlılığı ve tükenmezliği |
| Fıkıh | Metin ve usul kavramı | Hukuki nassın veya akdin tahrif edilemez, değiştirilemez ana gövdesi (metnü'l-hadîs, metnü'l-akd) | Hükmün dayandığı ana taşıyıcı omurga |
| Tefsir | İstidrâc ve mekr analizi | Allah'ın inkarcılara tanıdığı mühletin gevşeklik değil, asla kaçılamaz metin bir tuzak oluşu | İlahi planın sarsılmaz kuşatıcılığı |
| Hadis | Rivayet ve şerh tekniği | İsnadın ulaştığı lafız omurgası (metin) ve ahlaki sebatı anlatan rivayetler | Tahrifata uğramayan ana taşıyıcı söz dokusu |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevhid ve itikat | Sarsılmaz ontolojik zemin | Güven ve teslimiyet üretme | Varlığın tesadüflere değil, asla bükülmez bir kudret omurgasına yaslandığını bildirir | Kesin |
| İlmi | Metodoloji ve mantık | Aksiyomatik temel | Bilgi mimarisini ayakta tutma | Şüphe ve eleştiri darbeleri karşısında teorinin çökmesini engelleyen sağlam çekirdek | Güçlü |
| Siyasi | Hukuk ve meşruiyet | Anayasal omurga | Devleti kriz anında ayakta tutma | İktidarın keyfiliğe kaymasını engelleyen ve sarsıntıları emen yapısal direnç | Güçlü |
| İktisadi | Üretim ve rızık güvenliği | Reel ve yıkılmaz altyapı | Krizlere karşı dayanıklılık | Spekülatif köpüklerin aksine rızkın tükenmez bir rezerve ve ilahi teminata bağlı oluşu | Güçlü |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Çekme dayanımı ve elastik modül (tensile strength) | Bir malzemenin kırılmadan veya kalıcı deformasyona uğramadan çekme gerilimine ve basınca direnç gösterebilme kapasitesi | Kesin |
| Beşeri bilimler | Kurumsal rezilyans (institutional resilience) | Toplumsal veya hukuki bir yapının dış şoklara, krizlere ve çatışmalara rağmen ana omurgasını yitirmeden ayakta kalabilmesi | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kelimeyi yalnızca mekanik bir sertlik veya taş gibi katılık olarak anlamak; içsel gerilimi ve kopmazlık karakterini göz ardı etmek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | İlahi iradenin hem rızık vericilikte hem de inkarcılara karşı kurulan planda zaman içinde gevşemeyen, yorulmayan ve delinemeyen kuşatıcı dayanıklılığı |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Allah'ın inkarcılara mühlet vermesini acizlik veya ihmal zannetmek; oysa bu mühletin kopmaz bir tuzağın (keyd) omurgasını oluşturduğunu fark edememek |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın varlık ve tarih tasavvurunda ilahi yasaların ve ilahi kudretin yıpranmazlığını, rastlantısallık barındırmadığını ve hiçbir dış müdahaleyle kırılamayacağını kavratır. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İnkarcılara mühlet verilmesini konu edinen istidrâc ayetlerinde ve rızkın kaynağının tükenmezliğini bildiren uluhiyet beyanlarında anahtar rol oynar. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Gücün yalnızca anlık ve şiddetli bir darbeden ibaret olduğu yanılgısını giderir; hakiki gücün zamana yayılan, esneyebilen fakat asla kopmayan metanet olduğunu öğretir. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamYeryüzünün uzayıp giden sert sırtı ile omurgayı çevreleyen gerilimli, lifli ve kopmaz kas dokusu.
- Soyut anlamDış darbeler, aşındırıcı zaman ve ağır yükler karşısında şeklini ve işlevini koruyan sarsılmaz iç direnç.
- Sistematik karşılıkSistemin yıkılmasını önleyen, tüm dinamik baskıları absorbe eden ve gevşemeye izin vermeyen taşıyıcı omurga.
- LaTeX modeli
\lim_{t \to \infty} \frac{\sigma(t)}{\epsilon(t)} = M > 0 \quad \text{ile} \quad \ointctrclockwise_{\Gamma} \vec{K} \cdot d\vec{r} \neq 0 - LaTeX açıklamasıModelde zamana bağlı olarak uygulanan gerilimin malzemenin iç deformasyonuna oranı sonsuz zaman ufkunda sıfıra inmemekte, sabit ve pozitif bir metanet katsayısı ile temsil edilmektedir. İkinci kısımda ise kapalı bir eğri boyunca kurulan ilahi planın dışarıya hiçbir açık kapı bırakmaksızın muhafaza edildiği sembolize edilmektedir. Modelde yer alan sembollerden zamanı, sisteme binen yük ve baskıyı, iç aşınma ve esneme miktarını, tükenmez iç direnç ve metaneti, inkarcıları çevreleyen kaçınılmaz ilahi tuzağın yörüngesini, ise bozulamaz ilahi tedbirin yönlü kuvvetini ifade eder.