متع
م - ت - ع
KÖK- 70 geçiş
- 65 ayet
- 41 sîga
- 13 sözlük
Mut’a, üzerine ev eşyasını konduğu yüksekçe yer; sonra buraya konan eşyaya meta denmiştir. Bir şeyden yararlanmaya temettu’ denir.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(13)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Mut’a, üzerine ev eşyasını konduğu yüksekçe yer; sonra buraya konan eşyaya meta denmiştir. Bir şeyden yararlanmaya temettu’ denir.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR2.353 harfباب العين والتاء والميم معهما
ع ت م، ع م ت، م ت ع مستعملات ت م ع، ت ع م، م ع ت مهملات
عتم:
عتّم الرّجلُ تعتيماً إذا كفّ عن الشيء بعدما مضى فيه. قال حُمَيْد:
عَصاهُ منقارٌ شديدٌ يلطمُ
مجامعَ الهامِ ولا يُعَتّمُ
يصف الفيل. عصا الفيل منقاره، لأنّه يضرب به كلّ شيء. وقوله: لا يعتّم، أي: لا يكفّ ولا يهمل.
وحملت على فلان فما عتّمت، أي: ضربته فما تنهنهت وما نكلت ولا أبطأت.
وعَتَمْتُ فأنا عاتِمٌ، أي:
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR954 harfمَتَعَ النهارُ يَمْتَعُ، أي ارتفع وطال. والماتِعُ: الطويلُ من كل شيء. وقد مَتُعَ الشيءُ. ومَتاًعَهُ غيره. قال لبيدٌ يصف نخلاً:
سُحُقٌ يُمَتِّعُها الصَّفا وسرِيُّهُعُمٌّ نَواعِمُ بينهـنَّ كـرومُ
وقول النابغة:
وميزانَهُ في سُورَةِ المجدِ ماتِعُ
أي راجحٌ زائدٌ. وحبلٌ ماتِعٌ، أي جيِّد الفتل. ونبيذٌ ماتِعٌ، أي شديد الحمرة. وكلُّ شيءٍ جيِّدٍ فهو ماتِعٌ. والمَتاعُ: السِلعةُ. والمتاعُ أيضاً:
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR14.182 harfباب العين والتاء مع الميم
عتم ، عمت ، متع : مستعملة .
عتم : أخبرني المنذري عن أبي العباس عن ابن الأعرابي : قال عَتَم الليل وأعتم إذا مَرَّ منه قِطعة . وقال : إذا ذهب النهار وجاء الليل فقد جَنَح الليلُ .
ورُوي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( لايغلبنَّكُمُ الأعراب على اسم صلاتكم العِشاء ، فإن اسمها في كتاب الله العشاء ، وإنما يُعْتَم بِحِلاب الإبل ) . قوله : ( إنما يُعْتَم بحلاب الإبل )
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR4.133 harf(باب الميم والتاء وما يثلثهما)
(متح) الميم والتاء والحاء أُصَيلٌ يدلُّ على مَدِّ الشّيءِ وإطالته. ومَتَح النّهارُ: امتدَّ. وليلٌ مَتَّاح: طويل. ومته المَتْح وهو الاستقاء؛ مَتَح يمتَح مَتْحاً، وهو ماتح ومَتُوحٌ. وإنما قيل ذلك لمدِّ الرشاء. وبِئر مَتوحٌ: قريبةُ المَنزَع.
(متر) الميم والتاء والراء. يقولون، وما أدري ما هو : مَتَرْتُ الشَّيءَ: قطعته؛ ولعله من الإبدال. وقال ابن دريد([1]): مَتَرْتُه
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR2.060 harf- المتوع: الامتداد والارتفاع. يقال: متع النهار ومتع النبات: إذا ارتفع في أول النبات، والمتاع: انتفاع ممتد الوقت، يقال: متعه الله بكذا، وأمتعه؛ وتمتع به. قال تعالى: ﴿ومتعناهم إلى حين﴾ [يونس/98]، ﴿نمتعهم قليلا﴾ [لقمان/ 24]، ﴿فأمتعه قليلا﴾ [البقرة/126]، ﴿سنمتعهم ثم يمسهم منا عذاب أليم﴾ [هود /48].
وكل موضع ذكر فيه (تمتعوا) في الدنيا فعلى طريق التهديد، وذلك لما فيه من معنى التوسع، واستمتع: طلب
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR1.114 harfم ت ع
جبل ماتع: طويل مرتفع.
ونخلة ماتعة.
ومن المجاز: متع النهار متوعاً: ارتفع غاية الارتفاع وهو ما قبل الزوال.
ومتع الضحى وتلع وجئته وقت الضحى الماتع وهو الأكبر.
قال: وأدركنا بها حكم بن عمرو وقد متع النهار بنا فزالا ومتع النبات.
والمطر يمتّع الكلأ والشجر.
قال لبيد: سحق يمتّعها الصّفا وسريّه عم نواعم بينهنّ كروم الصفا: نهر وسريّه: جدوله.
وقال: والمرأة تمتّع
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR12.246 harfمَتَعَ النبيذُ يَمْتَعُ مُتوعاً: اشتدَّت حمرته. ونبي ماتِعٌ أَي شديدُ الحمْرةِ. ومَتَعَ الحبْلُ: اشتد. وحَبْل ماتِعٌ: جيِّدُ الفَتْلِ. ويقال للجبل الطويل: ماتِعٌ؛ ومنه حديث كعب والدَّجّال: يُسَخَّرُ معه جَبَلٌ ماتعٌ خِلاطُه ثَريدٌ أَي طويل شاهِقٌ. ومَتَعَ الرجُلُ ومَتُعَ: جادَ وظَرُفَ، وقيل: كا ما جادَ فقد مَتُعَ، وهو ماتِعٌ. والماتِعُ من كل شيء: البالغُ في الجَوْدةِ الغاية في بابه؛ وأَنشد:
خُذْه
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR290 harf* م ت ع * * المَتَاعُ * السلعة وهو أيضا المنفعة وما تمتعت به وقد * مَتَعَ * به أي انتفع من باب قطع قال الله تعالى ﴿ابتغاء مرضاة الله﴾ و * تَمَتَّعَ * بكذا و * اسْتَمْتَعَ * به بمعنى والاسم * المُتْعَةُ * ومنه متعة الحج لأنها انتفاع و * أَمْتَعَهُ * الله بكذا و * مَتَّعَهُ تمتِيعا * بمعنى
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR8.790 harfمتع النهار، كمنع يمتع متوعا، بالضم : ارتفع وطال، كما في الصحاح، زاد غيره: وامتد وتعالى، وهو مجاز، كما صرح به الزمخشري، وأنشد الصاغاني لسويد اليشكري:
يسبح الآل على أعلامهـا وعلى البيد إذا اليومث متع وهكذا أنشده ابن بري أيضا وأنشد الليث:
وأدركنا بها حكم بن عمرو وقد متع النهار بنا فزالا وقيل: متع النهار متوعا: إذا ارتفع غاية الارتفاع،
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR2.558 harfمَتَعَ النَّهَارُ
1 مَتَعَ النَّهَارُ ذ The day became advanced, the sun being high, (S, K,) before the declining of the sun from the meridian. (K.) . مَتَّعَهُ He (God) made him to live. (Bd in xi. 3.) ― -b2- See مَلّا. ― -b3- مَتَّعَهَا He gave her a gift after divorce. (K.) And مَتَّهَا بِكَذَا He gave her (a divorced wife) such a thing. (Msb.)
تَمَتَّعَ بِهِ
5 تَمَتَّعَ بِهِ ذ and ↓
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR1.353 harfمَتَعَ
مَتَعَ A ( n. ac. مُتُوْع 27 ),
a. Was far-advanced ( day ).
b. Was ruddy ( wine ).
c. Was strong ( rope ).
d. Rose ( mirage ).
e. Was generous.
f. ( n. ac. مَتْع 1 , مُتْع 3 ) [ Bi ], Contradicted.
g. ( n. ac. مَتْع 1 , مُتْعَة 3t ) [ Bi ], Carried off.
h. Made long.
i. ( n. ac. مَتْع 1 ), see ( مَتُعَ ) ( b ) & IV ( c ).
مَتُعَ
مَتُعَ U ( n. ac. مَتَاْعَة 22t ),
a.
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR yok46.552 harfمتع
مَتَعَ - يَمْتَعُ (مَتُعَ - يَمْتُعُ) - مَتَاع - أمْتِعَة - مَتَّعَ - يُمَتِّعُ - تَمَتَّعَ - يَتَمَتَّعُ - اسْتَمْتَعَ - يَسْتَمْتِعُ
مَتَعَ - يَمْتَعُ (مَتُعَ - يَمْتُعُ) + كائن + بشيء: ينتفع به بسرور ورضى ولذة
مَتَاع: على وزن " فـَعال " اسم فعل مبالغة من " مَتَعَ - يَمْتَعُ ": التمتع: وهو كذلك بمعنى اسم آلة: أي شيء مادي أو حالة نفسية
Sîgalar(41)
- مَتَاعًاMeta(فَعَالًا)×7
- مَتَاعٌMeta(فَعَالٌ)×7
- مَتَاعُMeta(فَعَالُ)×6
- تَمَتَّعُواMetalanın(تَفَعَّلُوا)×3
- مَتَّعْنَاMetalandırdık(فَعَّلْنَا)×3
- وَمَتَاعًاVe meta(وَفَعَالًا)×3
- وَمَتَاعٌVe meta(وَفَعَالٌ)×3
- اسْتَمْتَعَFaydalanmak istedi(اسْتَفْعَلَ)×2
- فَتَمَتَّعُواMetalanın(فَتَفَعَّلُوا)×2
- فَمَتَاعُÖyleyse meta(فَفَعَالُ)×2
Mücavir kökler115 mücavir (346 toplam)
- دنو
18 ortak ayet · Dünya : “Dena” kelimesi ecveften nakısa dönüşmüştür
- حيي
16 ortak ayet · Uyanık yılan demektir
- حين
8 ortak ayet · İna (Elif) sütün sağıldığı kap demektir
- قلل
9 ortak ayet · Az
- جنح
6 ortak ayet · Kanat demektir
- هبط
3 ortak ayet · İnin
- نور
8 ortak ayet · Ateş demektir
- سرح
2 ortak ayet · Eğersiz attır
- غير
7 ortak ayet · Ğayr, Ğayr dışında demektir
- زوج
5 ortak ayet · İlik ve düğme çiftinin her biridir
- زين
4 ortak ayet · Ziynet : Süslemek için kullanılan çöplere, tüylere benzeyen…
- أخر
9 ortak ayet · Uhur ense demektir
Geçtiği ayetler(65)
… فَرِيضَةً وَمَتِّعُوهُنَّ عَلَى الْمُوسِعِ قَدَرُهُ وَعَلَى الْمُقْتِرِ قَدَرُهُ مَتَاعًا بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَى الْمُحْسِنِينَ
MetaTemas etmediğiniz veya bir mehir kesmediğniz kadınları boşamışsanız, size vebal yoktur. Şu kadar ki, zengin olan kudretince, darda bulunan da halince ma’ruf bir fayda ile onları faydalandırmalıdır. Bu, iyilik edenlerin üzerine bir borçtur.
وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَيَذَرُونَ أَزْوَاجًا وَصِيَّةً لِأَزْوَاجِهِمْ مَتَاعًا إِلَى الْحَوْلِ غَيْرَ إِخْرَاجٍ فَإِنْ خَرَجْنَ فَلَا جُنَاحَ …
Metaİçinizden vefat edip de eşlerini geride bırakanlar; bir seneye kadar eşlerinin evlerinden çıkarılmayarak geçimlerinin sağlanmasını vasiyyet etmiş olmalıdırlar. Şayet kendileri çıkarlarsa; artık onların ma’ruf şekilde yapacaklarından dolayı size mes’uliyet yoktur. Allah, Aziz’dir, Hakim’dir.
أُحِلَّ لَكُمْ صَيْدُ الْبَحْرِ وَطَعَامُهُ مَتَاعًا لَكُمْ وَلِلسَّيَّارَةِ وَحُرِّمَ عَلَيْكُمْ صَيْدُ الْبَرِّ مَا دُمْتُمْ حُرُمًا وَاتَّقُوا اللَّهَ الَّذِي إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ
MetaDeniz avı ve onu yemek; size de, yolculara da geçimlik olmak üzere helal kılınmıştır. İhramlı bulunduğunuz sürece, kara avı haram kılınmıştır. Hem, huzuruna varıp toplanacağınız Allah’tan korkun.
وَأَنِ اسْتَغْفِرُوا رَبَّكُمْ ثُمَّ تُوبُوا إِلَيْهِ يُمَتِّعْكُمْ مَتَاعًا حَسَنًا إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى وَيُؤْتِ كُلَّ ذِي فَضْلٍ …
MetaRabbınızdan mağfiret dileyin, sonra O’na tevbe edin ki, belli bir süreye kadar sizi güzelce geçindirsin. Her lütuf sahibine lütfunu versin. Eğer yüzçevirirseniz; o zaman ben, başınıza gelecek büyük bir günün azabından korkarım.
… مِنْكُمْ وَاللَّهُ لَا يَسْتَحْيِي مِنَ الْحَقِّ وَإِذَا سَأَلْتُمُوهُنَّ مَتَاعًا فَاسْأَلُوهُنَّ مِنْ وَرَاءِ حِجَابٍ ذَلِكُمْ أَطْهَرُ لِقُلُوبِكُمْ وَقُلُوبِهِنَّ …
MetaEy iman edenler; Peygamber’in evlerine yemeğe çağrılmaksızın ve vakitli vakitsiz girmeyin. Ama davet olunursanız; girin ve yemeği yeyince de lafa dalmadan dağılın. Bu haliniz, Peygamber’i üzüyordu, o da size bir şey söylemeye çekiniyordu. Allah ise hakkı söylemekten çekinmez. Peygamber’in eşlerinden bir şey istediğinizde; onu perde arkasından isteyin. Bu; sizin kalbleriniz için de, onların kalbleri için de daha temizdir. Allah’ın Rasulünü üzmeniz ve ondan sonra eşlerini nikahlamak asla caiz değildir. Çünkü bu; Allah katında büyük bir günahtır.
مَتَاعًا لَكُمْ وَلِأَنْعَامِكُمْ
MetaSizin ve hayvanlarınızın geçinmesi için.
مَتَاعًا لَكُمْ وَلِأَنْعَامِكُمْ
MetaSizin ve hayvanlarınızın faydalanması için.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | متع |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | نفع, لذذ, زود |
| Zıt Kök | بؤس |
| Çekirdek Özet 1 | Bir şeyin boy atıp uzaması, günün yükselmesi ve belirli bir vadeye kadar kendisinden yararlanılan geçici nesne veya azık |
| Çekirdek Özet 2 | İnsana dünya hayatında belirli bir sınıra kadar tanınan geçici faydalanma imkânı ve tükenmeye mahkûm dünya varlığı |
| Çekirdek Özet 3 | Asıl ve kalıcı hedef olmayan, yalnızca nihai gayeye ulaşmak için muayyen bir süre boyunca araç kılınan intifa düzeni |
| Kritik Hata Riski | Meta kavramını yalnızca ticari mala veya mutlak lezzete indirgeyip onun geçicilik, sınırlılık ve araç olma niteliğini göz ardı etmek |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| مت | Uzamak, gerilmek, boyuna çekilmek ve belirli bir hatta yayılmak anlamı taşır; متن kökünde sağlam ve uzayıp giden sırt veya sert zemin, متى lafzında ise zamansal uzama ve yayılma bu kök bağıyla belirir. | ع | Boğaz harfinin getirdiği derinlik ve açıklıkla uzama hareketini nesneyle kurulan canlı, somut ve intifaya dönük geçici bir faydalanma ilişkisine daraltmıştır. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| م | Su; akış, yayılma ve süreklilik | Faydanın veya hareketin zamana yayılarak akışını ve canlılığa dayanak oluşunu temsil eder. |
| ت | İşaret, çarpı; sınır, son ve belirlenmiş ölçü | Sağlanan imkânın sonsuz olmadığını, kesin bir vade ve sınır çizgisiyle kayıtlandığını gösterir. |
| ع | Göz; kaynak, açığa çıkma ve doğrudan temas | İntifanın bizzat yaşanan, algılanan ve somut olarak tecrübe edilen bir gerçeklik olduğunu belirtir. |
| متع | Kaynaktan akıp gelen ve belirli bir sınıra kadar süren faydalanma hareketi | İnsanın hayatiyetini sürdürmesi için önüne serilen, tecrübe edilen ancak kesin bir sınırla sonlanan geçici imkân alanını ifade eder. |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Günün yükselip boy atması (metaha’n-nehâr), bitkinin uzaması, ipin sıkı bükülüp uzatılması ve yüksek dağ (cebelun mâtiun); buradan hareketle tükenene veya belirli bir sınıra kadar kendisinden istifade edilen yol azığı ve ev eşyası. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | A‘şâ bir avcıyı tasvir ederken kökü avın sağladığı fayda ve geçimlik anlamında kullanmıştır: حتّى إذا ذرَّ قرنُ الشمسِ صبَّحها / من آل نبهانَ يبغي أهلَه مُتَعـا |
| Erken Arapça kullanım | Erken dönem şahitlerinde günün zeval vaktinden önceki en yüksek anı ve bitkilerin suyla beslenip serpilmesi için kullanılmıştır; Lebîd bir beytinde hurmalıkların suyla beslenmesini bu kökle anlatır: سحق يمتّعها الصّفا وسريّه / عم نواعم بينهنّ كروم |
Kaynak Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn ve Asās al-Balāgha.
Sami etimolojik katman
Arapça متع kökü, merkezi Sami dillerinde belirli bir müddet uzama, yetişme, bir nesneye erişme ve ondan sınırlı süre istifade etme semantik dairesiyle irtibatlıdır. Kökün asli fiziksel omurgası boyca ve vakitçe uzama fikrine dayanmakta olup bu durum Güney Sami ve Arap sahasında özellikle intifa ve geçici yaşama araçları üzerinden leksikalleşmiştir. İbranice ve Aramice gibi Kuzeybatı Sami dillerinde doğrudan m-t-ʿ biçiminde belirgin bir karşılık yaygın olmayıp, kökün ilk iki konsonantı olan m-t çekirdeği üzerinden gelişen uzama, gerilme ve sürme çağrışımları mevcuttur. Arapçada boğaz harfi olan ayn harfinin katılımıyla soyut uzama fikri, insanın maddeden aldığı somut zevk, geçimlik ve sonlu istifade (meta‘) formuna dönüşmüştür; bu bakımdan kavram Arap dilinin iç dinamikleriyle özgünleşmiş bir semantik zenginleşme sergiler.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, David Cohen ve Lisān al-ʿArab.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Uzama, yükselme ve boy atma hareketinden sonlu intifaya geçiş | Güneşin ve bitkinin yükselmesi anlamındaki kök, insanın dünya yolculuğunda tükettiği araç gereç ve sınırlı hazlara ad olmuştur. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Biliteral m-t çekirdeğinde uzama ve gerilme paralelliği | Kuzeybatı Sami dillerindeki köktaş formlarda süre ve uzama fikri bulunmakla birlikte ayn harfli üçlü kök Arapçada billurlaşmıştır. | Muhtemel |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik dış çeperde kökün doğrudan doğrulanabilir bir soydaşı tespit edilememiştir. | Veri bulunamadı |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha ve David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| متع | Anlamlı | Uzamak, yükselmek, yararlanmak | Belirli bir süre faydalanılan nesne, azık ve günün uzaması anlamındadır. | Hedef köktür; Kur'an'da geçer. |
| معت | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş mühmel kabul edilmiştir. | Kur'an'da geçmez. |
| تمع | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş mühmel kabul edilmiştir. | Kur'an'da geçmez. |
| تعم | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş mühmel kabul edilmiştir. | Kur'an'da geçmez. |
| عمت | Anlamlı | Yünü bükmek, karıştırmak, sarmak | Yünü eğirmek üzere toparlayıp dürmek ve işleri birbirine karıştırmak anlamı taşır. | Kur'an'da geçmez; sözlüklerde müsta'meldir. |
| عتم | Anlamlı | Gecikmek, yavaşlamak, karanlığın basması | Gecenin ilk üçte birinin geçmesi, yatsı vakti ve bir işi ağırdan alma durumudur. | Kur'an'da geçmez; sözlüklerde müsta'meldir. |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| متع | Merkez | Belirli bir süreyle sınırlı intifa ve geçimlik | Faydalanmanın mutlaka bir vadeyle kayıtlı ve nihayetinde tükenecek olması yönüyle ayrılır. | İnsanın tükettiği dünya azığı ve sonlu imkânlar. |
| نفع | Komşu | Mutlak fayda ve hayır elde etme | نفع kalıcı ve gerçek hayrı da kapsarken, متع çoğunlukla sonlu ve araçsal olan faydayı belirtir. | Maddi veya manevi her türlü olumlu tesir ve kazanım. |
| لذذ | Komşu | Duyusal haz ve tat alma | لذذ doğrudan duyuların aldığı lezzete odaklanırken, متع nesnenin sağladığı imkân ve kullanım sürecini içerir. | Tene veya ruha anlık zevk veren algı durumu. |
| زود | Komşu | Yolculuk için azık edinme | زود sadece yol hazırlığına işaret ederken, متع o azığın bizzat tüketilme sürecini ve eşyayı kapsar. | Menkıbe ve sefer için ayrılan temel gereksinimler. |
| بؤس | Zıt | Şiddetli sıkıntı, mahrumiyet ve darlık | متع genişlik ve faydayı barındırırken, بؤس her türlü imkândan yoksun kalmayı ve sefaleti anlatır. | Faydalanma imkânının tamamen sıfırlandığı ızdırap hali. |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | متع | Belirli bir süre intifa etmek, meta | Geçici kullanım ve arkasından zeval gelen faydayı bütünüyle içerir. | Kesin |
| Latince | ususfructus, commodum | İntifa hakkı, geçici yarar | ususfructus mülkiyet olmaksızın yararlanmayı karşılar ancak kökün günün uzaması gibi kozmik-somut katmanını dışarıda bırakır. | Güçlü |
| İngilizce | temporary enjoyment, provision, usufruct | Geçici faydalanma, dünyalık, azık | provision azık boyutunu, enjoyment faydayı verir; kökteki zevale mahkûmiyet uyarısını tam yansıtmaz. | Güçlü |
| Almanca | Nutzniessung, Vergängliches Gut | İntifa, geçici dünyalık meta | Hukuki ve maddi faydayı iyi açıklar ancak varoluşsal aldanış nüansını tek başına taşımaz. | Güçlü |
| Fransızca | usufruit, jouissance temporaire | Geçici intifa, sonlu zevk | Faydalanma eylemini karşılar; Kur'an'daki aldatıcı meta boyutunu bağlamsal eklerle tamamlar. | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary ve Lane’s Arabic-English Lexicon.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| مَتَاعُ الْغُرُورِ | Aldatıcı ve sonlu dünya varlığı | Dünya hayatının ahiret karşısındaki değersizliğini ve geçiciliğini vurgulayan bağlamlar; Âl-i İmrân 3:185, Hadîd 57:20. |
| مَتَاعًا لَكُمْ | Hayatın sürdürülmesi için verilen rızık ve nimet | Yeryüzünün, deniz avının ve bitkilerin insanlar ile hayvanların istifadesine sunulması; Mâide 5:96, Nâziât 79:33, Abese 80:32. |
| مَتَاعٌ إِلَى حِينٍ | Belirlenmiş bir ecele kadar tanınan mühlet | İnsanın yeryüzündeki ikametinin ve kavimlerin helakine kadar süren ertelenmiş ömrün anlatımı; Bakara 2:36, Yûnus 10:98. |
| مَتِّعُوهُنَّ / مُتْعَةُ الطَّلَاقِ | Boşanan kadına verilen teselli ve geçimlik mal | Evlilik bağı sona erdiğinde kadının mağduriyetini gidermek için verilen mali destek; Bakara 2:236, Bakara 2:241. |
| فَمَنْ تَمَتَّعَ | Hac ile umreyi birleştirip ihram yasaklarından geçici çıkış | Hac aylarında umre yaptıktan sonra ihramdan çıkıp meşru nimetlerden yararlanma hali; Bakara 2:196. |
| تَمَتَّعُوا | İnkârcılara yönelik tehdit ve istidraç | Nimet içinde şımaran toplumlara sonlarının yaklaştığını bildiren ilahi uyarı; Hûd 11:65, Rûm 30:34. |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Dünya hayatının mahiyeti ve istidraç meselesi | Kafirlerin dünyada nimetlendirilmesinin (temti') bir lütuf mu yoksa azabın artırılmasına yönelik bir mühlet mi olduğu tartışması. | Nimetin bizatihi amaç değil, imtihan ve ertelenmiş sorumluluk aracı olarak daralması. |
| Fıkıh | Hac ibadeti, boşanma tazminatı ve geçici nikah | Hacc-ı temettü' kuralları, mut'a talakının hükmü (vacip mi mendup mu olduğu) ve mut'a nikahının haramiyeti. | Belirli şartlarla sınırlandırılmış intifa, meşru yararlanma ve hukuksal bedel. |
| Tefsir | Dünya-ahiret karşılaştırması ve istidraç ayetleri | Dünyanın meta olarak nitelenmesinin varlık hiyerarşisindeki yeri ve "azık" ile "aldanış" kutupları arasındaki dengenin izahı. | Eşyanın geçiciliği, tükenişi ve kalıcı ahiret nimetlerine nispetle azlığı. |
| Hadis | Zühd rivayetleri ve geçici ruhsatlar | Hz. Peygamber'in dünyayı bir yolcunun ağaç altındaki gölgelenmesine benzetmesi ve Hayber'de mut'a nikahının nihai olarak yasaklanması. | Ahirete hazırlık bilinci ve geçici tatminlerin meşruiyet sınırları. |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Varlık ve kulluk tasavvuru | İmtihan sermayesi ve emanet | İnsanın yaratılış gayesini unutmadan araçları amaca dönüştürmesini engellemek. | Dünya bütünüyle bir metadır; gayesi kendisinde değil, sonrasına hazırlıkta gizlidir. | Kesin |
| İlmi | Epistemolojik araçsallık | Sonlu tecrübe nesnesi | Bilginin üretilmesinde duyusal dünyanın geçici verilerini basamak kılmak. | Nesneler dünyası nihai hakikat değil, delil ve istifade alanıdır. | Güçlü |
| Siyasi | İktidar ve mühlet dengesi | Geçici yetki ve istidraç alanı | Gücün mutlaklaşmasını önlemek ve iktidar sahiplerine sonlu olduklarını hatırlatmak. | Yöneticilerin hükümranlığı kalıcı bir mülkiyet değil, vadesi dolduğunda devredilecek bir intifadır. | Güçlü |
| İktisadi | Mülkiyet ve tüketim ahlakı | Tüketim malı ve kullanım hakkı | Malın biriktirilip putlaştırılmasını önleyerek dolaşımını ve adil intifasını sağlamak. | Servet bir amaç değil, hayatın idamesini sağlayan tüketim vasıtasıdır. | Kesin |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Sönümlü dalga ve tüketilen enerji potansiyeli | Belirli bir başlangıç enerjisiyle sisteme giren, iş gördükten sonra zamanla tükenip sıfıra yaklaşan termodinamik süreç. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Kullanım hakkı (intifa/usufruct) kuramı | Bir varlığın öz mülkiyetine sahip olmaksızın, belirli bir hukuki çerçeve ve süre dahilinde semeresinden yararlanma durumu. | Kesin |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca piyasada alınıp satılan ticari bir mal (emtia) veya hedonistik tüketim hazzı olarak görmek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | متع kökü, insanın yeryüzündeki nefes sayısından tükettiği gıdaya, kullandığı ev eşyasından kendisine tanınan ömür mühletine kadar sonlu olan tüm varoluşsal imkânları kapsar. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Dünyayı ve içindekileri nihai mülkiyet nesnesi zannederek biriktirme hırsına kapılmak; geçici olanı kalıcı sanıp asıl gayeyi feda etmek. |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın dünya-insan-ahiret ilişkisini oturttuğu ontolojik zemini açıklar; insanın yeryüzündeki konumunun bir malik değil, geçici bir kullanıcı (müstamti') olduğunu bildirir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Dünyanın faniliğini ve aldatıcılığını anlatan ayetlerde, boşanan kadınların haklarını düzenleyen fıkhi hükümlerde ve helak öncesi toplumlara mühlet verildiğini bildiren ceza ayetlerinde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Dünyayı ya mutlak anlamda lanetlenmesi gereken bir yokluk alanı ya da ebedi kalınacak bir mülk gibi gören iki ifrat ucu da düzeltir; dünyanın bir "azık" ve "araç" olduğunu teyit eder. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamBoyun uzaması, günün yükselmesi, yol azığı ve geçici olarak yararlanılıp tüketilen ev eşyası.
- Soyut anlamBelirli bir ecel ve sınırla kayıtlı, nihai gaye olmayıp bir hedefe varmak için araç kılınan sonlu intifa ve haz.
- Sistematik karşılıkMülkiyetin değil intifanın esas olduğu, vadesi geldiğinde tükenen geçici imkân ve tüketim düzeni.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde sağlanan meta ve yararlanma fonksiyonunu temsil eder. zamana bağlı intifa ve fayda düzeyini, geçen süreyi, ise ilahi takdirle belirlenmiş ecel veya vade sınırını gösterir. Heaviside basamak fonksiyonu sisteme dahil edilerek, anı sınırına ulaştığı anda fonksiyonun sıfırlanması modellenmiştir; yani meta, belirlenen vade dolduğu anda tamamen son bulan ve kalıcılığı olmayan bir süreçtir.