محق

Klavye kısayolları

Ara
/
Yeni not
n
Önceki / sonraki ayet
[ ]
Okuma modu
f
Graf modu
g
Kur'an evreni
e
Kapat / geri
Esc
Grafiği atla

Kök ağı

Kök ağı: م-ح-ق2 sîga, 8 mücavir kök, 2 ayet, 2 sure; sîgalar ve mücavir kökler Sîgalar ve Mücavir kökler kartlarında, ayetler Ayetler kartında liste olarak var.أمنحببصدقمحقمحصكفروَيَمْحَقَأثمأله

KökSîga 2Ayet 2Sure 2Mücavir 8

▶ Ağı aç (3B)

محق

م - ح - ق

KÖK
  • 2 geçiş
  • 2 ayet
  • 2 sîga
  • 12 sözlük

Kur'an'daki karşılığı: Eksiltir

Notlarım

Sözlükler(12)

Kitâbu'l-'Ayn

Halîl b. Ahmed · 8. yyTR2.598 harf
باب الحاء والقاف والميم معهما ق ح م، ق م ح، ح م ق، م ح ق مستعملات قحم: قَحَمَ الرجُلُ يَقْحَم قُحوماً في الشِعْر، ويقال في الكلام العام: اقتَحَمَ وهو رَمْيُه بنفسَه في نَهْر أو وَهْدةٍ أو في أمْرٍ من غير رَوِيّة. ويقال: قَحَمَ قُحُوماً: إذا كَبِرَ. قال زائدة: قَحَمَ وأقحَمَ تجاوَزَ، واقتَحَم هو. والقَحْم: الشّيْخ الخَرِف، والقَحْمةُ: الشَّيْخةُ، قال الراجز: إنّي وإنْ قالوا كبير قَحْمُ عندي
Tamamını oku

es-Sıhâh

Cevherî · 10. yyTR696 harf
مَحَقَهُ يَمْحَقَهُ مَحْقاً، أي أبطله ومحاه. وتَمَحَّقَ الشيءُ وامْتَحَقَ. والمُحاقُ من الشهر: ثلاث ليالٍ من آخره. ونصلٌ مَحيقٌ، أي مُرَقَّقٌ، وهو فعيلٌ من مَحَقَهُ. قال الشاعر: يُقَلِّبُ صَعْدَةً جرداءَ فيهانَقيعُ السُمِّ أو قَرْنٌ مَحيقُ ومَحَقَهُ الحَرُّ، أي أحرقه. ويومٌ ماحِقٌ، أي شديد الحرّ، أي إنَّه يَمْحَقُ كلَّ شيء ويُحْرِقه. قال الأصمعيّ: يقال جاءنا في ماحِقِ الصيف، أي في شدَّة
Tamamını oku

Tehzîbu'l-Luğa

Ezherî · 10. yyTR11.777 harf
باب الحاء والقاف والميم حمق ، قحم ، قمح ، محق : مستعملة . قحم : قال الليث : قَحَمَ الرّجلُ يَقْحَمُ قُحُوماً . وفي الكلام العامِّ : اقْتَحَم وهو رَمْيُه بنفسه في نَهرٍ أو وهْدَة أو في أمر من غير دُرْبَة . وقال الله جلّ وعزّ : ( ? لنَّجْدَينِ فَلاَ ? قتَحَمَ ) ( البَلَد : 11 ) ثم فسر اقْتِحَامَها فقال : ( فَكَّ رَقَبة أو أَطْعَمَ ) . وقرىء : ( ? لْعَقَبَةُ فَكُّ رَقَبَةٍ أَوْ إِطْعَامٌ فِى يَوْمٍ
Maddenin bağlantısı

باب الحاء والقاف والميم حمق ، قحم ، قمح ، محق : مستعملة . قحم : قال الليث : قَحَمَ الرّجلُ يَقْحَمُ قُحُوماً . وفي الكلام العامِّ : اقْتَحَم وهو رَمْيُه بنفسه في نَهرٍ أو وهْدَة أو في أمر من غير دُرْبَة . وقال الله جلّ وعزّ : ( ? لنَّجْدَينِ فَلاَ ? قتَحَمَ ) ( البَلَد : 11 ) ثم فسر اقْتِحَامَها فقال : ( فَكَّ رَقَبة أو أَطْعَمَ ) . وقرىء : ( ? لْعَقَبَةُ فَكُّ رَقَبَةٍ أَوْ إِطْعَامٌ فِى يَوْمٍ ) ( البلد : 13 ، 14 ) ومعنى فلا اقْتَحَمَ العَقَبة أي فلا هو اقتحم العقبة ، والعرب إذا نفت بلا فعلاً كررتها كقوله : ( ? لْمَسَاقُ فَلاَ صَدَّقَ وَلاَ صَلَّى ? ) ( القِيَامَة : 31 ) ولم يُكَرِّرْها هاهنا : لأنه أضمر لها فعلاً دل عليه سياق الكلام كأنه قال : فلا آمَنَ ولا اقْتَحَم العَقَبَة ، والدليل عليه قوله : ( مَتْرَبَةٍ ثُمَّ كَانَ مِنَ ? لَّذِينَ ) ( البلد : 17 ) . ويقال : تَقَحَّمَتْ بفلان دابَّتُه وذلك إذا نَدَّتْ به فلم يضبط رأسها ، فربما طوَّحت به في وهْدَة أو وَقَصَتْ به . وقال الراجز : أقُولُ والنَّاقةُ بي تَقَحّمُ وأنا منها مُكْلَئِزٌّ مُعْصِم ويحَكِ ما اسمُ أُمِّها يا عَلْكَمُ يقال : إن الناقة إذا تَقَحَّمَتْ براكبها نادَّةً لا يضبِط رأسَها إنه إذا سَمّى أُمَّها وقَفَت وعَلْكَم اسم ناقة . وفي حديث عليّ ح أنه وكَّل عبد الله بن جعفر بالخُصُومة وقال : ( إنَّ للخصومة قُحَماً ) . قال الليث : القُحَمُ : العِظامُ من الأمور التي لا يَرْكَبُها كلُّ أَحَد ، والواحدة قُحْمَة . وقال أبو عُبيد : قال أبو زيد الكلابيُّ : القُحَم : المهالك . قال أبو عُبيد : وأصلهُ من التقحم . قال : ومنه قُحْمَةُ الأعراب ، وهو أن تُصيبَهم السَّنَةُ فتُهلكهم ، فذلك تَقَحُّمها عليهم أو تَقَحُّمُهُم بلادَ الرِّيفِ . وقال ذو الرُّمَّة يصف الإبل وشدة ما تلقى من السّير حتى تُجْهِضَ أولادها : يُطْرِّحْنَ بالأولاد أو يَلْتَزِمْنَها عَلَى قُحَمٍ بين الفَلاَ والمَنَاهِلِ وقال شمر : كلُّ شاقَ صعب من الأمور المُعضِلة والحُروب والدُّيون فهي قُحَمٌ . وأنشد لرؤبة : من قُحَم الدَّين وزُهْدِ الأرفاد قال : قُحَمُ الدَّيْنِ : كثرته ومَشَقَّتُه . قال ساعِدَةُ بن جُؤَيَّة : والشيبُ داءٌ نجيسٌ لا دواء به للمرء كان صحيحاً صائبَ القُحَم يقول : إذا تقَحَّمَ في أمر لم يطش ولم يخطىء ، قال : وقال ابن الأعرابي في قوله : قومٌ إذا حاربوا في حربهم قُحَمُ قال : إقدامٌ وجرأةٌ وتقحُّم ، وقال في قوله : ( معنْ سَرَّه أَنْ يَتَقَحَّم جراثيمَ جَهَنَّم فَلْيَقْضِ في الحدِّ ) . قال شمر : التَّقَحُّم : التقدُّم والوقُوع في أُهْوِيَّة وشِدَّة بغير رَوِيَّة ولا تَثَبُّت . وقال العجَّاج : إذَا كَلَى واقْتُحم المَكْلِيُّ يقول : صُرِع الذي أُصيبت كُلْيَتُه . قال : واقْتَحَم النَّجْمُ إذا غاب وسقط . وقال ابن أحمر : أُراقبُ النجم كأني مُولَع بحيثُ يجري النجمُ حتى يَقْتَحم أي يسقط . وقال جرير في التقدّم : هم الحامِلُون الخيلَ حتى تَقَحَّمَتْ قَرابيسُها وازداد موجاً لُبُودُها وقال الليث : المَقاحيمُ مِنَ الإبل التي تَقْتحِم فتضرب الشّوْلَ من غير إرسال فيها ، والواحد مِقْحَامٌ . قلت : هذا من نعت الفُحُول . والمُقْحَمُ : البعيرُ الذي يُرّبِعُ ويُثني في سنة واحدة : فَتَقْتَحِمُ سنٌّ على سنَ قبل وقتها . يقال : أُقْحِمَ البَعِيرُ وهذا قول الأصمعي إن البعير إذا ألقَى سِنَّيْه في عام واحد فهو مُقْحَم ، وذلك لا يكون إلاَّ لابْن الهرِمين . وقال الليث : بعيرٌ مُقْحَم . وهو الذي يُقْحَمُ في المفازة من غير مُسِيمٍ ولا سائق . وقال ذو الرُّمَّة : أَوْ مُقْحَمٌ أَضْعَفَ الإبْطَان حَادِجُه بالأمْس فاسْتَأْخَرَ العِدْلانِ والقَتَبُ قال : شبَّه به جَنَاحَي الظَّليم . قال : وأعرابيٌّ مُقْحَمٌ : نشأ في البَدْو والفَلَواتِ لم يُزَايلها . والتَّقْحيم : رَمْيُ الفَرَسِ فارِسَه على وَجْهِه وأنشد : يُقَحِّمُ الفارِسَ لَوْلا قَبْقَبُه وفي صفة رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) ( لا تَقْتَحِمُه عَيْن من قِصَر ) . قال أبو عُبيد : اقْتَحَمَتْه عيني إذا احْتَقَرَتْه ، أراد الواصف أنه لا تستصغره العينُ ولا تزدريه لقصره ، وفلان مُقْحَمٌ أي ضعيف . وكُلُّ شيء نُسب إلى الضَّعْف فهو مُقْحَمٌ ، ومنه قول الجَعْدِي : علوْنَا وسُدْنَا سُؤْدَداً غير مُقْحَم وأصل هذا كله من المُقْحَم الذي يتحول من سِنِّ إلى سِنَ في سنة واحدة . وقال ابن الأعرابي : شيخ قَحْرٌ وقَحْمٌ بمعنى واحد . وقال أبو عمرو : القَحْمُ : الكبير من الإبل ، ولو شُبِّه به الرجلُ كان جائزاً ، والقَحْرُ مثله . وقال أبو العَمَيْثَل الأعرابي : القَحْمُ الذي أقْحَمَتْه السِّن تراه قد هَرِم في غير أوان الهَرَم . قمح : قال الليث : القَمْحُ : البُرُّ . قال : وإذا جَرَى الدَّقيقُ في السُّنْبُل من لَدُنِ الإنضاج إلى الاكتناز ، تقول : قد جَرى القمحُ في السُّنْبل ، وقد أقْمَحَ البُرُّ . قلت : وقد أنْضَج ونَضِج ، والقَمْحُ لغةٌ شاميّةٌ ، وأهل الحجاز قد تكلموا بها . وقال الليث : الاقْتِماحُ : أخْذُك الشيء في راحتِك ثم تَقْتَمِحهُ في فِيك ، والاسم القُمْحَةُ كاللُّقْمَةِ والأُكْلَةِ : قال : والقَمِيحَةُ : اسم الجُوَارِشِ . قلت : يقال : قَمِحْتُ السويقَ أَقْمَحُهُ قَمحاً إذا سفِفْتَه . أخبرني بذلك المنذريّ عن ثعلب عن ابن الأعرابي . قال : والقَمِيحَة : السَّفُوفُ من السَّويقِ وغيره . الليث : القُمَّحان : يقال : وَرْس . ويقال : زَعْفَران . وقال أبو عُبيد : القُمَّحَانُ : زَبَدُ الخَمْرِ ويقالُ : طيبٌ . وقال النابغة : ( يبَيسُ القُمَّحَان مِنَ المَدَام ) وقال الليث : المُقامِحُ والقامِح من الإبل الذي قد اشتد عطَشُه حتى فَتَر لذلك فُتوراً شديداً ، وبعير مُقْمَح ، وقد قَمَحَ يَقْمَح من شِدَّةِ العطش قُموحاً ، وأقمحَه العطشُ فهو مُقْمَح . وقال الله جلّ وعزّ : ( أَعْن ? قِهِمْ أَغْلَ ? لاً فَهِىَ إِلَى ? لاَذْقَ ? نِ ) ( يس : 8 ) : خاشعون لا يرفعون أبصارَهم ، قلت : كلُّ ما قاله الليث في تفسير القامِح والمُقامِح وفي تفسير قوْله : ( إِلَى ? لاَذْقَ ? نِ ( فخطأٌ ، وأهل العربية والتفسير على غيرِه ، فأما المُقامِح فإنّ الإيَادِيّ أقرأني لشَمِر عن أبي عُبَيد عن الأصمعي أنه قال : بَعِيرٌ مُقامحٌ وكذلك الناقةُ بغير هاء إذا رَفَع رأسَه عن الحوضِ ولم يشرَب . قال وجمعه قِمَاحٌ . وقال بِشْر بن أبي خازم يَذْكر سفينةً ورُكبانَها : ونحنُ عَلَى جَوانِبها قُعُودٌ نَغُضُّ الطَّرْفَ كالإبلِ القِماح قال أبو عُبيد : قَمَحَ البعيرُ يَقْمَحُ قُموحاً وقَمَه يَقْمَه قُموها : إذا رفع رأسَه ولم يشرَب الماء . ورَوَى أبو العباس عن ابن الأعرابيِّ أنه قال : التقَمُّحُ : كراهةُ الشُّرْبِ . وقال الهُذَليّ : فتًى ما ابنُ الأغَرِّ إذا شَتَوْنا وحُبّ الزاد في شَهْرَيْ قُماح رواه بضمِّ القافِ قُماح ورواه ابنُ السِّكِّيت في شهري قِماح بالكسر وهما لغتان . وشَهْرا قُماح هما الكانونانِ أشدُّ الشتاءِ برداً : سُمِّيا شهرَي قِماح لكَراهةِ كلِّ ذِي كَبِدٍ شُرْبَ الماء فيهما : ولأن الإبِلَ لا تشربُ الماءَ فيهما إلا تَعْذيراً . وقال أبو زَيد : تَقَمَّحَ فلان من الماء : إذا شرِبَ الماء وهو متكاره . وقال شمر : يقال لشَهْرَي قِماح : شَيْبَانُ ومَلْحانُ . وأما قول الله جلّ وعزّ : ( أَعْن ? قِهِمْ أَغْلَ ? لاً فَهِىَ إِلَى ? لاَذْقَ ? نِ ) ( يس : 8 ) فإن سَلَمة روى عن الفراء أنه قال : المُقْمَحُ : الغاضُّ بصرَه بعد رفعِ رأسِه . وقال الزَّجَّاج : المُقْمَحُ : الرافع رأسَه الغاضُّ بصرَه . قال : وقيلَ للكانونَيْنِ شَهْرا قُمَاح : لأن الإبلَ إذا وَرَدَت الماءَ فيهما ترفعُ رؤوسها لشِدَّة بَرْده . قال : وقولُه : ( أَعْن ? قِهِمْ أَغْلَ ? لاً فَهِىَ ( هي كناية عن الأيدي لا عن الأعناقِ لأنَّ الغُلَّ يجعَلُ اليدَ تَلِي الذَّقَنَ والعُنُقَ وهو مقاربٌ للذَّقن . قلتُ : وأراد جلّ وعزّ أنَّ أيديَهم لمّا غُلَّت عند أعناقِهم رَفَعَتِ الأغلالُ أذقانَهم ورؤوسهم صُعُداً كالإبل الرافعةِ رؤوسها . وقال اللّيثُ : يقال في مَثَل : ( الظَّمَأُ القامحُ خَيرٌ من الرِّيِّ الفاضح ) . قلتُ : وهذا خلاف ما سمِعناه من العربِ ، والمسموع منهم : ( الظمأ الفادحُ خَيرٌ من الرِّيِّ الفاضح ) ومعناه العطشُ الشاقُّ خيرٌ من رِيَ يَفضحُ صاحبَه . وقال أبو عُبيد في قَوْل أُمِّ زَرْع : ( وعِنده أقولُ فلا أُقَبَّحُ وأشربُ فأَتَقَمَّح ) أي أرْوَى حتى أَدَعَ الشربَ من شِدة الرِّي : قلتُ : وأصْلُ التقَمُّح في الماء فاستعارتْه في اللَّبن ، أرادت أنها تَرْوى من اللَّبن حتى ترفع رأسها عن شُرْبه كما يفعل البعيرُ إذا كَرِه شُرْبَ الماء . قال ابن شُمَيل : إنَّ فلاناً لَقَموح للنَّبِيذ أي شَرُوبٌ له وإنه لَقَحوف للنبيذ . وقد قَمَحَ الشرابَ والنبيذَ والماء واللَّبَن واقْتَمَحَه وهو شُرْبه إيّاه . وقَمِح السَّوِيقَ قَمْحاً ، وأما الخبزُ والتّمرُ فلا يقال فيهما : قمِحَ ، إنما يقال القمح فيما يُسَفّ . محق : قال الليث : المَحْقُ : النُّقصانُ وذَهابُ البركة . قال : والمَحاقُ : آخر الشهر إذا امَّحَق الهلال . وأنشد : يزدادُ حتى إذا ما تَمَّ أَعْقَبَهُ كَرُّ الْجَدِيدَيْنِ منه ثم يَمَّحِق قال : وتقول : مَحَقَه الله فامَّحق وامْتَحَق أي ذهبَ خيرُه وبركتُه . وأَنشد لِرُؤبةَ : بِلالُ يا ابنَ الأنجُم الأطْلاقِ لَسْنَ بنَحْسَاتٍ ولا أَمْحَاقِ قلت : واختلفَ أهل العربية في اللَّيالِي المحاقِ ، فمنهم من جَعَلها الثلاثَ التي هي آخرُ الشهرِ وفيها السِّرارُ وإلى هذا ذهب أبو عُبيد وابن الأعرابي ، ومنهم من جَعَلها ليْلةَ خمسٍ وستَ وسبعٍ وعشرين لأن القمرَ يطلُع في أخيرِها ثم يأتي الصّبحُ فيَمْحَقُ ضوءَ القمر ، والثلاثُ التي بعدها هي الدَّآدِىء وهذا قول الأصمعيّ وابن شُمَيل وإليه ذهب أبو الهيْثَم والمبرِّد والرِّياشي ، وهو أصحُّ القولَيْن عِندي . ابن السكيت عن أبي عمرو : الإمْحَاقُ : أن يَهِلك المال كمَحاقِ الهلالِ وأنشد : أَبوك الذي يَكْوِى أُنوفَ عُنُوقِه بأظفارِه حتى أنَسَّ وأَمْحَقَا قال : وقال الأصمعي : جاء في ماحقِ الصَّيف أي في شدَّةِ حَرِّه . وقال ساعِدةُ الهُذَليُّ : ظلَّتْ صَوَافِنَ بالأرْزَانِ صادِيَةً في ماحِقٍ من نهار الصَّيْف مُحْتَدِم ويقال : يوم ماحِقٌ : إذا كان شديدَ الحَرِّ أي أنه يَمْحَقُ كلّ شيء ويَحْرِقُه وقد مَحقْتُ الشيءَ أَمْحَقُه . وقَرْنٌ مَحِيقٌ : إذا دُلِك فذهب حَدّه ومَلُسَ . ومن المَحْقِ الخَفي عند العرب أن تَلِدَ الإبلُ الذّكورَ ولا تِلدَ الإناثَ : لأن فيه انقطاعَ النَّسِل وذِهابَ اللَّبَن . ومن المَحْقِ الخَفِي النَّخْل المُقارَب بينَه في الغَرْسِ . وكلُّ شيء أبطَلْتَه حتى لا يبقَى منه شيءٌ فقد مَحَقْتَه وقد أمْحَقَ أي بَطَلَ . قال الله : ( يَمْحَقُ ? للَّهُ ? لْرِّبَو ? اْ وَيُرْبِى ? لصَّدَقَ ? تِ ) ( البَقَرَة : 276 ) أي يَستأْصِل الله الرِّبا فيُذْهِب رَيْعَه وبَركتَهُ . وقال أبو زيد : مَحَقَه الله وأَمْحَقَه وأبَى الأصمعيّ إلاّ مَحَقَه . ويقال : مُحَاقُ القمر وَمِحاقُه . ومَحَّق فلانٌ بفلان تَمْحِيقاً : وذلك أنَّ العرب في الجاهِلية إذا كان يَوْمُ المُحاق من الشَّهر ، بدَرَ الرجل إلى ماء الرجل إذا غاب عنه فيَنْزِل عَلَيه ويَسْقِي به مالَه ، فلا يَزال قَيِّمَ الماء ذلك الشَّهْر ورَبَّه حتى يَنْسَلِخَ ، فإذا انْسَلَخ كان رَبُّه الأوَّلُ أحَقَّ بِه ، وكانت العرب تدعو ذلك المَحِيقَ . أبو العبَّاس عن ابن الأعْرابيّ قال : المَحْقُ : أن يَذْهَب الشيء كُلُّه حتى لا يُرَى منه شَيْءٌ ، ومنه قول الله : ( يَمْحَقُ ? للَّهُ ? لْرِّبَو ? اْ ( أي يَسْتأْصِلُ الله . حمق : قال الليث : حَمُقَ الرجلُ يَحْمُقُ حَماقَة وحُمْقاً ، واسْتَحْمَق الرجُل إذا فَعَل فِعْل الحَمْقَى . وامْرأةٌ مُحْمِقٌ : تَلِدُ الحَمْقَى . ويُقال مُحْمِقَةٌ . وقالت امْرَأَةٌ من العرب : لستُ أُبالي أن أكون مُحْمِقَهْ إذا رأيتُ خُصْيَةً مُعَلَّقَهْ وسئل أبو العباس عن قول الشاعر : إن للحُمْقِ نعْمَةً في رِقَابِ الْنَ اسِ تَخْفَى عَلَى ذَوِي الألْبَابِ فقال : سُئل بعضُ البُلغَاءِ عن الْحُمقِ فقال : أَجْودُه خَيْرُه قال : ومَعناه أن الأحْمَق الذي فيه بُلْغَةٌ يطاوِلُك بحُمْقِه فلا تعثُر على حُمْقه إلاّ بعد مِرَاس طويل ، والأحْمَق : الذي لا مُلاَوَمَ فيه ينكشف حُمقُه سريعاً فتستريح منه ومن صُحبتِه . قال : ومعْنى البيْت مُقَدَّم ومؤخَّر ، كأنه قال : إن للحُمق نعمةً في رِقابِ العُقَلاءِ تَغِيبُ وتَخْفَى على غيرهم من سائر الناس لأنهم أفطَن وأذكَى من غيره . قال : والأحْمَق : مأخوذٌ من انحماق السوقِ إذا كسدَت فكأنه فَسَد عَقلُه حتى كَسد . أبو عُبيد عن الأحمر : نام الثَّوْبُ وانحمق إذا خَلُق . قالَ : وانْحمقَت السّوقُ إذا كَسَدت . قال : وقال الكسائي : الحُمَاقُ : الجُدَرِيُّ يقال منْه رجل مَحْموق . وقال ابن دُرَيْد : انحمق الرجُل إذا ضَعُفَ عن الأمر . قال : والحَمِق : الخفيف اللِّحية ، وقال غيره : يقال رَجُلٌ أحْمَق وحَمِقٌ بمعنًى واحِد . والحُمَيقَاءُ : الجُدَرِيُّ الذي يصيبُ الصِّبيانَ . والبَقْلَةُ الحَمقاءُ : هي الفَرْفَخَةُ . قال : والحَمَاق : نَبْتٌ ذكَرَتْه أمُّ الهيثم قال : وذَكَر بعضُهم أن الحَمَقِيق نَبْتٌ . وقال الخليل : هو الهَمَقِيق . وقال الليث : فَرَسٌ مُحْمِق إذا كان نِتاجُها لا يَسبِق . قلت : لا أَعْرِفُ المُحْمِق بهذا المعْنى . وقال أبو زيد : انْحمق الطَّعام انْحماقاً . ومَأقَ مُؤُوقاً إذا رَخُص . ابن السِّكِّيت : يقال : لِلَّيَالي التي يطلُع القمرُ فيها لَيلَه كلَّه فيكون في السماء ومن دونِه غَيْمٌ فترَى ضَوْءاً ولا ترى قمراً فتَظُن أنك قد أصْبَحْت وعليك لَيْل : المُحْمِقات . يقال : غَرَّنِي غُرورَ المُحْمِقات . ثعلب عن ابن الأعرابي قالَ : الحُمْق أصلُه الكسادُ . ويقال للأَحْمَق : الكاسِد العَقْل . قال : والحُمْق أيضاً : الغُرور . يقال : سِرْنا في لَيَال مُحْمِقاتٍ إذا اسْتَتر القمر فيها بغَيْم أبْيضَ رقيق فيَسير الرَّاكِبُ وهو يَظُن أنه قد أصبح حتى يملَّ ، قال : ومنه أخذ اسم الأحمق لأنه يغرك في أول مجلسه بتعاقله ، فإذا انتهى إلى آخر كلامه بيَّن حمقه فقد غرك بأول كلامه .

Mekâyîsü'l-Luğa

İbn Fâris · 11. yyTR4.614 harf
(باب الميم والحاء وما يثلثهما) (محز) الميم والحاء والزاء ليس بشيء، على أنهم يقولون: المَحْز: النِّكاح، ومَحَزَها مَحْزاً. (محش) الميم والحاء والشين أصلٌ صحيح يدلُّ على إحراق النار شيئاً حتى ينسحِجَ جِلدُه. يقال: مَحَشَت النارُ الشيءَ تَمْحَشُه. وامتَحَشَ الخبزُ: احتَرق. وروى ابنُ السِّكِّيت: أمْحَشَهُ الحَرُّ. ويقال: امتحَشَ، إذا غَضِب؛ ومعناه أنَّ الغضبَ لحرارته بَلَغَ ذلك المبلغ، كأنّه أحرَق.
Tamamını oku

Müfredât

Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR211 harf
- المحق: النقصان، ومنه: المحاق، لآخر الشهر إذا انمحق الهلال، وامتحق، وانمحق، يقال: محقه: إذا نقصه وأذهب بركته. قال الله تعالى: ﴿يمحق الله الربا ويربى الصدقات﴾ [البقرة/276]، وقال: ﴿ويمحق الكافرين﴾ [آل عمران/141].
Tamamını oku

Esâsü'l-Belâğa

Zemahşerî · 12. yyTR527 harf
م ح ق محق الشيء‏:‏ محاه وذهب به وشيء ممحوق ومحيق وانمحق وامتحق ‏"‏ ويمحق الله الربا ‏"‏‏:‏ يذهب ببركته وزيادته‏.‏ وسمعتهم يقولون في كلّ شيء لا يحسن الإنسان عمله‏:‏ قد محقه‏.‏ ويقولون للهلكة‏:‏ المحقة‏.‏ وخرج الهلال من محاقه وأمحق القمر‏:‏ دخل في المحاق‏.‏ وجاء في ماحق الصيف ويوم ماحق‏:‏ شديد الحرّ يمحق كلّ شيء‏.‏ قال ساعدة بن جؤيّة الهذليّ يصف حمراً‏:‏ ظلّت صوافن بالأرزان صاوية في ما حق من
Tamamını oku

Lisânü'l-Arab

İbn Manzûr · 13. yyTR3.100 harf
المَحْق: النقصان وذهاب البركة. وشيء ماحِقٌ: ذاهب. وقد مَحَق وامَّحَق وامْتَحَقَ ومَحَقهُ وأَمْحقه: لغة وأَباها الأَصمعي. قال الأزهري: تقول مَحَقهُ الله فامَّحَقَ وامْتَحَقَ أَي ذهب خيره وبركته؛ وأَنشد لرؤبة: بِلالُ، يا ابن الأَنْجُمِ الأَطْلاقِ، لسْنَ بنَحْساتٍ ولا أَمْحاقِ قال أَبو زيد: مَحقَه الله وأَمْحقه، وأَبي الأصمعي إلاَّ مَحَقه. وتَمَحَّقَ الشيء وامتَحَقَ. وشيءٌ مَحِيق: ممحوق؛ قال المفضل
Tamamını oku

Kâmûsü'l-Muhît

Fîrûzâbâdî · 15. yyTR192 harf
* م ح ق * * مَحَقَهُ * أبطله ومحاه وبابه قطع و * تَمَحَّقَ * الشيء و * امْتَحَقَ * و * المُحَاقُ * من الشهر بالضم ثلاث ليال من آخره و * مَحَقهُ * الله ذهب ببركته و * أَمْحَقَهُ * لغة فيه رديئة
Tamamını oku

Tâcü'l-Arûs

Zebîdî · 18. yyTR2.856 harf
محقه، كمنعه يمحقه محقا: أبطله ومحاه حتى لم يبق منه شيء. وقال ابن الأعرابي: المحق: أن يذهب الشيء كله حتى لا يرى منه شيء. قال الله تعالى: )ويمحق الكافرين( أي: يستأصلهم ويحبط أعمالهم. كمحقه تمحيقا، للمبالغة. ومنه قراءة عبد الله بن الزبير رضي الله عنهما )يمحق الله الربا ويربي الصدقات( من التمحيق والتربية فتمحق، وامتحق، وامحق، كافتعل أي: انتقص وبطل. وقال أبو زيد: محق الله تعالى الشيء محقا: ذهب ببركته
Tamamını oku

Lane's Lexicon

Edward W. Lane · 19. yyTR404 harf
مَحَقَ 1 مَحَقَ ذ , aor. مَحَقَ , inf. n. مَحْقٌ, He rendered a thing deficient, and deprived it of its blessing, or increase: or [he annihilated, annulled, or obliterated, it;] he did away with it wholly, so that no trace thereof remained. (Msb.) ― -b2- ↓ أَعْمَدُ مِنْ كَيْلٍ مُحِّقَ, or مُحِقَ: see عَمَدَ. 2 مَحَّقَ see 1. لَيَالِى المُحَاقِ لَيَالِى المُحَاقِ ذ : see دَأْدَآءٌ and
Tamamını oku

Salmone

H. Anthony Salmone · 19. yyTR716 harf
مَحَقَ مَحَقَ A ( n. ac. مَحْق 1 ), a. Effaced, blotted out; annihilated; burned up ( plants: heat ). b. Refused to bless. مَحَّقَ مَحَّقَ II , a. see I (a) . أَمْحَقَ أَمْحَقَ IV , a. see I (b) . b. Perished. تَمَحَّقَ تَمَحَّقَ V , اِمْتَحَقَ VIII , ( a. ت or م ), Pass. of I ( a ). مَحْق مَحْق 1 , a. Destruction, ruin; eradication, annihilation. أَمْحَقُ أَمْحَقُ 14 , a.
Tamamını oku

Kitâbullâh

Kur'an kullanımından türetilmişTR9.858 harf
محق مَحَقَ - يَمْحَقُ مَحَق - يَمْحَقُ + كائن + شيئاً: ضد " أربى - يُربي ": ينقصه حتى يمحوه ويستأصله: يمنع الشيء من الزيادة والتكاثر باستمرار حتى يهلك ويفنى واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " إحداث أثر ضار في كائن يجعله يقل وينقص أو يزول وجوده وأثره وخاصة نفعه وخيره وبركته"، وهي: مَحَا - يَمْحُو، مَحَق - يَمْحَقُ، مَرَتَ - يَمْرِتُ، شَأَمَ -
Tamamını oku

Sîgalar(2)

Mücavir kökler8 mücavir (11 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.
  1. محص

    1 ortak ayet · Parlatılmış demirdir

  2. كفر

    2 ortak ayet · Hufre, çukur demektir

  3. ربو

    1 ortak ayet · Rebbe’deki be vav’a dönüşmüş, gelişmek, evrimleşmek anlamı…

  4. أثم

    1 ortak ayet · İsm hurmadan yapılan içkidir

  5. حبب

    1 ortak ayet · Habbe حَبَّ tane demektir (Tahıl tanesi)

  6. صدق

    1 ortak ayet · Kocaların eşlerine sadakat karşılığı verdikleri mihirdir

  7. أله

    2 ortak ayet · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir

  8. أمن

    1 ortak ayet · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir

Geçtiği ayetler(2)

  1. وَلِيُمَحِّصَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَيَمْحَقَ الْكَافِرِينَ

    Ve eksiltirBu; Allah’ın iman edenleri seçmesi, kafirleri mahvetmesi içindir.

Kök analizi

Kök tanımı ve çekirdek özet

AlanDeğer
Kökمحق
YapıÜçlü
Özel DurumBelirgin fark tespit edilmedi
Bağlamsal Yakın Köklerمحو, نقص, بطل
Zıt Kökربو
Çekirdek Özet 1Ay ışığının ay sonunda kademeli biçimde silinip tamamen görünmez olması; aşınarak tükenme
Çekirdek Özet 2Görünürde artış gibi duran yapıların bereketinin silinmesi ve bâtıl gücün tedricen tüketilmesi
Çekirdek Özet 3Fıtrata aykırı kazanç ve tahakkümün içsel çözülmeyle sıfırlanmasını düzenleyen sünnetullah yasası
Kritik Hata RiskiMahkı anlık bir yok oluş sanıp, tedrici erime ve bereketin içten içe çekilme kanununu gözden kaçırmak

Biliteral analiz

Biliteral ÇekirdekTemel AnlamEklenen UnsurOluşan Anlam Farkı
محYüzeyden sıyırma, aşındırma, izi silme ve kuruluk yoluyla arındırma (محص, محل, محن, محو)قSınır çekme ve nihai noktaya vardırma niteliği taşıyan ses eklenerek, silinme ve eksilme hareketi tam bir tükeniş ve sıfırlanma eşiğine ulaştırılmıştır.

Piktografik analiz

BirimPiktografik İmge / HareketAnlam Açıklaması
مsu; akış, çokluk, derinlikDağılma, çözülme ve akışkanlık eğilimi taşıyan hacim
حçit, duvar; çevirme, koruma, ayırmaSınırlandırma, tecrit etme ve kuşatarak dış dünyadan yalıtma
قufuktaki güneş, iğne deliği; dönme, toplanma, sınırHareketi en dar sınıra çekme, toplayıp nihayete erdirme
محقDağılmaya açık bir yapının kuşatılarak sınırlandırılması ve son noktasına kadar eksiltilip görünmez kılınması hareketi

Tarihsel ve erken kullanım

AlanVeri
İlk fiziksel anlamAyın kavuşum döneminde ışığının tamamen silinmesi durumu; şiddetli yaz sıcağının ekinleri yakıp kurutması ve mızrak ucunun sürtülerek inceltilip keskinleştirilmesi
Cahiliye şiiri kullanımıSâide b. Cüeyye el-Hüzelî kavurucu yaz sıcağının tüketici etkisini şöyle tasvir eder: ظَلَّتْ صَوَافِنَ بِالأَرْزَانِ صَاوِيَةً / فِي مَاحِقٍ مِنْ نَهَارِ الصَّيْفِ مُحْتَدِمِ
Erken Arapça kullanımRu'be b. el-Accâc ayın son gecelerindeki ışıksız kalma hâlini soy övgüsünde karşıt anlamla zikreder: بِلالُ يا ابنَ الأَنجُمِ الأَطلاقِ / لَسْنَ بنَحْساتٍ ولا أَمْحاقِ

Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīsü’l-Luğa, Lisānü’l-ʿArab, Esâsü’l-Belâga.

Sami etimolojik katman

Sami dilleri ailesi içerisinde محق kökünün sergilediği anlamsal yapı, özellikle kökün ikili çekirdeği olan silme, kazıma ve yok etme dairesiyle doğrudan bağlantılıdır. İbranicede yer alan מחה kökü bir şeyin üzerini çizmek, silip süpürmek ve bütünüyle yok etmek anlamlarını karşılar. Süryanicede ܡܚܐ biçimi vurup yok etme ve silme ekseninde gelişmiştir. Arapçada kökün sonuna eklenen velar durak sesi, bu genel silme ve kazıma eylemini nesnenin veya ışığın kademeli olarak eriyip nihayetinde bütünüyle görünmez olması, bereketinin ve hayrının çekilip sıfırlanması yönünde özelleştirmiştir. Dolayısıyla kök, ani bir yıkımdan ziyade varlığın iç cevherinin aşınarak ortadan kalkmasını anlatan köklü bir Sami mirasına dayanmaktadır.

Güven Güçlü

Kaynak Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, Maqāyīsü’l-Luğa.

Etimolojik analiz

KatmanVeriAçıklamaGüven
İç Arapça etimolojik yönمحق ve مح çekirdeğiAyın ışığının tükenmesi, nesnenin sürtünmeyle incelmesi ve bereketin yok oluşuKesin
Sami dilleriyle etimolojik ilişkiİbranice מחה ve Süryanice ܡܚܐSilme, izi giderme, kazıyarak ortadan kaldırma semantiğiyle akrabalıkGüçlü
Daha geniş dilsel ilişkiVeri bulunamadıBelirgin bir Afro-Asyatik dışı veya geniş aile bağı tespit edilmemiştirVeri bulunamadı

Kaynak David Cohen, Brown-Driver-Briggs, Lisānü’l-ʿArab.

Kardeş kökler

KombinasyonDurumTemel AnlamAnlam DetayıNot
محقAnlamlıTedricen eksilme ve silinmeVarlığın veya bereketin içten içe tükenerek görünmez olmasıHedef kök; Kur'an'da geçer
مقحAnlamı bulunmayanVeri bulunamadıVeri bulunamadıKur'an'da geçmez
حمقAnlamlıZihinsel zaaf ve muhakeme eksikliğiDüşüncesizlik, ahmaklık ve doğru tedbirden yoksunlukKur'an'da geçmez
حقمAnlamı bulunmayanVeri bulunamadıVeri bulunamadıKur'an'da geçmez
قمحAnlamlıBaş kaldırma ve taneli bitkiBaşını yukarı dikerek su içmeme hâli ve buğdayKur'an'da geçer
قحمAnlamlıDüşüncesizce ve aniden atılmaTehlikeli ve zorlu bir işe birdenbire dalmaKur'an'da geçer

Komşu kökler ve zıt kök

Kökİlişki TürüAnlam AlanıKarşılaştırmalı NüansAnlam Detayı
محقMerkezTedrici eksilerek sıfırlanmaVarlığın veya bereketin içsel erimeyle tamamen kaybolmasıGörünüşte varlık sürerken özün ve bereketin yok oluşu
محوKomşuİzi ve yazıyı gidermeYüzeydeki belirgin işaretin doğrudan silinmesiMahk içten içe erime iken mahv dışsal izin bütünüyle giderilmesidir
نقصKomşuNiceliksel azalmaBir şeyin ölçülebilir miktarının eksilmesiNaks sadece miktarca düşüşü, mahk ise nihai sıfırlanmayı bildirir
بطلKomşuBoşa çıkma ve hükümsüzlükİşlevin, hakkın ve doğruluğun yitirilmesiButlân hukuki ve ahlaki geçersizliği, mahk ontolojik tükenişi hedefler
ربوZıtArtma, kabarma ve taşmaMaddi veya manevi büyüme ve çoğalmaMahkın eksiltip yok etmesine karşılık nemalanıp yükselmeyi ifade eder

Başka dillerde anlam karşılıkları

DilKelime / KelimelerKısa AnlamDetayGüven
ArapçaمحقEksiltip bereketsiz kılmakVarlığı kademeli biçimde sıfırlama hareketini tam karşılarKesin
Latinceconsumere, delereTüketmek, silip yok etmekconsumere içten içe bitirmeyi verir ancak ayın evresi nüansını içermezGüçlü
İngilizceto obliterate, to diminish to nothingSıfıra indirmek, izini silmekMaddi yok oluşu karşılar, ilahi bereket boyutunu dışarıda bırakırGüçlü
Almancazunichtemachen, aufzehrenTüketip bitirmek, hiçe indirgemekaufzehren tedrici tükenişi iyi açıklar fakat ahlaki boyutu eksik kalırGüçlü
Fransızcaanéantir, consumer graduellementKademeli olarak tüketmekVarlığın sıfıra inişini yansıtır, faizin içsel çöküşünü tam kapsamazGüçlü

Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Wörterbuch, Lane's Lexicon.

Vücûh ve nezâir

Form / KullanımAnlam YüzüAyet Tipi / Bağlam
يَمْحَقُİktisadi bereketin silinmesi ve içsel çöküşFaizin görünürdeki artışının aksine ilahi yasayla bereketsizleştirilip yok edilmesi (Bakara 2:276)
وَيَمْحَقَAskeri ve siyasi direncin tedricen kırılmasıİnkârcı odakların mücadele süreçleri içinde aşındırılarak etkisizleştirilmesi (Âl-i İmrân 3:141)

Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

DisiplinKullanım AlanıTartışma NoktasıAnlam Yoğunlaşması
KelamSünnetullah ve adalet ilkesiZulüm ve haksızlığın ontolojik olarak süreklilik kazanamayacağıBâtılın kendi iç çelişkisiyle sıfırlanmaya mahkûm oluşu
FıkıhRiba ve haksız kazanç hükümleriFaizin hukuki batıllığı ve kazançtaki gayrimeşruluğun sonuçlarıBereketsizliğin ve meşruiyet kaybının fıkhî gerekçelendirilmesi
TefsirKarşıtlık ekseninde kavram tahliliBakara 2:276 ayetindeki mahk ile ribâ arasındaki çift kutuplu tezatSuni büyüme ile gerçek bereket arasındaki ontolojik ayrım
HadisAlışveriş ahlakı ve akit ilkeleriYalan yeminin malı sattırsa dahi kazancın bereketini tüketmesiHileli yolların hasılatı içten içe eritmesi vurgusu

Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

SistemBağlamKarşılıkİşlevAçıklamaGüven
DiniTevhid ve ahlak nizamıBâtılın manevi tasfiyesiÖzden yoksun yapıların ilahi iradeyle hükümsüz kılınmasıİlahi sınırlara aykırı eylemlerin değerini sıfırlayan sünnetullah yasasıKesin
İlmiKozmolojik ve fiziksel çevrimlerAyın kavuşumu ve sönümlenmeSistemin enerjisinin tükenip görünürlüğünü kaybetmesiAy ışığının kaybolması veya kapalı sistemlerdeki entropik tükenişGüçlü
SiyasiGüç dengeleri ve mücadele süreçleriTahakküm odaklarının tedrici yıpranışıİnkârcı iktidarların direnç ve meşruiyet kaybıÇatışma süreçlerinde haksız tarafın kaynaklarının erimesi (Âl-i İmrân 3:141)Kesin
İktisadiFinansal akışlar ve kazanç sistemleriFaizli birikimin içsel erimesiReel karşılığı olmayan suni artıların çöküşüSömürüye dayalı zenginliğin toplumsal iflasla sıfırlanması (Bakara 2:276)Kesin

Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

Alanİzomorfik KarşılıkAçıklamaGüven
Sayısal bilimlerAsimptotik sönümlenme ve üstel azalmaBir büyüklüğün zamana bağlı olarak sürekli azalıp sıfır sınırına yaklaşması süreciGüçlü
Beşeri bilimlerEnflasyonist aşınma ve kurumsal çözülmeBir kurumun dışarıdan hacimli görünürken içsel güvenini yitirip iflasa sürüklenmesiGüçlü

Yanlış daraltma ve kritik hata riski

AlanAçıklama
Modern daraltma riskiMahk kavramını yalnızca anlık bir fiziksel helak veya tek seferlik maddi iflas olarak algılamak.
Kur'an içi daha geniş anlamKök, görünüşte hacim kazanan bir olgunun iç cevherinin çürümesini, bereket ve hayrın tedricen çekilmesini kapsar.
Yanlış anlamanın doğuracağı hataFaizin veya zalim güçlerin görünürdeki geçici büyümesini görüp ilahi kanunun işlemediği zannına kapılmak.

Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

SoruCevap
Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir?Kur'an'ın varlık, kazanç ve güç anlayışındaki zahir ile hakikat ayrımını kurarak, suni büyümenin gerçekte bir tükeniş olduğunu gösterir.
Hangi ayet gruplarında belirleyicidir?İktisadi nizamı ve faiz yasağını bildiren ayetlerde (Bakara 2:276) ve toplumsal mücadele yasalarını anlatan ayetlerde (Âl-i İmrân 3:141) belirleyicidir.
Hangi yanlış anlamaları düzeltir?Niceliksel fazlalığın mutlak bir üstünlük sağladığı yanılgısını ve zulme dayalı sistemlerin kalıcı olacağı zannını düzeltir.

Nihai sentez ve LaTeX modeli

  • Somut anlamAyın kavuşum evresinde ışığının kademeli olarak kaybolması; aşırı sıcak veya sürtünmeyle nesnenin incelip tükenmesi.
  • Soyut anlamZahiri büyüklük ve gücün, içsel hayır ve bereketten yoksun bırakılarak ilahi yasa gereği sıfıra mahkûm edilmesi.
  • Sistematik karşılıkHaksız kazanç ve gayrimeşru tahakküm düzenlerinin zaman içinde aşınarak tasfiye edilmesini sağlayan sünnetullah mekanizması.
  • LaTeX modelilim⁡t→∞V(t)=lim⁡t→∞V0 e−λt=0(λ>0)
  • LaTeX açıklamasıModelde V(t), zamana bağlı olarak gayrimeşru yapının veya faizli kazancın reel değer ve gücünü; V0, başlangıçtaki görünür hacmi; λ, ilahi sünnet uyarınca işleyen içsel bereketsizlik ve erime katsayısını; t ise süreci temsil eder. Formül, dışarıdan ne kadar büyük görünürse görünsün, fıtrata aykırı sistemlerin zaman ilerledikçe sıfır sınırına sönümlendiğini sembolize eder.
Metin sürümü (yapay zekâ araçları için)Harfe göre kök dizini: م