مخر

Klavye kısayolları

Ara
/
Yeni not
n
Önceki / sonraki ayet
[ ]
Okuma modu
f
Graf modu
g
Kur'an evreni
e
Kapat / geri
Esc
Grafiği atla

Kök ağı

Kök ağı: م-خ-ر1 sîga, 20 mücavir kök, 2 ayet, 2 sure; sîgalar ve mücavir kökler Sîgalar ve Mücavir kökler kartlarında, ayetler Ayetler kartında liste olarak var.خرجفلكبحرسوغمخرطريأكلمَوَاخِرَحليفضللبسفرتشكرملح

KökSîga 1Ayet 2Sure 2Mücavir 20

▶ Ağı aç (3B)

مخر

م - خ - ر

KÖK
  • 2 geçiş
  • 2 ayet
  • 1 sîga
  • 12 sözlük

Kur'an'daki karşılığı: Suyu yaranlar

Notlarım

Sözlükler(12)

Kitâbu'l-'Ayn

Halîl b. Ahmed · 8. yyTR3.928 harf
باب الخاء والراء والميم معهما خ ر م، خ م ر، ر خ م، م ر خ، م خ ر مستعملات خرم: خُرِمَ الرجلُ، فهو مخروم. وخَرِمَ أنفه يَخْرَمُ خَرَماً فهو أَخرَمُ، وهو قطْعٌ من الوترة أو الناشرتين أو في طرف الأرنبة لا يبلغ الجدع. والفعل: خَرَمتُه خَرْماً وشَرَمْتُه شَرْماً، وخُرِمَ من قبلهِ وشرمَ. وإن أصاب ذلك أو نحوه في الشفة وفي أعلى الأذن فهو خرمٌ. والناشرتان هما المِنخَران. والخَرْمُ أيضا ما خَرَمَ سيل، أو
Tamamını oku

es-Sıhâh

Cevherî · 10. yyTR487 harf
مَخَرَتْ السفينة تَمْخَرُ وتَمْخُرُ مَخْراً ومُخوراً، إذا جرتْ تشقُّ الماء مع صوت. ومنه قوله تعالى: "وتَرى الفلك مَواخِرَ فيه"، يعني جواري. ويقال: مَخَرْتُ الأرضَ، أي أرسلتُ فيها الماء. وبناتُ مَخْرٍ: سَحائِبُ يجئن قُبُلَ الصيف منتصباتٍ رِقاقاً. واسْتَمْخَرْتُ الريحَ، إذا استقبلتَها بأنفك. وامْتَخَرْتُ القومَ: انتقيت خيارهم ونُخْبَتَهُم. قال الراجز: من نُخْبَةِ الناسِ التي كان امْتَخَرْ
Tamamını oku

Tehzîbu'l-Luğa

Ezherî · 10. yyTR yok16.290 harf
خ ر م خرم ، خمر ، مرخ ، مخر ، رخم ، رمخ : مستعملات . خرم : قال الليث : يقال : خُرِمَ الرجُل ، هو مَخْرومٌ . وخَرِمَ أَنفُهُ . . يَخْرَمُ خَرَماً ، وهو قَطْعٌ في الْوَتَرَةِ ، أو في النَّاشِرَتْينِ أو في طَرَف الأَرْنَبَةِ . . لا يَبْلُغُ الْجَدْعَ . والنَّعْتُ : أَخْرَمُ وخَرْمَاءُ _ كأَشرَمَ وشَرْمَاءَ . والفِعْل : خَرَمْتُهُ خَرْماً وشَرَمْتُه شَرْماً . قال : وإن أصاب نَحْوَ ذلك في الشَّفَةِ ،
Türkçe çeviri henüz yokMaddenin bağlantısı

خ ر م خرم ، خمر ، مرخ ، مخر ، رخم ، رمخ : مستعملات . خرم : قال الليث : يقال : خُرِمَ الرجُل ، هو مَخْرومٌ . وخَرِمَ أَنفُهُ . . يَخْرَمُ خَرَماً ، وهو قَطْعٌ في الْوَتَرَةِ ، أو في النَّاشِرَتْينِ أو في طَرَف الأَرْنَبَةِ . . لا يَبْلُغُ الْجَدْعَ . والنَّعْتُ : أَخْرَمُ وخَرْمَاءُ _ كأَشرَمَ وشَرْمَاءَ . والفِعْل : خَرَمْتُهُ خَرْماً وشَرَمْتُه شَرْماً . قال : وإن أصاب نَحْوَ ذلك في الشَّفَةِ ، أو في أَعْلَى قُوفِ الأذُنِ _ فهو خرْمٌ . قال : والْخَرمُ : ما خَرَمَ سَيْلٌ ، أو طريقٌ في خُفٍّ أو رَأْسِ جَبَلٍ . واسمُ ذلك الموضِعِ _ إذا اتَّسع _ فهو مَخْرِمٌ ، كَمَخْرِمِ الْعَقَبة ، ومَخْرمِ المَسِيل . والخَرْمُ : أَنْفُ الجَبَلِ . . وهي الْخُرُومُ _ ومنه اشْتِقاق ) ( الْمخْرِم ) ( . وأَخْرَمُ الكتِفِ : مَحَزٌّ في طَرَفِ عَيْرِها مما يلي الصَّدَفةَ . . والجميع : الأَخَارِمُ . وفي الحديث : ) ( أَنَّ النبي ( صلى الله عليه وسلم ) نهى أَنْ يُضَحَّى بالمُخَرَّمَةِ الأُذُنِ ) ( _ يعني : المقطوعة الأذُنِ . قال شمِر : والخَرْمُ يكون في الأُذُنِ والأَنْفِ جميعاً . وهو _ في الأنفِ _ أن يُقطَعَ مقَدَّمُ مَنْخِرِ الرجُل وأَرْنَبتِه _ بعد أن يُقطَعَ أعلاها _ حتى يَنفُذَ إلى جوْفِ الأنفِ . يقال : رجل أَخْرَمُ : بَيِّنُ الْخَرَمِ . والأَخْرَمُ _ من الشِّعر _ ما كان في صَدْره وَتِدٌ مجموع الحركتين ، فَخُرِمَ أحدُهما ، وطُرحَ _ كقوله : إِنَّ امرَءاً قَدْ عَاشَ تِسْعِينَ حِجَّةً إلَى مِثْلِهَا يَرْجُو الخُلُودَ لَجَاهلُ كَانَ تمامُهُ : ) ( وإِنَّ امْرَءاً ) ( . وتقول : اخْتَرمَتْهُ الْمَنِيُّةُ من بين أصحابه _ أي : أخذتْهُ من بينهم . واخْتُرِمَ فلان عنا _ أي : ماتَ وذهب . وقال غيرُه : خَرْمُ الجَبَلِ : مُنقطَعُ أَنْفِه ، وأنفُ الجبل : قائدُ قادِمَتِه . ) ( والْخُرْمُ ) ( _ بكاظِمَةَ _ : جُبَيْلاَتٌ وأُنوفُ جبال . وقال أَبو نُخَيْلَةَ _ في صفة إبل _ : قَاظَتْ مِنَ الخُرْمِ بِقَيْظٍ خُرَّم وأراد بقوله : ) ( بِقَيْظٍ خُرَّمِ ) ( : الخصْبَ والسَّعَة . _ أي : بقَيْظٍ ناعمٍ كثيرِ الخير . ومنه يقال : كان عيشُنَا بها خُرَّماً _ أي : ناعماً . قاله ابنُ الأعرابي . وأما قول جَرِيرٍ : إِنَّ الْكَنِيسَة كانَ هَدْمُ بِنَائِهَا نَصْراً وَكان هَزِيمةً للأَخْرَمِ فإنَّ ) ( الأَخْرمَ ) ( اسمُ ملكٍ من ملوكِ الرُّومِ . ويقال : لا خَيْرَ في يَمينٍ لاَ مَخَارِمَ لهَا _ أي : لا مَخارجَ لها . . مأخوذٌ من ) ( الْمَخْرِمِ ) ( ، وهوالثَّنِيَّةُ بين الْجَبَليْن . . ويقال : خَرَمَتهُ الخَوَارمُ _ إذا مات كما يقال : شَعَبَتهُ شَعُوبُ . وقال أبو زيد : يقال : هذه يَمينٌ قد طَلَعتْ في الْمَخَارمِ . وهي اليمين التي تجعلُ لصاحبها مَخْرَجاً . وقال أبو خَيْرَة : الخَرْوَمَانةُ : بقلة خَبِيثَةُ الرِّيح تَنبتُ في الْعَطَنِ . وأنشد : إلى بَيْتٍ شِقْذان كأَنَّ سِبَالَهُ وَلحيَتَهُ في خُرْوَمَان مُنَوِّرِ عمرو _ عن أبيه _ : جاء فلانٌ بالخُرْمَان _ أي : بالكذب . وقال ابن السكِّيت : ما نَبَسْتُ فيه بخَرْمَاء : يَعْنِي به الكذبَ . ثعلبٌ _ عن ابن الأعرابيِّ _ قال : الخَرِيمُ الماجِنُ . والرَّخِيمُ : الحَسَن الكلام . وقال أبو عمرو : الخارِمُ : التَّارِكُ . والخَارمُ : المُفْسِدُ . والخارمُ : الرِّيحُ الباردةُ . وفي حديث سعدٍ _ رضي الله عنه : ) ( مَا خَرَمْتُ مِن صَلاَةِ رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) شيئاً أي : ما تَرَكْتُ ) ( . وقال ابن الأعرابيِّ : الْخُرَّامُ : الأحْداث المُنخَرِمون في المعاصي المُجَعْجِعةِ ، وإذا أَصاب الرّامي بسهمِه القِرطاسَ فلم يَثقُبْهُ _ فقد خرَمَه . ويقال : أصابَ خَوْرَمَتَهُ _ أي : أَنْفَهُ . أبو عُبَيد _ عن أبي عمرٍ و _ : رِيح خَارِمٌ : باردةٌ . وقال شَمِرٌ : ريحٌ خَارِمٌ . . وهو الجَامِدُ الذي ليس فيه نَدًى . خمر : قال الليث : الخمرُ : مَعْرُوفٌ واختمارُها : إِدْرَاكُها وغَلَيانُها . . ومُخَمِّرُها : مُتَّخِذُها . . وخُمْرتُهَا : ما غَشِيَ المَخْمُورَ من الْخُمَارِ والسُّكْرِ في قلبِه وأنشد : وقد أَصَابَتْ حُمَيَّاها مَقَاتِلَهُ فلم تكَدْ تَنجَلي عن قلبه الْخُمَرُ ويقال : قد اختَمَر العَجينُ والطِّيبُ ، وقد وَجَدْتُ منه خَمَرَةً طيِّبَةً إذا اختَمَرَ الطِّيبُ _ أي : وَجَدْتُ رِيحَهُ . أبو عبيد _ عن أبي زيد _ : وجَدْتُ منه خَمَرَة الطّيبِ _ بفتح الميم _ : يعني ريحَهُ . وقال الليث : خَمَرْتُ العجينَ والطِّيبَ خَمْرَةً _ كخَمِرَ يَخْمَرُ . وخَمَرْتُ الدَّابةَ . . أَخْمِرُها _ إذا سقيتُهَا الْخَمْرَ . أبو عُبيد _ عن الكسائيِّ _ : خَمَرْتُ العجينَ وفَطَرْتُه . . وهي الْخُمْرَةُ _ للذي يُجْعَلُ في العجِين . . يسمِّيه الناسُ : ) ( الخَمِيرَ ) ( . وكذلك : خُمْرَةُ النبيذ والطِّيبِ . وقال غيرُه : خميرَةُ اللّبَن : رُوْبتُه التي تُصَبُّ عليه : ليَرُوبَ سريعاً رُؤُوباً . أبو عبيد _ عن أبي عمرو _ خَمَرْتُ الرجلَ أَخْمِرُه _ إذا استَحْيَيْتَ منه . وقال أبو زيد : خامرَ الرجلُ المكانَ وخَمَّرَه _ إذا لم يَبْرَحْه . ومن أَمْثال العرب : ) ( خَامِرِي أُمَّ عامرٍ ) ( . قال أبو عبيد : يُضْرَب مَثلاً للرَّجُلِ الأحْمَق ، و ) ( أُمُّ عامرٍ ) ( هي الضَّبُعُ . وأخبرني المنذريُّ _ عن الْحَرَّانِيُّ عن ابن السكيت _ : الضَّبعُ تُحَمَّقُ ويَدخل عليها الرجلُ في وِجَارِها ، فتَحْمِلُ عليه ، فيقول : خامِري أُمَّ عامرٍ ، ليستْ أُمُّ عامرٍ هاهنا فتُمكِّنه حتى يَكْعمَها ويُوثِقَها بحَبْلٍ ، ثم يَجُرُّها . قال : ومعنى ) ( خامرِي ) ( : ادْخُلي الْخَمَرَ وهو ما وَارَاكَ من الشَّجَرِ . وقال الليث : خامَرَهُ الدَّاءُ _ إذا خالط جَوْفَهُ . . . وأنشَدَ : هَنيئاً مَرِيئاً غَيْرَ دَاءٍ مُخَامِرٍ لِعَزَّةَ مِنْ أَعْرَاضِنَا مَا اسْتَحَلَّتِ ابن الأعرابي _ عن أبي ثروان _ أنه وصف مأْدُبَةً وبَخُورَ مِجْمَرِها . . قال : فتَخَمَّرَتْ أَطْنَاننَا _ أي : طابَتْ رَوائحُ أَبْدَانِنَا بِالْبَخُورِ . ثعلب _ عن ابن الأعرابيِّ _ قال : الْخَامِرُ : الذي يَكْتُمُ شَهَادَتَهُ . شَمِرٌ _ عن ابن الأعرابي _ : رَجُلٌ خَمِرٌ _ أي : مُخَامَرٌ . وأنشد : أَحَارِ بْنَ عَمرٍ و كَأَنِّي خَمِرْ أي : مُخَامَرٌ . هكذا قيَّده شَمِرٌ بخطه . قال : والداءُ الْمُخامِرُ : المُخَالِط . . خَامَرَهُ الداءُ _ إذا خالطَه . وأنشد قولَه : وَإِذَا تُبَاشِرك الْهُمُومُ فَإِنَّهَا دَاءٌ مُخَامِرْ ونحْوَ ذلك قال الليث . . في خَامرَهُ الدَّاءُ _ إذا خَالَطَ جوفَه . وقال ابن السِّكِّيت : خَمَرْت العَجِينَ أَخمْرُهُ خَمْراً _ إذا جعلتَ فيه الْخَمِيرَةَ . وقد خَمَرَ شَهَادَتَهُ _ إذا كَتَمَهَا . وقد خَمِرَ عني . . يَخْمَرُ خَمَراً _ إذا تَوَارَى . شمِرٌ _ عن ابن شُمَيْلٍ : الْخَمَرُ : ما وَارَاك مِنْ شيء . . أوِ ادَّرَأْتَ به . الْوَهْدَةُ : خَمَرٌ . . والأكمَةُ : خَمَرٌ . . والْجَبَلُ : خَمَرٌ . . والشَّجَر : خَمَرٌ . . وكُلُّ ما وَارَاك فهو خَمَرٌ . قال الفرَّاء : خَمِرَ الرجل _ إذا دخل في الخَمَرِ . . . وأنشد : أَحَارِ بْنَ عَمْرٍ و كَأَنِّي خَمِرْ قال : وقال الأصمعيُّ : الْخِمْرَةُ : الاسْتِخْفاء . وقال ابْنُ أَحْمَرَ : مِنْ طارقٍ يَأتي عَلَى خِمْرَةٍ أَوْ حِسْبَةٍ تَنْفَعُ مَنْ يَعْتَبِرْ وقال ابنُ الأعْرابيِّ : معناه : على غَفْلَةٍ مِنْكَ . أبو عبيد _ عن أبي زيد _ : قال : النَّعْجَةُ إذا ابْيَضَّ رَأْسُها من بين جَسَدها فهي مُخَمَّرَةٌ ، وَرَخْمَاءُ أيضاً . وقال الليث : هي الْمُخْتَمِرَةُ مِنَ الضَّأْن والمِعْزَى . وقال ابْنُ سُهَيَّةَ : وَقَفْتَ بِهَا تُكَاتِمُ مُسْتَهِلاًّ وَخَمْرَكَ مِنْ حَمِيلَةَ أَنْ تَفُورَا أراد ب ) ( خَمْرَكَ ) ( : مَا خَامَرَك ، ) ( مِنْ حَمِيلَةَ أَنْ تَفُورَ ) ( _ أي : تَظْهَرَ . ومنه قوله : حَتَّى إِذَا مَا هَرَاق النَّوْمُ عَبْرَتَهُ قاَلَ الْعَشِيّ لِخَمْرِي في الضَّحَى فُورِي ورُوِيَ عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنَّه قال : ) ( خَمِّرُوا آنِيَتَكُمْ ) ( . قال أبو عبيدٍ : التَّخْمِير : التّغطِيَةُ . وفي حديث مُعَاذٍ ) ( مَنِ اسْتَخْمَرَ قَوْماً أَوَّلُهُمْ أَحْرَارٌ وَجِيرانٌ مُسْتَضْعَفُونَ : فإنَّ لَه مَا قَصَرَ في بَيْتِهِ ) ( . قال أبو عبيد : كان ابْنُ الْمُبَارَك يقول في قوله : ) ( مَنِ اسْتَخْمَرَ قَوْماً ) ( _ أي : اسْتَعْبَدَهُم . وقال أبو عبيد : قال مُحَمَّدُ بنُ كَثِيرٍ : هذَا كَلاَمٌ معروفٌ عندنا بالْيَمَن لا يُكادُ يُتَكلَّمُ بغيره . يقول الرجل للرّجل : أَخْمِرْنِي كذا وكذا _ أي : أَعْطِنِيه . . هَبْهُ لي . . مَلِّكْنِي إيَّاه . فقول مُعَاذٍ : ) ( مَنْ اسْتَخْمَرَ قَوْماً ) ( : يقولُ : أَخَذَهُمْ قَهْراً أَوْ تَمْلُّكاً عَلَيْهِمْ ، فما وَهَبَ المَلِكُ من هؤلاء لِرَجُلٍ فَقَصَرَهُ الرجُلُ في بيته _ حتى جاء الإسْلاَمُ ، وهو عندَهُ _ فَهُوَ له . وقال غَيْرُه _ أَخْمَر فلانٌ عَلَيَّ ظِنَّةً _ أي : أَضْمَرَها . وقال لَبيدٌ : أَلِفْتُكِ حَتّى أَخْمَرَ الْقَوْمُ ظِنَّةً عَلَى بَنُو أُمِّ الْبَنِينَ الأكابِر ثعلبٌ _ عن ابن الأعرابي _ قال : الْمُخَامَرةُ : أن يَبِيع الرجل غلاماً حُرّاً . . على أنه عبدُهُ . قلتُ : وأَظُنُّ قوْلَ مُعَاذٍ مِنْ هذا أُخِذَ . الليثُ : الخَمَرُ وَهْدَةٌ يخْتَفِي فيها الذِّئْبُ وأنشد : فَقَدْ جاوَزْتُمَا خَمَرَ الطَّرِيقِ وقال الليث : الْخَمَرَ : أن تَخْرُزَ ناحِيَتَي أَدِيمِ المَزَادَةِ ، ثمَّ يُعْلَى بِخُرُوزٍ أُخرَ فذلِكَ : الْخَمَرُ . وَالخِمَارُ : ما تُغَطِّي به المرأَةُ رَأْسها ، وقد تَخَمَّرَتْ بالخِمَارِ ، وهي حَسَنَةُ الْخِمْرَةِ . أبو عبيد _ عن الكسائيِّ _ : دَخَلْتُ في خُمَارِ النَّاسِ وَخَمَارِهمْ وخَمرِهمْ _ أي : في جَمَاعتهمْ وَكَثْرَتهم . وقال شَمِرٌ : ويقال : دَخَلْتُ في غَمْرَتِهِمْ وخَمْرَتِهِمْ _ أي جَمَاعتهمْ . وفي الحديث : ) ( أَنَّ النبي ( صلى الله عليه وسلم ) كانَ يَسْجُدُ عَلَى الْخُمْرةِ ) ( . قال الليث : وهي حَصِيرٌ صَغِيرٌ قَدْرُ ما يُسْجَدُ عليهِ . . . يُنْسَجُ من السَّعَفِ أَصْغَرُ من الْمُصَلَّى . وقال الزَّجَّاجُ : سُمِّيَتْ خُمْرَةً . . . لأنها تَسْتُرُ الْوَجهَ عن الأَرض . قال : وقيل لِلْعَجِينِ : قد اخْتَمَرَ ، لأنَّ فُطُورَتَهُ قد غَطَّاهَا الْخُمْرُ . . وهو الاخْتِمَارُ . ويقال : قد خَمَرْتُ الْعجينَ ، وأَخْمَرْتُهُ وفَطَرْتُهُ ، وَأَفْطَرْتُهُ . قال : وسُمِّيَ ) ( الْخَمْرُ ) ( خَمْراً لأنَّهُ يُغَطَّي الْعَقْلَ . قال : ويقال لكلِّ ما ستَرَ الإنسانَ من شَجَرٍ أَو غيرِهِ : خَمَرٌ . وما سَتَرَهُ من شَجَرٍ خَاصَّةً _ فهو الضَّرَّاءُ . ومن أَمثالهم : ) ( مَا فُلاَنٌ بخَلٍّ ولاَ خَمْرٍ ) ( _ أي : ما عندَهُ خَيْرٌ ولا شَرٌّ . وقد مَرَّ تَفْسِيرُهُ . رخم : قال الليث : أَرْخَمَتِ الدَّجَاجَةُ والنَّعَامَة على بَيْضهَا _ إذا حَضَنَتْ عَلَى بَيْضِها ، فهي مُرْخِمٌ . وَرَخَّمَهَا أَهْلُها _ إذا أَلْزَمُوها بَيْضَهَا . والرَّخَمَةُ : شِبْهُ النَّسْرِ في الخِلْقَةِ _ إلاَّ أَنَّهَا مُبَقَّعَةٌ بِبَيَاضٍ وَسَوادٍ . وَجَمْعُهَا : رَخَمٌ . والرُّخَامُ : حَجَرٌ أَبْيَضُ رِخْوٌ . والرُّخَامَى : نَبْتٌ تَجِدُ به السَّائمةُ وهي بَقْلَةٌ غَبْراءُ تَضْرِبُ إلى الْبَياضِ ، حُلْوَةٌ لها أَصْلٌ أَبْيَضٌ . . كأَنَّهُ الْعُنْقُرُ - إذا انْتَزَعْتَهُ حَلَبَ لَبَناً . والرَّخَامَةُ : لِينٌ في الْمَنْطِقِ . . حَسَنٌ في النِّسَاء . وقد رَخُمَتِ الّجَارِيةُ رَخَامَةً : فهي رَخِيمَةُ الصَّوْت . وقد رَخُم كلاَمُها وصوْتُها _ وكذلك : رُخِمَ . وَيقال : هي رَخِيمَةُ الصَّوتِ _ أي : مَرْخُومةُ الصَّوتِ . يقال ذلك . . للمَرْأَةِ والْخِشْفِ . قال : وزَعَمَ أَبو زيد الأنصاريٌّ أَنَّ مِنْ أَهْلِ الْيَمَنِ مَنْ يقول : رَخِمْتُهُ رَخْمَةً _ بمعنىَ رَحِمْتُهُ . ويقال : أَلْقى الله عليك رَخْمَةَ فلاَن _ أي : عَطَفَهُ ورِقَّتَه . وقال اللِّحْيَانِيُّ : مِثْلَهُ : رَخِمَهُ يَرْخَمُه رَخْمَةً ، وأَلْقَى عَلَيْهِ رَحْمَتَهُ ورَخْمَتَهُ . قال : وسَمِعْتُ أَعْرابيّاً يقولُ : هو رَاخِمٌ لهُ . وقال ذُو الرُّمَّةِ : كَأَنَّهَا أُمُّ سَاجِي الطَّرْفِ أَخْدَرَهَا مُسْتَوْدَعٌ خَمَرَ الْوَعْسَاءِ مَرْخُومُ قال الأصمعيُّ : ) ( مَرْخُومٌ ) ( : أُلْقِيَتْ عليه رَخْمَةُ أُمِّهِ _ أَي : حُبُّهَا لهُ وإِلْفُهَا إيَّاهُ . وهو قَوْلُ أَبي عُبَيْدَةَ . وأنشد الأصمعيُّ : مُدَلَّلٌ يَشْتُمُنَا ونَرْخَمُهْ وفي ) ( نوادر الأعرابِ ) ( : مَرَةٌ تَرخَّمُ صَبِيَّهَا ، وعَلَى صَبِيِّهَا . . وتَرْخَمُهُ ، وتربَّخُ عليه _ إذا رَحِمَتْهُ . وارْتَخَمَتِ النَّاقَةُ فَصِيلَها _ إذا رَئِمْتهُ . وقال النحْويُّونَ : التَّرْخِيمُ حذْفُ آخر الحرفِ من الاسم المنادَى . كقولك _ إذا نَاديتَ رجُلاً اسمه حارِثٌ : يا حَار . وإذا ناديتَ مالكاً قلتَ : يا مَالِ . سمِّي ترخيماً لتَلْيِينِ الْمُنَادِي صَوْتَهُ . . . بحذفِ الحرف . وشاةٌ رَخْماءُ _ إذا ابيضَّ رأسُها واسودَّ سائرُ جسدها . قالهُ أبو زَيْدٍ . والرُّخاءُ : الرِّيحُ اللَّيِّنةُ ، وهي الرُّخامَى _ أَيضاً . ثعلب _ عن ابن الأعرابيّ _ قال : الرَّخَمُ : الإشْفاق . والرَّخَمُ : اللّبَنُ الْغَليظ . وقال _ في موضع آخر _ : الرُّخُمُ : كُتَلُ اللِّبإ . أبو عبيد _ عن أبي زيد _ : ما أَدْرِي _ أيُّ تَرْخُمٍ هو ؟ وأيُّ تُرْخُمٍ هو ؟ مرخ : قال الليث : المَرْخُ : مَرخُكَ إنساناً بالدُّهْن ، وتمَرَّخْتُ أنا بالدُّهْن . أبو تُرَاب _ عن بعض العرب _ قال : الْمِرِّيخُ : الرجلُ الأحْمَقُ . والْمِرِّيخُ : السَّهْمُ الذي يُغَالَى به . والْمِرِّيخُ : القَرْنُ الذي في جَوْفِ القَرْنِ . ويقال له : الْمَرِيخُ . وقال أبو خَيْرَةَ : الْمِرِّيخُ وَالْمِرِّيجُ _ بالخاء والجيم جميعاً - : الْقَرنُ الدّاخِلُ ويُجمعان : أَمْرِخَةٌ وأَمْرِجَةٌ . وقال أبو تُرَاب : سألتُ أبا سعيد عن الْمِرِّيخِ والْمِرِّيجِ فلم يَعْرِفْهما . قال : وعَرفَ غيرهُ : المِرِّيخَ . وقال الليثُ بن الْمُظَفِّر : الْمِرِّيخُ سهمٌ طَوِيل ، به يُقتَدَرُ الْغِلاءُ . وأنشد : أَوْ كَمِرِّيخٍ عَلَى شِرْيَانَةٍ يعني : على قَوْسِ شِرْيانَةٍ . قال : والْمِرِّيخُ _ من الكَوَاكب _ بَهْرَامُ . ورجلٌ مَرِخٌ : كثِيرُ الادِّهَان . قال : والْمِرِّيخُ : الْمِرْدَاسَنْجُ . قلتُ : وما أُرَاه عربيّاً مَحْضًا . والْمُرَيْخُ : تَصْغِيرُ الْمَرْخِ . أبو عبيد _ عن الأمَوِيِّ _ إذا أكثرْتَ ماءَ العجين قُلْتَ : أَمْرَخْتُهُ إِمْراخاً . وكذلك قال أبو زَيْد . أبو العباس _ عن ابن الأعرابي _ قال : الْمَرخُ : الْمُزَاحُ . قال : ورُوِيَ عن مَسْرُوقٍ _ عن عائشةَ _ : أن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) كان عندها يَوْماً . . فدخل عليه عُمَرُ فَقَطَّبَ وتَشَزَّنَ له فلمَّا انصرف عاد النبي ( صلى الله عليه وسلم ) إلى انبساطه الأوّل . قالت : فَقلتُ : يا رسول الله . . كنتَ مُنْبَسِطاً . . فلمّا جاء عُمَر انْقَبَضْتَ . قالت : فقال لي : ) ( يا عائشةُ . . إنّ عُمر لَيْسَ مِمَّنْ يُمْرَخُ مَعَهُ ) ( _ أي : يُمْزَحُ معهُ . قلتُ : وهذاحَرفٌ غَرِيبٌ لم أسمعه إلا في هذا الحديث . رواه ابنُ الأعرابي في ) ( نوادره ) ( مُرسَلاً ولا أدري ما صِحَّتُه ؟ والْمَرْخُ _ من شَجَرِ النّار _ مَعْرُوف يُتّخَذُ منه الزِّناد . ومنه قولهم : ) ( في كُلِّ الشّجَر نارٌ واسْتَمْجَدَ الْمَرْخُ والْعَفَارُ ) ( . وقال أعرابيٌّ : شَجَرٌ مَرِيخٌ ومَرِخٌ وقَطِفٌ . . وهو الرَّقِيقُ اللَّيِّنُ . ومن أَمثَالهم : ) ( هَذَا حَيَاءُ مَارِخَةَ ) ( . ومَارِخَةُ : امرأةٌ كانت تَتَحفَّرُ ثمَّ عُثِرَ عليها وهي تَنْبِشُ قَبراً . وفي ) ( النوادر ) ( : ) ( عُودٌ مِتِّيخٌ ومِرِّيخٌ ) ( ، وهو الطَّوِيلُ اللَّيِّن . وقال ابن الأعرابي : الْمَرْخَاءُ : النَّاقَةُ المُنْبَسِطَة في سَيرها نشاطاً . ومرَّخَ فلانٌ بَدَنَهُ بالدُّهْنِ _ إذا رَوَّاهُ دُهْناً . رمخ : قال شمر : الرِّمْخُ : هو السَّدَى والسَّدَاءُ _ ممدودٌ _ بلغة أهل المدينة . وهو السَّيَابُ _ بلُغَةِ وادي الْقُرَى _ وهو الرِّمَخُ _ بلغة طَيّيءٍ _ واحدَتُها رِمَخَةٌ . وهو الْخَلاَلُ _ بلغة أهل البَصْرَة . وأَنْشَدَ لبعض الطائيين : تَحتَ أَفَانِينِ وَدِيٍّ مُرْمِخِ وقال الليث : الرِّمْخُ : من أسماء الشجَر المُجْتَمِع . . اسمٌ من أسمائها . ثعلب _ عن ابن الأعرابي _ قال : الرَّمْخَاءُ : الشَّاةُ الْكلِفَةُ بأَكل الرِّمْخِ وهو الخَلاَلُ . مخر : قال الله جلّ وعزّ : ( وترى الفلك فيه مواخر ( [ فَاطِر : 12 ] . أخبرنا المُنْذِريُّ _ عن أحمدَ بن يحيى _ أنه قال : الْماخِرَةُ : السَّفِينَةُ التي تَمْخَرُ الماءَ _ أي : تَدْفَعهُ بصَدْرها . قال : وأنشدني الحرَّانيُّ _ عن ابن السكّيت _ أنه أنشده : يَافِيَّ مَالِي عَلِقَتْ ضَرَائري مُقَدِّماتٍ أَيْدِيَ الْموَاخِرِ قال : وقال ابنُ السكِّيت : والْمَاخِرُ : الذي يَشُقُّ الماءَ إذا سَبَحَ . يصفُ نِساءً يتصاخَبْنَ ويستَعِنَّ بأيديهنّ . . كأنّهُنَّ يَسْبَحْن في الماءِ . قال : وقال أبو الهيثم : مَخْرَ السفينة : شَقُّها الماءَ بصدْرها . ونحوَ ذلك قال أبو عُبَيد . سَلَمَةُ _ عن الفرّاء _ : في قول الله جلّ وعزّ : ( وترى الفلك فيه مواخر لتبتغوا من فضله ( [ فَاطِر : 12 ] . ) ( مَوَاخِرَ : وَاحِدَتُهَا مَاخِرَةٌ . و ) ( المَخْرُ ) 9 : هو صَوْتُ جَرْي الفُلْك بالرِّياح . يقال : مَخَرَتْ تَمْخُرُ ، وتَمخَرُ . قال : وقال الكسائيُّ : ) ( مَوَاخِرَ ) ( : جَوَارِيَ . قلتُ : والمَخْرُ : أصْلُه الشَّقُّ . وسمِعتُ أعرابياً يقول : مَخَرَ الذئبُ بطْنَ الشاة _ أي : شَقَّه . ورُوِيَ عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنَّهُ قال : ) ( إِذَا أَرَادَ أَحَدُكم البَوْلَ فَلْيَتَمَخَّرِ الرِّيحَ ) ( . قال أبو عُبيدٍ : يَعني أنه ينظرُ . . مِن أين مَجْرَاها ، فلا يستقبِلُها ، ولكنْ يستدْبِرُها _ كيْ لاَ تَرُدَّ عليه البوْل . وقال الليث : مَخَرْتُ السفينةَ مَخْراً _ إذا استقبلْتَ بها الرِّيحَ . ومَخَرَتْ هي مُخُوراً ، فهي ماخِرةٌ . قال : وفي بَعْضِ وُجوهِ التَّفسير : ) مواخر ( أيْ : مُقْبِلَةً وَمُدْبرةً بريحٍ واحدةٍ . قال : والفرسُ يَسْتَمْخِرُ الريحَ ويتمخَّرُها _ ليكُونَ أَرْوَحَ لنفْسِه . وامْتِخَارُها : استقْبالُها . قال : ويقال : مَخَرْتُ الأرضَ مَخْراً _ إذا أَرسلْتَ فيها الماءَ في الصيف لِتَطِيبَ ؛ فهي مَمْخُورةٌ . ومَخِرَتِ الأرضُ _ إذا طابت من ذلك الماءِ . ويقال : امْتَخَرْتُ القومَ _ أي : انتقَيْتُ خيارَهم ونُخْبَتَهُمْ . قال العجَّاج : مِنْ نُخْبَةِ القومِ الَّذِي كان امْتَخَرْ أبو عُبيدٍ _ عن الأصمعيِّ _ : يقال لسَحَائبَ يأْتِينَ قُبُلَ الصيف مُنْتَصبَاتٍ : بَناتُ مَخْرٍ ، وبناتُ بَخرٍ . قال : وكلُّ قطعةٍ منها _ على حِيالِها _ بنتُ مَخْرٍ . قال الليث : والماخُورُ : مجلِسُ الرِّيبَةِ ومُجْتَمَعَهُ ، وربَّما قيل لذلك الرجل الذي يَجلس فيه : مَاخُورٌ . وقال زِيَادٌ _ حين قَدِم البَصْرةَ وَالياً عليها _ : ( ما هذه المَواخِيرُ ؟ الشراب عليه حرامٌ حتى تسوَّى بالأرض هَدْماً وإحْراقاً . وجَملٌ يَمْخُورُ العُنُقِ _ إذا كان طويلَ العُنُق . وقال العجَّاج : في شَعْشَعانِ عُنُقٍ يَمْخُورِ وقال ابن شُمَيل _ في قوله ( صلى الله عليه وسلم ) : ) ( إذا أَتَيْتُمُ الغائِطَ فاسْتمخروا الريحَ ) . يقول : اجعلوا الريحَ وَراءَ ظهوركم . وفي ) ( النوادر ) ( : تمخَّرَتِ الإبلُ الريحَ _ إذا اسْتقبلَتْها واسْتَنْشَتْهَا . وكذلك تمخَّرتِ الكلأ _ إذا اسْتقبلَتْه .

Mekâyîsü'l-Luğa

İbn Fâris · 11. yyTR2.107 harf
(باب الميم والخاء وما يثلثهما) (مخر) الميم والخاء والراء أصلٌ يدل على شَقٍّ وفَتْح. يقال مَخَرت السّفينةُ الماءَ مخراً: شَقَّته. قال الراجز في نساءٍ يختصمن ويستعنَّ بأيديهنّ، كما يفعل السَّابح:‏ * مقدِّمات أيدِيَ المَوَاخِرِ(1) *‏ ويقال: مَخَرْتُ الأرضَ، إذا أرسلْتَ فيها الماء. ويقال استمخَرْتُ الرِّيحَ، إذا استقبلتَها بأنفِك. وقياسُه صحيح، كأنَّك تشقُّ الرِّيح بأنفك. وقولهم: امتخَرْتُ القومَ،
Tamamını oku

Müfredât

Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR869 harf
- مخر الماء للأرض: استقبالها بالدور فيها. يقال: مخرت السفينة مخرا ومخورا: إذا شقت الماء بجؤجئها (الجؤجؤ: الصدر) مستقبلة له، وسفينة ماخرة، والجمع: المواخر. قال: ﴿وترى الفلك مواخر فيه﴾ [النحل/14] ويقال: استمخرت الريح، وامتخرتها: إذا استقبلتها بأنفك، وفي الحديث: (استمخروا الريح وأعدوا النبل) (قال ابن الأثير: ومنه حديث سراقة: (إذا أتى أحدكم الغائط فيلفعل كذا وكذا، واستمخروا الريح). ورواه الزمخشري،
Tamamını oku

Esâsü'l-Belâğa

Zemahşerî · 12. yyTR314 harf
م خ ر فلكٌ مواخر تمخر الماء‏:‏ تشقّه مع صوت ونشأت بنات مخرٍ وهي سحاب الصيف تمخر الجو مخراً‏.‏ واستمخرت الريح‏:‏ استقبلتها بأنفي وخرجت من فيه مخرة خبيثة وهي الريح الخارجة من الجوف‏.‏ وكل طائر دفر المخرة‏.‏ قال‏:‏ وتقول‏:‏ لأن يطرحك أهل الخير في المآخير خير من أن يصدّرك أهل المواخير جمع ماخور وهو مجلس الريبة‏.‏
Tamamını oku

Lisânü'l-Arab

İbn Manzûr · 13. yyTR4.064 harf
مَخَرَتِ السفينةُ تَمْخَرُ وتَمْخُر مَخْراً ومُخُوراً: جرت تَشُقُّ الماءَ مع صوت، وقيل: استقبلتِ الريح في جريتها، فَهي ماخِرَةٌ. ومَخَرَتِ السفينةُ مَخْراً إِذا استقبلتَ بها الريح. وفي التنزيل: وترى الفُلْكَ فيه مَوَاخِرَ؛ يعني جَوارِيَ، وقيل: المواخر التي تراها مُقْبِلةً ومُدْبِرةً بريح واحدة، وقيل: هي التي تسمع صوت جريها، وقيل: هي التي تشق الماء، وقال الفراء في قوله تعالى مواخر: هو صوت جري
Tamamını oku

Kâmûsü'l-Muhît

Fîrûzâbâdî · 15. yyTR240 harf
* م خ ر * * مَخَرتِ * السفينة من باب قطع ودخل إذا جرت تشق الماء مع صوت ومنه قوله تعالى ﴿وترى الفلك مواخر فيه﴾ يعني جواري وفي الحديث ﴿إذا أراد أحدكم البول * فَلْيَتَمَخَّر * الريح﴾ أي فلينظر من أين مجراها فلا يستقبلها كيلا ترد عليه البول
Tamamını oku

Tâcü'l-Arûs

Zebîdî · 18. yyTR4.402 harf
مخرت السفينة، كمنع، ونصر، تمخر وتمخر مخرا ومخورا، كمنع وقعود: جرت تشق الماء مع صوت، أو استقبلت الريح في جريها، وفي بعض النسخ: جريتها، فهي ماخرة، ومخر السابح: شق الماء بيديه إذا سبح. ومخر المحور القب، إذا أكله فاتسع فيه، نقله الصاغاني. وفي التنزيل وترى الفلك فيه مواخر يعني جواري، وقيل: المواخر هي التي يسمع صوت جريها بالرياح، قاله الفراء. جمع ماخرة، من المخر، وهو الصوت، أو التي تشق الماء بجآجئها،
Tamamını oku

Lane's Lexicon

Edward W. Lane · 19. yyTR3.576 harf
مَخَرَتِ السَّفِينَةُ 1 مَخَرَتِ السَّفِينَةُ ذ , (S, A, K,) or مخرت السفينة المَآءَ, (TA,) aor. مَخَرَ (S, K) and مَخُرَ , (S, TA,) inf. n. مَخْرٌ and مُخُورٌ, (S, K,) The ship clave the water with its stem, and ran: (AHeyth:) or clave the water with a noise: (A:) or ran, cleaving the water with a noise: (S:) or ran: or faced the wind in her course: (K:) or advanced and retired. (TA.) And مَخَرَ
Tamamını oku

Salmone

H. Anthony Salmone · 19. yyTR866 harf
مَخَرَ مَخَرَ A , U ( n. ac. مَخْر 1 , مُخُوْر 27 ), a. Clave, ploughed, furrowed ( the water ). b. Was watered, irrigated ( ground ). c. Watered, irrigated. d. Widened, enlarged. تَمَخَّرَ تَمَخَّرَ V , a. Faced; sniffed ( the wind ). اِمْتَخَرَ اِمْتَخَرَ VIII , a. see V . b. Took out the marrow of; chose the best of. اِسْتَمْخَرَ اِسْتَمْخَرَ X , a. see V . مَخْرَة مَخْرَة 1t
Tamamını oku

Kitâbullâh

Kur'an kullanımından türetilmişTR15.439 harf
مخر مَخَرَ - يَمْخَرُ (مَخَرَ - يَمْخُرُ) - مَاخِر - مَاخِرَة - مَواخِر مَخَرَ - يَمْخَرُ (مَخَرَ - يَمْخُرُ) + كائن + في شيء: يندفع في خلاله فيشقه إلى فرقين: يتحرك مخترقاً شيئاً وخاصة ماء أو شيء طري، فيفرقه إلى قسمين متباعدين، كاختراق السفينة الماء أو اختراق الماء التراب أثناء جريانه مَاخِر: اسم فاعل صفة مشبهة من " مَخَرَ - يَمْخَرُ "
Tamamını oku

Sîgalar(1)

Mücavir kökler20 mücavir (28 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.
  1. طري

    2 ortak ayet · Taze

  2. حلي

    2 ortak ayet · Hilye takı demektir

  3. لحم

    2 ortak ayet · Et

  4. لبس

    2 ortak ayet · “Lebas” kurulup gerilmiş ser yay, eğilmiş sert ağaç…

  5. فلك

    2 ortak ayet · Fülk (kef), İğ topacı demektir

  6. بحر

    2 ortak ayet · Bahr deniz demektir

  7. شكر

    2 ortak ayet · Sütle dolu memedir

  8. بغي

    2 ortak ayet · Buğa boğa demektir

  9. فضل

    2 ortak ayet · Fadl Deriden yapılan gömlektir

  10. أكل

    2 ortak ayet · Ekel pas demektir

  11. خرج

    2 ortak ayet · Huruc : Harc duvarın dışına sürülen harçtır

  12. ملح

    1 ortak ayet · Tuzlu

Geçtiği ayetler(2)

  1. … لَحْمًا طَرِيًّا وَتَسْتَخْرِجُوا مِنْهُ حِلْيَةً تَلْبَسُونَهَا وَتَرَى الْفُلْكَ مَوَاخِرَ فِيهِ وَلِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ

    Suyu yaranlarTaze et yemeniz, giyineceğiniz süs eşyanızı çıkarmanız ve Allah’ın bol nimetinden istifade etmeniz için; denizi müsahhar kılan O’dur. Gemilerin onu yara yara gittiğini görürsün, O’nun lutfunu aramanız ve şükretmeniz içindir, belki şükredersiniz artık.

  2. … لَحْمًا طَرِيًّا وَتَسْتَخْرِجُونَ حِلْيَةً تَلْبَسُونَهَا وَتَرَى الْفُلْكَ فِيهِ مَوَاخِرَ لِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ

    Suyu yaranlarİki deniz bir olmaz. Şu; çok tatlıdır, susuzluğu keser içilmesi kolaydır. Şu ise tuzludur, acıdır. Her birinden taze et yersiniz ve giyeceğiniz süs eşyası çıkarırsınız. O’nun lutfundan aramanız ve şükretmeniz için gemilerin yara yara gittiklerini görürsünüz.

Kök analizi

Kök tanımı ve çekirdek özet

AlanDeğer
Kökمخر
YapıÜçlü
Özel DurumBelirgin fark tespit edilmedi
Bağlamsal Yakın Köklerشق, جري, سبح
Zıt Kökركد
Çekirdek Özet 1Akışkan bir ortamı (su, rüzgâr) göğüsleyerek, yararak ve ses çıkararak ileri doğru yol alma
Çekirdek Özet 2İlahi yasaların sağladığı kaldırma ve direnç dengesi içinde engelleri yararak ilerleyen seyrüsefer
Çekirdek Özet 3Karşı dirençleri yararak yol açma, ilahi lütufları aramak için engelleri aşma iradesi ve dinamizmi
Kritik Hata RiskiAnlamın yalnızca edilgen bir «suda yüzme» veya «akıntıya kapılma» sanılması, kökteki aktif yarma, direnci karşılama ve sesli sürtünme unsurunun gözden kaçırılması

Biliteral analiz

Biliteral ÇekirdekTemel AnlamEklenen UnsurOluşan Anlam Farkı
مخYoğun, içsel ve akışkan bir kütlenin hareketlenmesi, sarsılması veya içinden bir şeyin çekilip çıkarılması; nitekim aynı ikili çekirdeği paylaşan مخض kökünde sütün çalkalanıp yağının ayrışması ve doğum sancısıyla rahimdeki sıvının çalkalanması esastırرÇekirdeğin içsel çalkantı ve akışkanlık hareketine, insan başını ve doğrusal yönelişi simgeleyen ر harfinin eklenmesiyle anlam, akışkan bir kütleyi (su veya hava) cepheden göğüsleyip doğrusal bir hat boyunca yararak ilerleme ve içinden yol çıkarma hareketine dönüşmüştür.

Piktografik analiz

BirimPiktografik İmge / HareketAnlam Açıklaması
مSu; akış, çokluk, derinlikHarekete direnç gösteren ve içine girilen akışkan ortamı, denizi veya rüzgâr kütlesini temsil eder.
خÇit / duvar imgesinin ses yoğunlaşması (hırıltılı nefes, sürtünme); engel, direnç sınırıAkışkan kütlenin oluşturduğu yoğun mukavemeti, sürtünmeyi ve yarılma esnasında çıkan hışırtılı sesi simgeler (türetme imge).
رİnsan başı; baş, ilk, üst, öne atılmaDirenci göğüsleyen ön cepheyi, geminin pruvasını (baş bodoslamasını) ve ileri doğru doğrusal hamleyi temsil eder.
مخرSuyun dirençli kütlesini baş kısmıyla yararak ve ses çıkararak ileri atılmaGeminin baş kısmıyla akışkan ortamı yararak, direnç sınırını aşıp doğrusal bir hat boyunca yol almasını canlandırır.

Tarihsel ve erken kullanım

AlanVeri
İlk fiziksel anlamGeminin göğsüyle (pruvasıyla) suyu yararak ve hışırtılı bir ses çıkararak denizde ilerlemesi; rüzgârı doğrudan burunla karşılamak; tarlayı ıslah etmek üzere yazın içine su salıp toprağı yarmak.
Cahiliye şiiri kullanımıErken dönem recez şairi, birbiriyle tartışırken yüzen kimseler gibi kollarını öne uzatıp havayı yaran kadınları tasvir ederken kökün çoğul ism-i fâil biçimini kullanmıştır: مُقَدِّمات أَيْدِيَ المَواخِرِ
Erken Arapça kullanımİbnü's-Sikkît ve Asmaî nakillerinde atın rahatlamak için burnunu rüzgâra dönmesi eylemi استمخرت الخيل الريح şeklinde ifade edilmiş; erken dönem fıkıh ve nezafet rivayetlerinde de rüzgârın yönünü göğüsleyip sıçrantıyı önleme anlamında istimhar kavramı kullanılmıştır.

Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn, Lisān al-ʿArab, Tahdhīb al-Lugha.

Sami etimolojik katman

Arapça مخر kökü, Sami dil ailesinde özellikle rüzgârı karşılama, akışkan veya hava akımı içinde sürtünmeyle ilerleme ve soluk alma/koklama ekseninde gelişen fonetik bir yapıya sahiptir. Kökün İbranice ve Aramice gibi Kuzeybatı Sami dillerinde doğrudan geminin pruvasıyla suyu yarması anlamında birebir morfolojik bir eşleği yaygın olarak tespit edilmemiştir; bu yönüyle denizcilik ve gemi hareketine dair yarma anlamı Arapçanın kendi iç semantik genişlemesinde özelleşmiştir. Bununla birlikte Doğu ve Kuzeybatı Sami dillerinde burun delikleri, koku alma, soluma ve rüzgâr akımına yönelme (İbranice n-ḥ-r / m-ḥ-r hattındaki hırıltılı nefes ve sürtünme sesleri, Süryanice nḥīrā burun/soluk) kökleriyle fonetik ve onomatopoetik bir paralellik gösterir. Arapçada burnun rüzgârı karşılaması (استمخار) ile gemi bodoslamasının suyu yarması ve bu esnada hışırtılı ses çıkarması arasındaki metaforik geçiş, kökün ilksel somut çekirdeğinin sürtünmeli akışkan yarılması olduğunu teyit eder.

Güven Muhtemel

Kaynak Brown-Driver-Briggs, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques), Lisān al-ʿArab.

Etimolojik analiz

KatmanVeriAçıklamaGüven
İç Arapça etimolojik yönSuyu göğüsleyip sesle yarma, rüzgâra karşı burun verme, kütleden en iyisini yarıp seçme (امتخار)Göğüs, burun veya pruva gibi ön kısımla bir dirence karşı koyarak ilerleme ve arkasında iz bırakma semantiği Arapça içinde tutarlıdır.Kesin
Sami dilleriyle etimolojik ilişkiSüryanice ve İbranice burun, hırıltılı nefes alma ve hava akımına direnç gösterme kökleri (n-ḥ-r, m-ḥ-r)Suyun ve havanın sürtünme sesi ile burnun rüzgârı karşılaması arasında ses yansımalı (onomatopoetik) ve işlevsel ortaklık mevcuttur.Muhtemel
Daha geniş dilsel ilişkiVeri bulunamadıAfro-Asyatik ailenin diğer kollarında güvenilir ve kanıtlanmış bir eşdeğer biçim tespit edilmemiştir.Veri bulunamadı

Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques), Lane's Lexicon.

Kardeş kökler

KombinasyonDurumTemel AnlamAnlam DetayıNot
مخرAnlamlıSuyu/havayı yararak ilerlemekGeminin pruvasıyla suyu hışırtıyla yarması, rüzgârı göğüslemek.Hedef kök; Kur'an'da geçer.
مرخAnlamlıSürtmek, gevşemek, yağlamakAğacı birbirine sürterek ateş çıkarmak (el-merh ağacı), yağı cilde sürmek.Kur'an'da geçmez; sürtünme ve temas temasıyla ilişkilidir.
خمرAnlamlıÖrtmek, mayalanmak, gizlemekAklı veya bir nesneyi örtüp bürümek; hamurun mayalanarak kabarması.Kur'an'da geçer; kütlesel dönüşüm ve içsel yoğunlaşma.
خرمAnlamlıDelmek, yarmak, kesmekBir şeyin ucunu veya kulağı delmek, bütünlüğü bozup gedik açmak.Kur'an'da geçmez; yarma ve delme yönüyle hedef kökle yakın temadır.
رمخAnlamlıTaze hurma koruğu olmakAğacın veya meyvenin yeşillenip nemlenmesi, olgunlaşma başlangıcı.Kur'an'da geçmez; nadir kullanım.
رخمAnlamlıYumuşaklık, şefkat göstermekKuşun yumurtası üzerine yatması, sesin yumuşak ve tatlı olması, mermer taş.Kur'an'da geçmez; pürüzsüzlük ve kuluçka teması.

Komşu kökler ve zıt kök

Kökİlişki TürüAnlam AlanıKarşılaştırmalı NüansAnlam Detayı
مخرMerkezAkışkan ortamda direnci yararak ilerlemeAkışkan kütleyi (su, rüzgâr) göğüsleyip ses çıkararak ve yararak yol açmayı ifade eder.Doğrudan dirençle karşılaşma ve cepheden mukavemet göstererek geçiş yapma esastır.
شقKomşuAyrıştırma, ikiye bölmeKatı veya somut bir bütünü çatlatıp ikiye ayırmayı bildirir; su üzerinde sürekli akış içermez.Süreklilik arz eden bir seyrüseferden ziyade yapısal bütünlüğün yarılmasına odaklanır.
جريKomşuAkma, hareket etmeSuyun veya bir cismin dirençten bağımsız olarak pürüzsüz biçimde akıp gitmesini anlatır.Seyrin genel hız ve akışına odaklanır; pruvanın suyu yarmasını ve sesini öne çıkarmaz.
سبحKomşuYüzme, süzülmeOrtamın üzerinde batmadan, süzülerek ve asılı kalarak yer değiştirmeyi belirtir.Direnci yarmaktan ziyade batmamayı ve akışkan ortam üzerinde serbestçe süzülmeyi vurgular.
ركدZıtDurgunlaşma, hareketsizlikSuyun veya rüzgârın tamamen durması, seyrüseferin kilitlenip hareketin kesilmesi.Yararak ilerlemenin ve dinamizmin tamamen yok olduğu atalet durumudur.

Başka dillerde anlam karşılıkları

DilKelime / KelimelerKısa AnlamDetayGüven
ArapçaمخرSuyu/havayı yararak gitmekGeminin veya cismin akışkan bir direnci göğüsleyerek sesle yol alması.Kesin
Latincesulcare, findereYarıp geçmek, iz açmakTarla sürer gibi suyu yarıp arkasında iz (çukur/yarık) bırakarak ilerlemeyi karşılar.Güçlü
İngilizceto cleave (the water), to plough the seasSuyu yarmak, denizi sürmekGeminin dalgaları yarıp ses çıkararak ilerlemesini ve iz açmasını tam karşılar.Güçlü
Almancapflügen (die Wellen), durchfurchenDalgaları yarmak, yarıp geçmekSu kütlesinde yarık açarak ilerleme hareketini ve dirence karşı kuvveti ifade eder.Güçlü
Fransızcafendre les flots, sillonnerDalgaları yarmak, iz bırakmakSuyun direncini göğüsleyerek yarık açıp yol bulma hareketini yansıtır.Güçlü

Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lane's Lexicon.

Vücûh ve nezâir

Form / KullanımAnlam YüzüAyet Tipi / Bağlam
مَوَاخِرَGemilerin su kütlesini ve rüzgârı yararak, aynı rüzgârla hem gidiş hem geliş yönünde ilerlemesiNimet ve kozmik nizam bağlamı; denizlerin insanın hizmetine verilmesi, ticaret ve rızık temini amacıyla gemilerin suyu yararak akması (Nahl 16:14, Fâtır 35:12).

Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

DisiplinKullanım AlanıTartışma NoktasıAnlam Yoğunlaşması
Kelamİlahi kudret ve teshîr deliliAğır yüklü gemilerin suda batmadan ve karşıt rüzgârlara rağmen suyu yararak ilerlemesinin ilahi kanunların (kaldırma kuvveti, akışkanlar mekaniği) teshîriyle mümkün oluşu.Tabiatın kendi başına değil, ilahi sevk ve takdirle dirençleri aşılabilir kılması.
FıkıhDeniz ticareti ve nezafet hükümleriİstimhar kavramı (استمخار الريح) hadislerde necasetten sakınırken rüzgârı göğüslememe veya rüzgâr yönünü hesaba katma prensibinde; ayrıca deniz seferlerinin meşruiyeti ve ticaret fıkhında tartışılmıştır.Rüzgârın ve akıntının yönünü hesaplama, fiziksel sürtünmeyi ve yöne bağlı sonuçları dikkate alma.
TefsirÂyet-i tekvîniyye tefsiriAyetlerdeki «mevâhir» lafzının gemilerin suyu yararken çıkardığı ses, gidiş ve dönüşte aynı rüzgârı göğüsleyebilme kabiliyeti (yelken/pruva geometrisi) ile açıklanması.Salt yüzme değil; yararak, iz bırakarak ve amaca kilitlenerek yol alma tasviri.
Hadisİstikbal ve fetih mecazlarıRumların Şam bölgesine dalıp derinlemesine nüfuz etmelerinin geminin suyu yarmasına benzetilmesi (لَتَمْخَرَنَّ الرُّومُ) ve istincada rüzgârı göğüsleme uyarıları.Bir ortama göğüsleyerek girme, direnci kırıp derinlemesine yayılma.

Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

SistemBağlamKarşılıkİşlevAçıklamaGüven
DiniKozmik nizam ve nimetTeshîr kanununu idrakŞükür ve tevhidDenizin ve rüzgârın direncine rağmen ilahi yasa sayesinde yol bulabilmek, insanın aczini ve Allah'ın lütfunu gösterir.Kesin
İlmiFizik ve akışkanlar mekaniğiHidrodinamik ve aerodinamik sürtünmeDirenci enerjiye dönüştürmePruvanın ve yelkenin tasarımıyla akışkan kütlenin direncinin aşılması, fiziksel yasaların keşfiyle yol alınmasıdır.Güçlü
SiyasiJeopolitik ve seyrüseferDeniz hâkimiyeti ve lojistik hatlarEngelleri aşıp irtibat kurmaDenizleri engel olmaktan çıkarıp güç, diplomasi ve irtibat sahasına dönüştürme kudretidir.Güçlü
İktisadiKüresel ticaret ve rızık arayışıUluslararası taşımacılık ve mübadeleLütuftan pay arama (ابتغاء الفضل)Üretim fazlası metaların uzak coğrafyalara taşınması ve küresel ticaret ağlarının deniz yoluyla işletilmesidir.Kesin

Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

Alanİzomorfik KarşılıkAçıklamaGüven
Sayısal bilimlerHidrodinamik sürtünme katsayısı ve bodoslama yarma dinamiğiBir katı gövdenin akışkan bir vizkozite içinde karşılaştığı direnci geometrik yapısıyla dağıtarak doğrusal kinetik enerjiye dönüştürmesi sürecidir.Güçlü
Beşeri bilimlerSosyal engelleri aşma ve kurumsal atılımBir hareketin veya fikrin, toplumdaki yerleşik atalet ve direnç dalgalarını cepheden göğüsleyip yararak yeni bir toplumsal güzergâh açmasıdır.Muhtemel

Yanlış daraltma ve kritik hata riski

AlanAçıklama
Modern daraltma riskiKelimenin sadece «gemilerin yüzmesi» veya sıradan bir «deniz yolculuğu» olarak çevrilmesi; kökteki akışkanı yarma, hışırtılı ses çıkarma ve akıntıya/rüzgâra göğüs germe dinamizminin ihmal edilmesi.
Kur'an içi daha geniş anlamKur'an'da bu kök, insanın rızık arayışında pasif bir sürüklenme değil; ilahi yasaların tanıdığı imkânlarla engelleri cepheden yararak, tabiatın zorluklarına meydan okuyarak ilerlemesini simgeler.
Yanlış anlamanın doğuracağı hataİnsanın tabiat ve rızık karşısındaki rolünün edilgen zannedilmesi; denizlerin sunduğu imkânın teknik gayret, sebat ve yarma eylemi olmaksızın kendiliğinden akacağı yanılgısına düşülmesi.

Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

SoruCevap
Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir?Tabiatın insan emrine verilişinin (teshîr) statik bir lütuf değil, fiziksel dirençlerin doğru yöntemle aşılmasına bağlı dinamik bir süreç olduğunu gösterdiği için önemlidir. Geminin suyu «yarması», yasa ile iradenin buluştuğu noktadır.
Hangi ayet gruplarında belirleyicidir?Yaratılış kanıtlarının, denizlerin ve rüzgârların insana boyun eğdirilişinin ve «Allah'ın lütfundan pay arama» (ابتغاء فضل الله) ilkesinin işlendiği ayet gruplarında (Nahl 16:14, Fâtır 35:12) belirleyicidir.
Hangi yanlış anlamaları düzeltir?Tabiat olaylarının sırf mucizevi bir sükûnetle değil; sürtünme, direnç, ses ve hidrodinamik yasalarla işlediğini gösterir; rızık arayışının zorlukları yararak katedilen aktif bir ceht olduğunu hatırlatır.

Nihai sentez ve LaTeX modeli

  • Somut anlamBir gövdenin (geminin pruvası veya burnun) akışkan bir ortamı (su veya rüzgâr) göğüsleyerek, ses ve yarık oluşturarak ileri doğru yol açması.
  • Soyut anlamKarşıt güçlerin, dirençlerin ve belirsizliklerin oluşturduğu yoğunluğu akıl, teknik ve yasalara uyumla yararak hedefe doğru kesintisiz ilerleyiş.
  • Sistematik karşılıkİnsanın ilahi teshîr kanunlarına dayanarak tabiattaki direnç eşiklerini aşması, iktisadi rızık arayışında pasif kabulleniş yerine aktif yarma ve yol açma dinamizmi.
  • LaTeX modeliV=Fp−Rmμ⋅u⃗
  • LaTeX açıklamasıModelde V geminin veya failin akışkan ortam içindeki net ilerleme hızını; Fp ileriye doğru uygulanan itici sevk kuvvetini; Rm ortamın (su veya rüzgâr) göğüslenen kütlesel direncini ve sürtünmesini; μ ortamın akışkanlık viskozite katsayısını; u⃗ ise yarılma hattı boyunca yönelinen doğrusal hedef vektörünü temsil eder. İlerleme, sevk kuvvetinin ortam direncini aştığı ve onu yardığı oranda gerçekleşir.
Metin sürümü (yapay zekâ araçları için)Harfe göre kök dizini: م