مخر
م - خ - ر
KÖK- 2 geçiş
- 2 ayet
- 1 sîga
- 12 sözlük
Kur'an'daki karşılığı: Suyu yaranlar
Notlarım
Sözlükler(12)
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR3.928 harfباب الخاء والراء والميم معهما
خ ر م، خ م ر، ر خ م، م ر خ، م خ ر مستعملات خرم: خُرِمَ الرجلُ، فهو مخروم.
وخَرِمَ أنفه يَخْرَمُ خَرَماً فهو أَخرَمُ، وهو قطْعٌ من الوترة أو الناشرتين أو في طرف الأرنبة لا يبلغ الجدع. والفعل: خَرَمتُه خَرْماً وشَرَمْتُه شَرْماً، وخُرِمَ من قبلهِ وشرمَ.
وإن أصاب ذلك أو نحوه في الشفة وفي أعلى الأذن فهو خرمٌ.
والناشرتان هما المِنخَران.
والخَرْمُ أيضا ما خَرَمَ سيل، أو
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR487 harfمَخَرَتْ السفينة تَمْخَرُ وتَمْخُرُ مَخْراً ومُخوراً، إذا جرتْ تشقُّ الماء مع صوت. ومنه قوله تعالى: "وتَرى الفلك مَواخِرَ فيه"، يعني جواري. ويقال: مَخَرْتُ الأرضَ، أي أرسلتُ فيها الماء. وبناتُ مَخْرٍ: سَحائِبُ يجئن قُبُلَ الصيف منتصباتٍ رِقاقاً. واسْتَمْخَرْتُ الريحَ، إذا استقبلتَها بأنفك. وامْتَخَرْتُ القومَ: انتقيت خيارهم ونُخْبَتَهُم. قال الراجز:
من نُخْبَةِ الناسِ التي كان امْتَخَرْ
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR yok16.290 harfخ ر م
خرم ، خمر ، مرخ ، مخر ، رخم ، رمخ : مستعملات .
خرم : قال الليث : يقال : خُرِمَ الرجُل ، هو
مَخْرومٌ .
وخَرِمَ أَنفُهُ . . يَخْرَمُ خَرَماً ، وهو قَطْعٌ في
الْوَتَرَةِ ، أو في النَّاشِرَتْينِ أو في طَرَف
الأَرْنَبَةِ . . لا يَبْلُغُ الْجَدْعَ .
والنَّعْتُ : أَخْرَمُ وخَرْمَاءُ _ كأَشرَمَ وشَرْمَاءَ .
والفِعْل : خَرَمْتُهُ خَرْماً وشَرَمْتُه شَرْماً .
قال : وإن أصاب نَحْوَ ذلك في الشَّفَةِ ،
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR2.107 harf(باب الميم والخاء وما يثلثهما)
(مخر) الميم والخاء والراء أصلٌ يدل على شَقٍّ وفَتْح. يقال مَخَرت السّفينةُ الماءَ مخراً: شَقَّته. قال الراجز في نساءٍ يختصمن ويستعنَّ بأيديهنّ، كما يفعل السَّابح:
* مقدِّمات أيدِيَ المَوَاخِرِ(1) *
ويقال: مَخَرْتُ الأرضَ، إذا أرسلْتَ فيها الماء. ويقال استمخَرْتُ الرِّيحَ، إذا استقبلتَها بأنفِك. وقياسُه صحيح، كأنَّك تشقُّ الرِّيح بأنفك. وقولهم: امتخَرْتُ القومَ،
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR869 harf- مخر الماء للأرض: استقبالها بالدور فيها. يقال: مخرت السفينة مخرا ومخورا: إذا شقت الماء بجؤجئها (الجؤجؤ: الصدر) مستقبلة له، وسفينة ماخرة، والجمع: المواخر. قال: ﴿وترى الفلك مواخر فيه﴾ [النحل/14] ويقال: استمخرت الريح، وامتخرتها: إذا استقبلتها بأنفك، وفي الحديث: (استمخروا الريح وأعدوا النبل) (قال ابن الأثير: ومنه حديث سراقة: (إذا أتى أحدكم الغائط فيلفعل كذا وكذا، واستمخروا الريح). ورواه الزمخشري،
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR314 harfم خ ر
فلكٌ مواخر تمخر الماء: تشقّه مع صوت ونشأت بنات مخرٍ وهي سحاب الصيف تمخر الجو مخراً.
واستمخرت الريح: استقبلتها بأنفي وخرجت من فيه مخرة خبيثة وهي الريح الخارجة من الجوف.
وكل طائر دفر المخرة.
قال: وتقول: لأن يطرحك أهل الخير في المآخير خير من أن يصدّرك أهل المواخير جمع ماخور وهو مجلس الريبة.
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR4.064 harfمَخَرَتِ السفينةُ تَمْخَرُ وتَمْخُر مَخْراً ومُخُوراً: جرت تَشُقُّ الماءَ مع صوت، وقيل: استقبلتِ الريح في جريتها، فَهي ماخِرَةٌ. ومَخَرَتِ السفينةُ مَخْراً إِذا استقبلتَ بها الريح. وفي التنزيل: وترى الفُلْكَ فيه مَوَاخِرَ؛ يعني جَوارِيَ، وقيل: المواخر التي تراها مُقْبِلةً ومُدْبِرةً بريح واحدة، وقيل: هي التي تسمع صوت جريها، وقيل: هي التي تشق الماء، وقال الفراء في قوله تعالى مواخر: هو صوت جري
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR240 harf* م خ ر * * مَخَرتِ * السفينة من باب قطع ودخل إذا جرت تشق الماء مع صوت ومنه قوله تعالى ﴿وترى الفلك مواخر فيه﴾ يعني جواري وفي الحديث ﴿إذا أراد أحدكم البول * فَلْيَتَمَخَّر * الريح﴾ أي فلينظر من أين مجراها فلا يستقبلها كيلا ترد عليه البول
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR4.402 harfمخرت السفينة، كمنع، ونصر، تمخر وتمخر مخرا ومخورا، كمنع وقعود: جرت تشق الماء مع صوت، أو استقبلت الريح في جريها، وفي بعض النسخ: جريتها، فهي ماخرة، ومخر السابح: شق الماء بيديه إذا سبح. ومخر المحور القب، إذا أكله فاتسع فيه، نقله الصاغاني. وفي التنزيل وترى الفلك فيه مواخر يعني جواري، وقيل: المواخر هي التي يسمع صوت جريها بالرياح، قاله الفراء. جمع ماخرة، من المخر، وهو الصوت، أو التي تشق الماء بجآجئها،
مخرت السفينة، كمنع، ونصر، تمخر وتمخر مخرا ومخورا، كمنع وقعود: جرت تشق الماء مع صوت، أو استقبلت الريح في جريها، وفي بعض النسخ: جريتها، فهي ماخرة، ومخر السابح: شق الماء بيديه إذا سبح. ومخر المحور القب، إذا أكله فاتسع فيه، نقله الصاغاني. وفي التنزيل وترى الفلك فيه مواخر يعني جواري، وقيل: المواخر هي التي يسمع صوت جريها بالرياح، قاله الفراء. جمع ماخرة، من المخر، وهو الصوت، أو التي تشق الماء بجآجئها، أي بمقدمها وأعلى صدرها. والمخر في الأصل: الشق، يقال: مخرت السفينة الماء، إذا شقته بصدرها وجرت، قاله أبو الهيثم: وقال أحمد بن يحيى: الماخرة: السفينة التي تمخر الماء أي تدفعه بصدرها، أو المواخر هي المقبلة والمدبرة بريح واحدة تراها كذلك. وامتخره، أي الشيء: اختاره، ويقال: امتخر القوم، إذا انتقى خيارهم ونخبتهم، قال الراجز: من نخبة الناس التي كان امتخر و من ذلك، امتخر العظم، إذا استخرج مخه، قال العجاج: من مخة الناس التي كان امتخر و امتخر الفرس الريح: قابلها بأنفه ليكون أروح لنفسه، كاستمخرها، وتمخرها، قال الراجز يصف الذئب: يستمخر الريح إذا لم يسمع بمثل مقراع الصفا الموقع
وأكثر ما يستعمل التمخر في الإبل. ففي النوادر: تمخرت الإبل الريح، إذا استقبلتها واستنشتها. قلت: وقد استعير ذلك للناس، ففي حديث الحارث بن عبد الله بن السائب قال لنافع بن جبير: من أين? قال: خرجت أتمخر الريح، كأنه أراد: أستنشقها. ومخر الأرض، كمنع، مخرا: أرسل في الصيف فيها الماء لتجود. وفي الأساس: لتطيب، فمخرت هي أي الأرض، كمنع أيضا كما يدل عليه صريح ضبط المصنف، وضبطه ابن القطاع بالمبني للمجهول، وزاد: فهي ممخورة: جادت وطابت من ذلك الماء. ومخر البيت يمخره مخرا: أخذ خيار متاعه فذهب به. ومخر الغزر، بالضم وسكون الزاي، الناقة يمخرها مخرا، إذا كانت غزيرة فأكثر حلبها فجهدها ذلك وأهزلها. واليمخور، بالفتح ويضم على الإتباع: الطويل من الرجال، ومن الجمال: الطويل الأعناق. وعنق يمخور: طويل، وجمل يمخور العنق: طويله. قال العجاج يصف جملا: في شعشعان عنق يمـخـور حابي الحيود فارض الحنجور و الماخور: بيت الريبة ومجمع أهل الفسق والفساد، ومجلس الخمارين ومن يلي ذلك البيت ويقود إليه أيضا يسمى ماخورا، معرب مي خور، أي شارب الخمر، فيكون تسمية المحل به مجازا، أو عربية، من مخرت السفينة، إذا أقبلت وأدبرت، سمي لتردد الناس إليه، فهو مجاز أيضا، ج مواخر ومواخير، ومن الثاني حديث زياد لما قدم البصرة واليا عليها: ما هذه المواخير، الشراب عليه حرام حتى تسوى بالأرض هدما وإحراقا ومن سجعات الأساس: لأن تطرحك أهل الخير في المآخير، خير من أن يصدرك أهل المواخير. وبنات مخر، بالفتح: سحائب بيض حسان رقاق منتصبات يأتين قبل الصيف، وهن بنات المخر. قال طرفة: كبنات المخر يمـأدن كـمـا أنبت الصيف عساليج الخضر وكل قطعة منها على حيالها بنات مخر، قال أبو علي الفارسي: كان أبو بكر محمد بن السري يشتق هذا من البخار، فهذا يدلك على أن الميم في مخر بدل من الباء في بخر، قال: ولو ذهب ذاهب إلى أن الميم في مخر أصل أيضا غير مبدلة على أن تجعله من قوله عز اسمه وترى الفلك فيه مواخر وذلك أن السحاب كأنها تمخر البحر لأنها، فيما يذهب إليه، عنه تنشأ ومنه تبدأ، لكان مصيبا غير مبعد، ألا ترى إلى قول أبي ذؤيب: شربن بماء البحر ثم ترفعت متى لحج خضر لهن نئيج
هذه عبارة أبي علي بنصها. وقد أجحف شيخنا في نقلها، وقال بعد ذلك: قلت: البيت من شواهد التوضيح، وقد أنعمته شرحا في إسفار اللثام، والشاهد فيه استعمال متى بمعنى من. والأصالة في الباء ظاهرة في قوله الآتي: والمخرة: ما خرج من الجوف من رائحة خبيثة. ولم يتعرضوا له، فتأمله. قلت: والمخرة هذه نقلها الصاغاني في التكملة، والزمخشري في الأساس، وزاد الأخير: وفي كل طائر ذفر المخرة. ولم يتعرض لها صاحب اللسان. والمخرة مثلثة: الشيء الذي تختاره، والكسر أعلى، وهذا مخرة المال، أي خياره. والمخير، على فعيل: لبن يشاب بماء، نقله الصاغاني. وفي الحديث: إذا أراد أحدكم البول فليتمخر الريح ، أي فلينظر من أين مجراها فلا يستقبلها كي لا ترد عليه البول ويترشش عليه بوله، ولكن يستدبرها. وفي لفظ آخر: استمخروا، رواه النضر بن شميل من حديث سراقة، ونصه: إذا أتيتم الغائط فاستمخروا الريح ، أي اجعلوا ظهوركم إلى الريح عند البول كأنه، هكذا في سائر النسخ، وفي النهاية لابن الأثير: لأنه إذا ولاها فكأنه قد شقها بظهره فأخذت عن يمينه ويساره. وقد يكون استقبالها تمخرا، كامتخار الفرس الريح، كما تقدم، غير أنه في الحديث استدبار. قلت: الاستدبار ليس معنى حقيقيا للتمخر كما ظنه المصنف، وإنما المراد به النظر إلى مجرى الريح من أين هو، ثم يستدبر، وهو ظاهر عند التأمل الصادق. ومخرى، كسكرى: واد بالحجاز ذو حصون وقرى. ومما يستدرك عليه: مخر الأرض مخرا: شقها للزراعة. ومخر المرأة مخرا: باضعها. وهذه عن ابن القطاع، وفي الحديث: لتمخرن الروم الشام وتخوضه. وتجوس خلاله وتتمكن فيه. فشبهه بمخر السفينة البحر. وتمخرت الإبل الكلأ، إذا استقبلتها كذا في النوادر. وبعض العرب تقول: مخر الذئب الشاة، إذا شق بطنها. كذا في اللسان.
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR3.576 harfمَخَرَتِ السَّفِينَةُ
1 مَخَرَتِ السَّفِينَةُ ذ , (S, A, K,) or مخرت السفينة المَآءَ, (TA,) aor. مَخَرَ (S, K) and مَخُرَ , (S, TA,) inf. n. مَخْرٌ and مُخُورٌ, (S, K,) The ship clave the water with its stem, and ran: (AHeyth:) or clave the water with a noise: (A:) or ran, cleaving the water with a noise: (S:) or ran: or faced the wind in her course: (K:) or advanced and retired. (TA.) And مَخَرَ
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR866 harfمَخَرَ
مَخَرَ A , U ( n. ac. مَخْر 1 , مُخُوْر 27 ),
a. Clave, ploughed, furrowed ( the water ).
b. Was watered, irrigated ( ground ).
c. Watered, irrigated.
d. Widened, enlarged.
تَمَخَّرَ
تَمَخَّرَ V ,
a. Faced; sniffed ( the wind ).
اِمْتَخَرَ
اِمْتَخَرَ VIII ,
a. see V .
b. Took out the marrow of; chose the best of.
اِسْتَمْخَرَ
اِسْتَمْخَرَ X ,
a. see V .
مَخْرَة
مَخْرَة 1t
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR15.439 harfمخر
مَخَرَ - يَمْخَرُ (مَخَرَ - يَمْخُرُ) - مَاخِر - مَاخِرَة - مَواخِر
مَخَرَ - يَمْخَرُ (مَخَرَ - يَمْخُرُ) + كائن + في شيء: يندفع في خلاله فيشقه إلى فرقين: يتحرك مخترقاً شيئاً وخاصة ماء أو شيء طري، فيفرقه إلى قسمين متباعدين، كاختراق السفينة الماء أو اختراق الماء التراب أثناء جريانه
مَاخِر: اسم فاعل صفة مشبهة من " مَخَرَ - يَمْخَرُ "
Sîgalar(1)
Mücavir kökler20 mücavir (28 toplam)
- طري
2 ortak ayet · Taze
- حلي
2 ortak ayet · Hilye takı demektir
- لحم
2 ortak ayet · Et
- لبس
2 ortak ayet · “Lebas” kurulup gerilmiş ser yay, eğilmiş sert ağaç…
- فلك
2 ortak ayet · Fülk (kef), İğ topacı demektir
- بحر
2 ortak ayet · Bahr deniz demektir
- شكر
2 ortak ayet · Sütle dolu memedir
- بغي
2 ortak ayet · Buğa boğa demektir
- فضل
2 ortak ayet · Fadl Deriden yapılan gömlektir
- أكل
2 ortak ayet · Ekel pas demektir
- خرج
2 ortak ayet · Huruc : Harc duvarın dışına sürülen harçtır
- ملح
1 ortak ayet · Tuzlu
Geçtiği ayetler(2)
… لَحْمًا طَرِيًّا وَتَسْتَخْرِجُوا مِنْهُ حِلْيَةً تَلْبَسُونَهَا وَتَرَى الْفُلْكَ مَوَاخِرَ فِيهِ وَلِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ
Suyu yaranlarTaze et yemeniz, giyineceğiniz süs eşyanızı çıkarmanız ve Allah’ın bol nimetinden istifade etmeniz için; denizi müsahhar kılan O’dur. Gemilerin onu yara yara gittiğini görürsün, O’nun lutfunu aramanız ve şükretmeniz içindir, belki şükredersiniz artık.
… لَحْمًا طَرِيًّا وَتَسْتَخْرِجُونَ حِلْيَةً تَلْبَسُونَهَا وَتَرَى الْفُلْكَ فِيهِ مَوَاخِرَ لِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ
Suyu yaranlarİki deniz bir olmaz. Şu; çok tatlıdır, susuzluğu keser içilmesi kolaydır. Şu ise tuzludur, acıdır. Her birinden taze et yersiniz ve giyeceğiniz süs eşyası çıkarırsınız. O’nun lutfundan aramanız ve şükretmeniz için gemilerin yara yara gittiklerini görürsünüz.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | مخر |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | شق, جري, سبح |
| Zıt Kök | ركد |
| Çekirdek Özet 1 | Akışkan bir ortamı (su, rüzgâr) göğüsleyerek, yararak ve ses çıkararak ileri doğru yol alma |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi yasaların sağladığı kaldırma ve direnç dengesi içinde engelleri yararak ilerleyen seyrüsefer |
| Çekirdek Özet 3 | Karşı dirençleri yararak yol açma, ilahi lütufları aramak için engelleri aşma iradesi ve dinamizmi |
| Kritik Hata Riski | Anlamın yalnızca edilgen bir «suda yüzme» veya «akıntıya kapılma» sanılması, kökteki aktif yarma, direnci karşılama ve sesli sürtünme unsurunun gözden kaçırılması |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| مخ | Yoğun, içsel ve akışkan bir kütlenin hareketlenmesi, sarsılması veya içinden bir şeyin çekilip çıkarılması; nitekim aynı ikili çekirdeği paylaşan مخض kökünde sütün çalkalanıp yağının ayrışması ve doğum sancısıyla rahimdeki sıvının çalkalanması esastır | ر | Çekirdeğin içsel çalkantı ve akışkanlık hareketine, insan başını ve doğrusal yönelişi simgeleyen ر harfinin eklenmesiyle anlam, akışkan bir kütleyi (su veya hava) cepheden göğüsleyip doğrusal bir hat boyunca yararak ilerleme ve içinden yol çıkarma hareketine dönüşmüştür. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| م | Su; akış, çokluk, derinlik | Harekete direnç gösteren ve içine girilen akışkan ortamı, denizi veya rüzgâr kütlesini temsil eder. |
| خ | Çit / duvar imgesinin ses yoğunlaşması (hırıltılı nefes, sürtünme); engel, direnç sınırı | Akışkan kütlenin oluşturduğu yoğun mukavemeti, sürtünmeyi ve yarılma esnasında çıkan hışırtılı sesi simgeler (türetme imge). |
| ر | İnsan başı; baş, ilk, üst, öne atılma | Direnci göğüsleyen ön cepheyi, geminin pruvasını (baş bodoslamasını) ve ileri doğru doğrusal hamleyi temsil eder. |
| مخر | Suyun dirençli kütlesini baş kısmıyla yararak ve ses çıkararak ileri atılma | Geminin baş kısmıyla akışkan ortamı yararak, direnç sınırını aşıp doğrusal bir hat boyunca yol almasını canlandırır. |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Geminin göğsüyle (pruvasıyla) suyu yararak ve hışırtılı bir ses çıkararak denizde ilerlemesi; rüzgârı doğrudan burunla karşılamak; tarlayı ıslah etmek üzere yazın içine su salıp toprağı yarmak. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem recez şairi, birbiriyle tartışırken yüzen kimseler gibi kollarını öne uzatıp havayı yaran kadınları tasvir ederken kökün çoğul ism-i fâil biçimini kullanmıştır: مُقَدِّمات أَيْدِيَ المَواخِرِ |
| Erken Arapça kullanım | İbnü's-Sikkît ve Asmaî nakillerinde atın rahatlamak için burnunu rüzgâra dönmesi eylemi استمخرت الخيل الريح şeklinde ifade edilmiş; erken dönem fıkıh ve nezafet rivayetlerinde de rüzgârın yönünü göğüsleyip sıçrantıyı önleme anlamında istimhar kavramı kullanılmıştır. |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn, Lisān al-ʿArab, Tahdhīb al-Lugha.
Sami etimolojik katman
Arapça مخر kökü, Sami dil ailesinde özellikle rüzgârı karşılama, akışkan veya hava akımı içinde sürtünmeyle ilerleme ve soluk alma/koklama ekseninde gelişen fonetik bir yapıya sahiptir. Kökün İbranice ve Aramice gibi Kuzeybatı Sami dillerinde doğrudan geminin pruvasıyla suyu yarması anlamında birebir morfolojik bir eşleği yaygın olarak tespit edilmemiştir; bu yönüyle denizcilik ve gemi hareketine dair yarma anlamı Arapçanın kendi iç semantik genişlemesinde özelleşmiştir. Bununla birlikte Doğu ve Kuzeybatı Sami dillerinde burun delikleri, koku alma, soluma ve rüzgâr akımına yönelme (İbranice n-ḥ-r / m-ḥ-r hattındaki hırıltılı nefes ve sürtünme sesleri, Süryanice nḥīrā burun/soluk) kökleriyle fonetik ve onomatopoetik bir paralellik gösterir. Arapçada burnun rüzgârı karşılaması (استمخار) ile gemi bodoslamasının suyu yarması ve bu esnada hışırtılı ses çıkarması arasındaki metaforik geçiş, kökün ilksel somut çekirdeğinin sürtünmeli akışkan yarılması olduğunu teyit eder.
Güven Muhtemel
Kaynak Brown-Driver-Briggs, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques), Lisān al-ʿArab.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Suyu göğüsleyip sesle yarma, rüzgâra karşı burun verme, kütleden en iyisini yarıp seçme (امتخار) | Göğüs, burun veya pruva gibi ön kısımla bir dirence karşı koyarak ilerleme ve arkasında iz bırakma semantiği Arapça içinde tutarlıdır. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Süryanice ve İbranice burun, hırıltılı nefes alma ve hava akımına direnç gösterme kökleri (n-ḥ-r, m-ḥ-r) | Suyun ve havanın sürtünme sesi ile burnun rüzgârı karşılaması arasında ses yansımalı (onomatopoetik) ve işlevsel ortaklık mevcuttur. | Muhtemel |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik ailenin diğer kollarında güvenilir ve kanıtlanmış bir eşdeğer biçim tespit edilmemiştir. | Veri bulunamadı |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques), Lane's Lexicon.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| مخر | Anlamlı | Suyu/havayı yararak ilerlemek | Geminin pruvasıyla suyu hışırtıyla yarması, rüzgârı göğüslemek. | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| مرخ | Anlamlı | Sürtmek, gevşemek, yağlamak | Ağacı birbirine sürterek ateş çıkarmak (el-merh ağacı), yağı cilde sürmek. | Kur'an'da geçmez; sürtünme ve temas temasıyla ilişkilidir. |
| خمر | Anlamlı | Örtmek, mayalanmak, gizlemek | Aklı veya bir nesneyi örtüp bürümek; hamurun mayalanarak kabarması. | Kur'an'da geçer; kütlesel dönüşüm ve içsel yoğunlaşma. |
| خرم | Anlamlı | Delmek, yarmak, kesmek | Bir şeyin ucunu veya kulağı delmek, bütünlüğü bozup gedik açmak. | Kur'an'da geçmez; yarma ve delme yönüyle hedef kökle yakın temadır. |
| رمخ | Anlamlı | Taze hurma koruğu olmak | Ağacın veya meyvenin yeşillenip nemlenmesi, olgunlaşma başlangıcı. | Kur'an'da geçmez; nadir kullanım. |
| رخم | Anlamlı | Yumuşaklık, şefkat göstermek | Kuşun yumurtası üzerine yatması, sesin yumuşak ve tatlı olması, mermer taş. | Kur'an'da geçmez; pürüzsüzlük ve kuluçka teması. |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| مخر | Merkez | Akışkan ortamda direnci yararak ilerleme | Akışkan kütleyi (su, rüzgâr) göğüsleyip ses çıkararak ve yararak yol açmayı ifade eder. | Doğrudan dirençle karşılaşma ve cepheden mukavemet göstererek geçiş yapma esastır. |
| شق | Komşu | Ayrıştırma, ikiye bölme | Katı veya somut bir bütünü çatlatıp ikiye ayırmayı bildirir; su üzerinde sürekli akış içermez. | Süreklilik arz eden bir seyrüseferden ziyade yapısal bütünlüğün yarılmasına odaklanır. |
| جري | Komşu | Akma, hareket etme | Suyun veya bir cismin dirençten bağımsız olarak pürüzsüz biçimde akıp gitmesini anlatır. | Seyrin genel hız ve akışına odaklanır; pruvanın suyu yarmasını ve sesini öne çıkarmaz. |
| سبح | Komşu | Yüzme, süzülme | Ortamın üzerinde batmadan, süzülerek ve asılı kalarak yer değiştirmeyi belirtir. | Direnci yarmaktan ziyade batmamayı ve akışkan ortam üzerinde serbestçe süzülmeyi vurgular. |
| ركد | Zıt | Durgunlaşma, hareketsizlik | Suyun veya rüzgârın tamamen durması, seyrüseferin kilitlenip hareketin kesilmesi. | Yararak ilerlemenin ve dinamizmin tamamen yok olduğu atalet durumudur. |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | مخر | Suyu/havayı yararak gitmek | Geminin veya cismin akışkan bir direnci göğüsleyerek sesle yol alması. | Kesin |
| Latince | sulcare, findere | Yarıp geçmek, iz açmak | Tarla sürer gibi suyu yarıp arkasında iz (çukur/yarık) bırakarak ilerlemeyi karşılar. | Güçlü |
| İngilizce | to cleave (the water), to plough the seas | Suyu yarmak, denizi sürmek | Geminin dalgaları yarıp ses çıkararak ilerlemesini ve iz açmasını tam karşılar. | Güçlü |
| Almanca | pflügen (die Wellen), durchfurchen | Dalgaları yarmak, yarıp geçmek | Su kütlesinde yarık açarak ilerleme hareketini ve dirence karşı kuvveti ifade eder. | Güçlü |
| Fransızca | fendre les flots, sillonner | Dalgaları yarmak, iz bırakmak | Suyun direncini göğüsleyerek yarık açıp yol bulma hareketini yansıtır. | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lane's Lexicon.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| مَوَاخِرَ | Gemilerin su kütlesini ve rüzgârı yararak, aynı rüzgârla hem gidiş hem geliş yönünde ilerlemesi | Nimet ve kozmik nizam bağlamı; denizlerin insanın hizmetine verilmesi, ticaret ve rızık temini amacıyla gemilerin suyu yararak akması (Nahl 16:14, Fâtır 35:12). |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İlahi kudret ve teshîr delili | Ağır yüklü gemilerin suda batmadan ve karşıt rüzgârlara rağmen suyu yararak ilerlemesinin ilahi kanunların (kaldırma kuvveti, akışkanlar mekaniği) teshîriyle mümkün oluşu. | Tabiatın kendi başına değil, ilahi sevk ve takdirle dirençleri aşılabilir kılması. |
| Fıkıh | Deniz ticareti ve nezafet hükümleri | İstimhar kavramı (استمخار الريح) hadislerde necasetten sakınırken rüzgârı göğüslememe veya rüzgâr yönünü hesaba katma prensibinde; ayrıca deniz seferlerinin meşruiyeti ve ticaret fıkhında tartışılmıştır. | Rüzgârın ve akıntının yönünü hesaplama, fiziksel sürtünmeyi ve yöne bağlı sonuçları dikkate alma. |
| Tefsir | Âyet-i tekvîniyye tefsiri | Ayetlerdeki «mevâhir» lafzının gemilerin suyu yararken çıkardığı ses, gidiş ve dönüşte aynı rüzgârı göğüsleyebilme kabiliyeti (yelken/pruva geometrisi) ile açıklanması. | Salt yüzme değil; yararak, iz bırakarak ve amaca kilitlenerek yol alma tasviri. |
| Hadis | İstikbal ve fetih mecazları | Rumların Şam bölgesine dalıp derinlemesine nüfuz etmelerinin geminin suyu yarmasına benzetilmesi (لَتَمْخَرَنَّ الرُّومُ) ve istincada rüzgârı göğüsleme uyarıları. | Bir ortama göğüsleyerek girme, direnci kırıp derinlemesine yayılma. |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Kozmik nizam ve nimet | Teshîr kanununu idrak | Şükür ve tevhid | Denizin ve rüzgârın direncine rağmen ilahi yasa sayesinde yol bulabilmek, insanın aczini ve Allah'ın lütfunu gösterir. | Kesin |
| İlmi | Fizik ve akışkanlar mekaniği | Hidrodinamik ve aerodinamik sürtünme | Direnci enerjiye dönüştürme | Pruvanın ve yelkenin tasarımıyla akışkan kütlenin direncinin aşılması, fiziksel yasaların keşfiyle yol alınmasıdır. | Güçlü |
| Siyasi | Jeopolitik ve seyrüsefer | Deniz hâkimiyeti ve lojistik hatlar | Engelleri aşıp irtibat kurma | Denizleri engel olmaktan çıkarıp güç, diplomasi ve irtibat sahasına dönüştürme kudretidir. | Güçlü |
| İktisadi | Küresel ticaret ve rızık arayışı | Uluslararası taşımacılık ve mübadele | Lütuftan pay arama (ابتغاء الفضل) | Üretim fazlası metaların uzak coğrafyalara taşınması ve küresel ticaret ağlarının deniz yoluyla işletilmesidir. | Kesin |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Hidrodinamik sürtünme katsayısı ve bodoslama yarma dinamiği | Bir katı gövdenin akışkan bir vizkozite içinde karşılaştığı direnci geometrik yapısıyla dağıtarak doğrusal kinetik enerjiye dönüştürmesi sürecidir. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Sosyal engelleri aşma ve kurumsal atılım | Bir hareketin veya fikrin, toplumdaki yerleşik atalet ve direnç dalgalarını cepheden göğüsleyip yararak yeni bir toplumsal güzergâh açmasıdır. | Muhtemel |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kelimenin sadece «gemilerin yüzmesi» veya sıradan bir «deniz yolculuğu» olarak çevrilmesi; kökteki akışkanı yarma, hışırtılı ses çıkarma ve akıntıya/rüzgâra göğüs germe dinamizminin ihmal edilmesi. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da bu kök, insanın rızık arayışında pasif bir sürüklenme değil; ilahi yasaların tanıdığı imkânlarla engelleri cepheden yararak, tabiatın zorluklarına meydan okuyarak ilerlemesini simgeler. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | İnsanın tabiat ve rızık karşısındaki rolünün edilgen zannedilmesi; denizlerin sunduğu imkânın teknik gayret, sebat ve yarma eylemi olmaksızın kendiliğinden akacağı yanılgısına düşülmesi. |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Tabiatın insan emrine verilişinin (teshîr) statik bir lütuf değil, fiziksel dirençlerin doğru yöntemle aşılmasına bağlı dinamik bir süreç olduğunu gösterdiği için önemlidir. Geminin suyu «yarması», yasa ile iradenin buluştuğu noktadır. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Yaratılış kanıtlarının, denizlerin ve rüzgârların insana boyun eğdirilişinin ve «Allah'ın lütfundan pay arama» (ابتغاء فضل الله) ilkesinin işlendiği ayet gruplarında (Nahl 16:14, Fâtır 35:12) belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Tabiat olaylarının sırf mucizevi bir sükûnetle değil; sürtünme, direnç, ses ve hidrodinamik yasalarla işlediğini gösterir; rızık arayışının zorlukları yararak katedilen aktif bir ceht olduğunu hatırlatır. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamBir gövdenin (geminin pruvası veya burnun) akışkan bir ortamı (su veya rüzgâr) göğüsleyerek, ses ve yarık oluşturarak ileri doğru yol açması.
- Soyut anlamKarşıt güçlerin, dirençlerin ve belirsizliklerin oluşturduğu yoğunluğu akıl, teknik ve yasalara uyumla yararak hedefe doğru kesintisiz ilerleyiş.
- Sistematik karşılıkİnsanın ilahi teshîr kanunlarına dayanarak tabiattaki direnç eşiklerini aşması, iktisadi rızık arayışında pasif kabulleniş yerine aktif yarma ve yol açma dinamizmi.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde geminin veya failin akışkan ortam içindeki net ilerleme hızını; ileriye doğru uygulanan itici sevk kuvvetini; ortamın (su veya rüzgâr) göğüslenen kütlesel direncini ve sürtünmesini; ortamın akışkanlık viskozite katsayısını; ise yarılma hattı boyunca yönelinen doğrusal hedef vektörünü temsil eder. İlerleme, sevk kuvvetinin ortam direncini aştığı ve onu yardığı oranda gerçekleşir.