جري
ج - ر - ي
KÖK- 64 geçiş
- 64 ayet
- 11 sîga
- 12 sözlük
Cariye yelkenli sandal demektir. Suyun akıntısına kapılıp yüzen parçadır. Buradan akis fiili oluşmuştur. Bizzat suyun akışına da cereyan denmiştir.devamı ›
Bu sayfa şu yazımları da kapsar: جرى
Notlarım
Sözlükler(12)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Cariye yelkenli sandal demektir. Suyun akıntısına kapılıp yüzen parçadır. Buradan akis fiili oluşmuştur. Bizzat suyun akışına da cereyan denmiştir.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR2.941 harfباب الجيم والراء و و ا ي ء معهما
ج ر أ، ج أ ر، أ ج ر، ر ج أ، أ ر ج، ي ر ج، ج ر ي، ج ي ر، ج ر و، ج و ر، ر ج و، و ج ر، ر و ج مستعملات جزأ: فلان جَريء المقدم، وبه جُرأةٌ. جَراءةً، وهو جريءٌ، أي: جَسور وجرأته تجرئةً. وجمع الجريء: أجرثاء بهمزتين.
جأر:
جأرت البقرةُ جُؤاراً: رفعت صوتها.
وجأر القومُ إلى الله جؤاراً وهو أن يعرفوا أصواتهم إلى الله متضرِّعين.
أجر:
الأجرُ: جزاءُ العمل.. أجر يأجُرُ،
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR1.020 harfMadde başı: جرىجَرى الماء وغيره جَرْياً وجَرَياناً، وأَجْرَيْتُهُ أنا. يقال: ما أشدّ جِرْيَةَ هذا الماء، بالكسر.
وقوله تعالى: "بسم الله مُجْراها ومُرْساها" هما مصدران من أَجْرَيْتُ السفينةَ وأرْسَيْتُ. و"مَجْراها ومَرْساها" بالفتح، من جَرَتِ السفينة ورَسَتْ.
وقول لبيد:
لو كان سَبْتاً قبل مَجْرى داحِسٍلو كان للنَفْس اللجوجِ خُلـودُ
و: مَجْرى داحس كذلك.
والجِرايَةُ: الجاري من الوظائف.
وجارِيَةٌ بيِّنة
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR yok17.023 harfMadde başı: جرىج ر ( وا ي ء )
جرى ، جأر ، جار ، جرو ، راج ، رجا ، أرج ، أجر ، وجر ، رجى .
جرى : في حديثِ عبدِ الله بن الشِّخِّير ، أَنَّه قال : ( قَدِمْتُ المدينة في رَهْطٍ من بني عَامِر ، فسلَّمنا على النّبي ( صلى الله عليه وسلم ) فقال قائل منا : أَنْتَ سَيِّدُنا ، وأَنْتَ الجَفْنَةُ الغَرّاء ، فقال : ( قولوا بقَوْلكم ، ولا يَسْتَجرِيَنَّكُمُ الشّيطان ) . كانت العربُ تَدْعو السَّيد المِطْعام جَفْنَةً
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR14.455 harf(باب الجيم والراء وما يثلثهما)
(جرز) الجيم والراء والزاء أصلٌ واحد، وهو القطْع. يقال جَرَزْتُ الشيءَ قطعتُه. وسيفٌ جُرَاز أي قَطّاع. وأرضٌ جُرُزٌ لا نَبْت بها. كأنَّه قُطِع عنها. قال الكسائي* والأصمعيّ : أرضٌ مجروزة من الجرز، وهي التي لم يُصِبْها المطر، ويقال هي التي أُكل نباتُها. والجَرُوزُ: الرّجُل الذي إذا أكل لم يترُكْ على المائدةِ شيئاً، وكذلك المرأةُ الجَرُوزُ، والنّاقةُ. قال:
* تَرَى
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR1.388 harfMadde başı: جرى- الجري: المر السريع:، وأصله كمر الماء ولما يجري بجريه. يقال: جرى يجري جرية وجريانا. قال عز وجل: ﴿وهذه الأنهار تجري من تحتي﴾ [الزخرف/51]، وقال تعالى: ﴿جنات عدن تجري من تحتهم الأنهار﴾ [الكهف/31]، وقال: ﴿ولتجري الفلك﴾ [الروم/46]، وقال تعال: ﴿فيها عين جارية﴾ [الغاشية/12]، وقال: ﴿إنا لما طغى الماء حملناكم في الجارية﴾ [الحاقة/11]، أي: السفينة التي تجري في البحر، وجمعها: جوار، قال عز وجل: {وله جوار
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR441 harfج ر ي
والشمس تجري والريح تجري.
وجرت الخيل وأجروا الخيل.
وجاراه في كذا مجاراة وتجاروا.
وفرس ذو أجاري وغمر الجراء.
وأخبرني عن مجاري أمورك.
وأجرى إليه ألف دينار وأجرى عليهـم الـرزق.
واستجـراه فـي خدمتـه.
وسميـت الجاريـة لأنهـا تستجـرى في الخدمة.
وتقول: عمل على هجيراه وجرى على إجرياه وهي طريقته وعادته التي يجري عليها وفي الحديث " ولا يستجرينكم الشيطان " أي لا يستتبعنكم
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR1.316 harf* ج ر ي * * جَرَى * الماء وغيره من باب رمى و * جَرَياناً * أيضا وما أشد * جِرْيَةَ * هذا الماء بالكسر وقوله تعالى ﴿باسم الله مجراها ومرساها﴾ هما مصدران من * أجْرَيْتُ * السفينة وأرسيت و * مَجْراها * ومرساها بالفتح من جرت السفينة ورست و * الجِرَايةُ * الجاري من الوظائف و * الجَرْوُ * بكسر الجيم وضمها ولد الكلب والسباع والجمع * أجْرٍ * و * جِرَاءُ * وجمع الجراء * أجْرِيَةٌ * و * الجِرْوُ * و *
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR9.415 harf: ( ى ( *!جَرَى الماءُ ونحوُه ) كالدَّمِ ؛ وفي الصِّحاحِ : جَرَى الماءُ وغيرُهُ ؛ والذي قالَهُ المصنِّفُ أَوْلى ؛ ( *!جَرْياً ) .
قالَ الرَّاغبُ : *!الجَرْيُ
المَرُّ السَّريعُ ، وأصْلُه المرَّ الماءِ وما *!يَجْرِي جَرْيَه .
( *!وجَرَياناً ) ، بالتَّحْرِيكِ : ( *!وجِرْيَةً ، بالكسْرِ ) : هو في الماءِ خاصَّةً . يقالُ : ما أَشَدَّ *!جِرْيَة هذا المَاءِ ؛ بالكسْرِ .
وفي التَّنْزيلِ العَزيزِ : {
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR13.598 harfMadde başı: جرىجَرَى
1 جَرَى جر جرى جري , said of water (S, Mgh, Msb) &c., (S,) or of water and the like, (K,) more properly thus, as in the K, aor. جَرِىَ , (TA,) inf. n. جَرْىٌ (S, Mgh, Msb, K) and جَرَيَانٌ (S, K) and جِرْيَةٌ, (S, * Msb, K,) [which last see below,] It ran, or passed along quickly; originally said of water: (Er-Rلghib, TA:) or it flowed;; syn. سَالَ; contr. of وَقَفَ and سَكَنَ. (Msb.) ―
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR1.133 harfجَرَى
جَرَى A , I ( n. ac. جَرْي 1 , جِرْيَة 2t , جِرَآء [ 23 ] , جَرَيَاْن 36 ),
a. Ran; flowed; pursued its course.
b. [ 'Ala ], Happened to.
c. [ Ila ], Betook himself to; aimed at.
d. Agreed with; was like, similar to.
جَرَّيَ
جَرَّيَ II ,
a. Made to run or flow; set going; sent, despatched.
جَاْرَيَ
جَاْرَيَ III ,
a. see II .
b. Regulated, settled.
c. [ acc. & Ila ],
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR yok35.247 harfجري
جَرَى - يَجْرِي - جَارِي - جَارِيَة - جَوَارِي - مَجْرَى
جََرى - يَجْرِي + الكائن: يمر ويسير ويتحرك مسرعاً: يتحرك منتقلاً من مكان إلى آخر بحركة مستمرة متتابعة غير متقطعة ولا على شكل نقلات: يتحرك مندفعاً بحركة الجاذبية أو الريح أو فرق الضغط أو بأية وسيلة أخرى سوى الرجلين والمشي والسير. ولفظ " جَرَى - يَجْرِي ": يستعمل للمياه والأنهار
Sîgalar(11)
- تَجْرِيAkar(تَفْعِلُ)×48
- يَجْرِيAkar(يَفْعِلُ)×4
- الْجَوَارِAkanlar(الْفَوَاعِلُ)×3
- لِتَجْرِيَAkması için(لِتَفْعِلَ)×2
- الْجَارِيَةِAkan(الْفَاعِلَةِ)×1
- تَجْرِيَانِİkisi akar(تَفْعِلَانِ)×1
- جَارِيَةٌAkan(فَاعِلَةٌ)×1
- فَالْجَارِيَاتِHemen akanlar(فَالْفَاعِلَاتِ)×1
- مَجْرَاهَاOnun akması(مَفْعَلُهَا)×1
- وَجَرَيْنَVe aktılar(وَفَعَلْنَ)×1
Mücavir kökler107 mücavir (283 toplam)
- تحت
40 ortak ayet · Ayağın alt tarafı demektir
- نهر
45 ortak ayet · Durgun suyda dibe çöken mile “leyl“ akıp denize giden…
- جنن
37 ortak ayet · Bahçe demektir
- خلد
21 ortak ayet · Huld : Parçalanmayan sert kaya demektir
- دخل
17 ortak ayet · Dahl: Kuytu yer demektir
- فوز
10 ortak ayet · Fevz Gölgeliktir
- سخر
9 ortak ayet · Sahr kayalık sahadır
- عدن
6 ortak ayet · “Firdevs“ özel mülkiyetli bahçedir, “aden“ ise yaz ve kış…
- فلك
7 ortak ayet · Fülk (kef), İğ topacı demektir
- بحر
8 ortak ayet · Bahr deniz demektir
- أبد
7 ortak ayet · Badiye çöl demektir
- عمل
16 ortak ayet · Amele iş yapmaya alıştırılmış deve veya öküz demektir
Geçtiği ayetler(64)
وَبَشِّرِ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ أَنَّ لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ كُلَّمَا رُزِقُوا مِنْهَا مِنْ ثَمَرَةٍ …
Akarİman eden, salih ameller işleyenlere; altından ırmaklar akan cennetlerin kendileri için olduğunu müjdele. Onlara ne zaman bunlardan bir meyve rızık olarak verilirse bu, evvelce rızıklandığımız şeydi, derler. Onlara birbirine benzeyen (böyle nimetler) verilecek. Onlar için orada temiz eşler de vardır. Hem onlar orada temelli kalıcıdırlar.
… خَلْقِ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ وَاخْتِلَافِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ وَالْفُلْكِ الَّتِي تَجْرِي فِي الْبَحْرِ بِمَا يَنْفَعُ النَّاسَ وَمَا أَنْزَلَ اللَّهُ …
AkarŞüphesiz ki göklerin ve yerin yaratılışında, gece ile gündüzün değişmesinde, insanlara yararlı şeylerle denizde akan gemilerde, Allah’ın gökten indirip, yeryüzünü ölümünden sonra dirilttiği suda, her türlü canlıyı orada yaymasında, rüzgarların değiştirilmesinde, gökle yer arasında emre hazır bekleyen bulutta elbette akleden bir kavim için ayetler vardır.
… أَحَدُكُمْ أَنْ تَكُونَ لَهُ جَنَّةٌ مِنْ نَخِيلٍ وَأَعْنَابٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ لَهُ فِيهَا مِنْ كُلِّ الثَّمَرَاتِ …
AkarBiriniz ister mi ki; hurmalardan ve üzümlerden bir bahçesi olsun, altından ırmaklar aksın, içinde her çeşit meyve bulunsun da; kendisi ihtiyarlamış, çocukları da güçsüz kalmışken; bahçesi ateşli bir kasırga ile yanıversin. Düşünesiniz diye Allah, size ayetlerini böyle açıklar.
… بِخَيْرٍ مِنْ ذَلِكُمْ لِلَّذِينَ اتَّقَوْا عِنْدَ رَبِّهِمْ جَنَّاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا وَأَزْوَاجٌ مُطَهَّرَةٌ وَرِضْوَانٌ …
AkarDe ki: Size bunlardan daha hayırlısını haber vereyim mi? Takvaya erenler için, altından ırmaklar akan cennetler vardır. Orada devamlı kalacaklardır. Tertemiz eşler ve Allah’ın rızası vardır. Ve Allah kullarını hakkıyla görendir.
أُولَئِكَ جَزَاؤُهُمْ مَغْفِرَةٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَجَنَّاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا وَنِعْمَ أَجْرُ الْعَامِلِينَ
Akarİşte onların mükafatı: Rabblarından bir mağfiret ve altından ırmaklar akan cennetlerdir. Orada temelli kalacaklardır. Ne de güzeldir mükafatı iş yapanların.
… سَبِيلِي وَقَاتَلُوا وَقُتِلُوا لَأُكَفِّرَنَّ عَنْهُمْ سَيِّئَاتِهِمْ وَلَأُدْخِلَنَّهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ ثَوَابًا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَاللَّهُ …
AkarNihayet Rabbları, onlara icabet etti: Birbirinizden meydana gelen sizlerden; gerek erkek olsun gerek dişi olsun, çalışanın işini boşa çıkarmam. Hicret edenlerin, yurtlarından çıkarılanların, benim yolumda işkenceye, hakarete, ziyana uğrayanların, muharebe edenlerin ve öldürülenlerin suçlarını elbette örteceğim, Allah katından mükafat olmak üzere; onları altlarından ırmaklar akan cennetlere koyacağım. Sevabın en güzeli, Allah katındadır.
لَكِنِ الَّذِينَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ لَهُمْ جَنَّاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا نُزُلًا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَمَا عِنْدَ اللَّهِ خَيْرٌ لِلْأَبْرَارِ
AkarFakat Rabblarından korkanlar için; altlarından ırmaklar akan cennetler var. Orada temelli kalacaklar. Allah tarafından ağırlanacaklar. Allah katında olanlar kendileri için daha hayırlıdır.
تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ يُدْخِلْهُ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا وَذَلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ
Akarİşte bunlar; Allah’ın hudududur. Kim, Allah’a ve O’nun elçisine itaat ederse; Allah onu, altından ırmaklar akan cennetlere koyacaktır. İşte bu; en büyük kurtuluştur.
وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ سَنُدْخِلُهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا لَهُمْ فِيهَا أَزْوَاجٌ مُطَهَّرَةٌ وَنُدْخِلُهُمْ ظِلًّا ظَلِيلًا
Akarİman edip salih amel işleyenleri; içinde ebedi kalacakları, altından ırmaklar akan cennetlere koyacağız. Onlara orada tertemiz eşler vardır. Onları koyu bir gölgeye sokacağız.
وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ سَنُدْخِلُهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا وَعْدَ اللَّهِ حَقًّا وَمَنْ أَصْدَقُ مِنَ اللَّهِ قِيلًا
Akarİman edip salih ameller işleyenlere gelince; Biz, onları altlarından ırmaklar akan cennetlere koyacağız. İşte Allah’ın gerçek vaadi. Allah’dan daha doğru sözlü kim olabilir?
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | جري |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Nâkıs (son harfi illetli) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | سيل, سير, مرر |
| Zıt Kök | ركد |
| Çekirdek Özet 1 | Sıvının veya hareketli cismin bir mecrada kesintisiz, pürüzsüz ve engelsiz akması |
| Çekirdek Özet 2 | Suyun, gemilerin, gök cisimlerinin ve rüzgârın ilahi yasalara bağlı olarak kendi yörünge veya yolunda akışı |
| Çekirdek Özet 3 | Bir sisteme veya iradeye tabi olarak kesintisiz işleyen süreç, vekalet ve kaynak akışı |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca fiziksel su akması veya dar anlamda cariye (kadın köle) çerçevesine indirgeyerek kozmolojik, hidrolojik ve kurumsal cereyan mantığını gözden kaçırmak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| جر | Bir nesneyi arkasından çekmek, sürüklemek, zorlayarak sevk etmek ve yüzey üzerinde hareket ettirmek; bu çekirdek جرح, جرد, جرر, جرز, جرع, جرف ve جرم köklerinde sert çekiş, kesme ve sıyırma anlamlarıyla belirgindir. | ي | İlletli ve akıcı son harf, çekirdekteki sürtünmeli, zorlu ve sert sürükleme hareketini yumuşatarak kendiliğinden, pürüzsüz, sürekli ve sürtünmesiz bir akışa, yani cereyana dönüştürmüştür. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ج | Değnek, deve; taşıma, yol alma, toplama | Hareketi başlatan taşıyıcı kuvvet, yol alış ve kütlesel ilerleyiş |
| ر | İnsan başı; baş, ilk, üst | Önde olma, bir istikamete yönelme ve hareketin sevk edici odağı |
| ي | El ve kol; iş, yapma, uzanma | Aktifleşme, devamlı uzanış, eylemin süreklilik kazanarak icra edilmesi |
| جري | Taşıyıcı bir gücün bir doğrultu boyunca öne doğru kesintisiz uzanması ve engelsizce akıp gitmesi | Harflerin birleşimi, bir kuvvetin yönlendirilmiş bir hatta sürekli, sürtünmesiz ve pürüzsüz biçimde ilerleme eylemini resmeder. |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Suyun mecrada yayılıp pürüzsüzce akması (انسياح الشيء), atın engelsizce dolu dizgin koşması ve rüzgârın kesintisiz esmesi. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem şiirinde atın tükenmeyen koşu kabiliyetini anlatmak için kökün masdarları kullanılır: غَمْرُ الجِرَاءِ إِذَا قَصَرْتَ عِنَانَهُ / Dizginini kastığında koşusu daha da coşan at. |
| Erken Arapça kullanım | Bir kimsenin işini görmek üzere sevk ettiği vekil veya elçiye جري denmesi; kişinin benimsediği yol ve itiyat haline gelen yöntemi için الإِجْرِيَّا tabirinin kullanılması; hadis metninde şeytanın insanı peşine takıp kendi vekili gibi koşturmasını meneden لاَ يَسْتَجْرِيَنَّكُمُ الشَّيْطَانُ rivayeti. |
Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisānü’l-Arab, Asāsü’l-Belâga.
Sami etimolojik katman
Sami dil ailesi genelinde kök, çekme ve sürtünmeli hareket anlamı taşıyan g-r ikili tabanından neşet etmiştir. Batı Sami dillerinde ve özellikle İbranicede garar (sürüklemek, çekmek, testereyle biçmek) ve Süryanicede gərā / gəryā (akmak, çekilmek, koşmak, fırlatılmak) biçimleriyle belgelenir. Arapça جري kökü, somut çekme ve sürükleme kuvvetini akışkanlar mekaniğine ve kesintisiz doğrusal harekete tahsis ederek semantik bir incelme yaşamıştır. Kökün nâkıs formu Arapçada suyun akıntısı, geminin suda süzülmesi, yıldız ve gök cisimlerinin felekteki hareketi ve bir kimsenin başka biri adına görev icra etmesi (vekalet/cereyan) arasında pürüzsüz bir semantik köprü kurmuştur.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, David Cohen.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | جر tabanından türeme | Sürükleme ve arkadan çekme anlamındaki ikili tabanın nâkıs harfle yumuşatılarak sürtünmesiz akışa evrilmesi | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Süryanice gərā, İbranice garar | Çekme, sürüklenme ve sıvının bir hat boyunca akması biçimindeki ortak semantik çekirdek | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik dışı ailelerle doğrudan kanıtlanmış genetik kök ilişkisi tespit edilmemiştir. | Veri bulunamadı |
Kaynak Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, Lisān al-ʿArab.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| جري | Anlamlı | Akmak, süzülmek, koşmak | Suyun, geminin, rüzgârın ve gök cisimlerinin mecrada kesintisiz hareketi | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| جير | Anlamlı | Katılaşmak, bağlamak, kireç | Kireç, harç, kesin yemin ifadesi; akışkanlığın karşıtı katılaşma ve sabitleme | Kur'an'da geçmez. |
| رجي | Anlamlı | Ummak, beklemek, taraf olmak | Bir sonucun gerçekleşmesini yönelerek ümitle bekleme, sınır | Kur'an'da geçer (ters diziliş/kalb ilişkisi). |
| ريج | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bağımsız kök kaydı yer almaz. | Veri bulunamadı |
| يجر | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bağımsız kök kaydı yer almaz. | Veri bulunamadı |
| يرج | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Müsta'mel kaydı bulunmasına rağmen bağımsız semantik alan oluşturmamıştır. | Kur'an'da geçmez. |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| جري | Merkez | Akış ve seyir | Bir mecra veya kanun dahilinde kesintisiz, pürüzsüz ve kararlı hareket | Su, gemi, rüzgâr ve gök cisimlerinin tabii ve muntazam akışı |
| سيل | Komşu | Taşarak akma | Kütlesel hacim artışıyla yatağından taşan, taşkın ve denetimsiz sıvı hareketi | Suyun sel halinde önüne geleni katarak şiddetle akması |
| سير | Komşu | Yolda yürüme | Canlı veya vasıtanın yeryüzünde bir hedefe doğru iradi yürüyüşü | Karasal düzlemde, mesafeleri aşma kastıyla yapılan intikal |
| مرر | Komşu | Geçip gitme | Bir noktanın önünden durmaksızın geçip gitme, süreklilikten ziyade geçiş anı | Bir sınır veya menzilden temas edip geçiş eylemi |
| ركد | Zıt | Durgunlaşma | Akışın, rüzgârın veya hareketin durması, hareketsiz kalıp durağanlaşması | Suyun kokuşacak derecede durulması, geminin rüzgârsız kalarak denizde çakılması |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | جري | Akmak, cereyan etmek | Bir mecrada pürüzsüz ilerleme; hem fiziksel sıvıları hem kurumsal vekaleti kapsar. | Kesin |
| Latince | fluere, currere | Akmak, koşmak | fluere sıvıların akışını, currere ise canlıların koşusunu ve zamanın akışını karşılar. | Güçlü |
| İngilizce | flow, run, course | Akmak, seyretmek | flow akışkan hareketini, course ise belirlenmiş bir kanalda ilerlemeyi ve intizamı verir. | Kesin |
| Almanca | fließen, strömen, ablaufen | Akmak, cereyan etmek | fließen kesintisiz akışı, ablaufen ise bir sürecin prosedürel işleyişini karşılar. | Güçlü |
| Fransızca | couler, courir | Akmak, koşmak | couler su ve akışkanlar için, courir hızlı intikal ve süreç takibi için kullanılır. | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Wörterbuch, Littré.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ | Cennet nehirlerinin akışı | Uhrevi mükâfat bağlamında ağaçların ve köşklerin altından kesintisiz çağlayan su meclisleri (Bakara 2:25, Tevbe 9:89, Beyyine 98:8). |
| الْفُلْكِ الَّتِي تَجْرِي فِي الْبَحْرِ | Gemilerin denizde seyri | İnsanın istifadesine sunulan deniz taşımacılığı, ilahi lütuf ve tabiat yasalarının teshiri (Bakara 2:164, İbrâhîm 14:32, Lokmân 31:31). |
| كُلٌّ يَجْرِي لِأَجَلٍ مُسَمًّى | Gök cisimlerinin yörüngesel hareketi | Güneş ve ayın belirlenmiş bir süreye kadar nizam içinde dönmesi ve hareket etmesi (Ra'd 13:2, Lokmân 31:29, Fâtır 35:13, Zümer 39:5). |
| تَجْرِي بِأَمْرِهِ | Rüzgârın sevk ve cereyanı | Rüzgârın ilahi buyrukla veya peygambere musahhar kılınarak esmesi (Enbiyâ 21:81, Sâd 38:36). |
| الْجَارِيَةِ | Nuh'un gemisi | Tufan suyunda yüzen ve inananları taşıyan kurtuluş teknesi (Hâkka 69:11). |
| الْجَوَارِ الْكُنَّسِ | Akıp giden yıldızlar veya gemiler | Fezada yörüngesinde akıp yuvasına giren yıldızlar veya dalgaları yaran yüzen unsurlar (Tekvîr 81:16, Şûrâ 42:32, Rahmân 55:24). |
| فَالْجَارِيَاتِ يُسْرًا | Kolayca akıp giden varlıklar | Rüzgârlar, bulutlar, melekler veya yıldızların ilahi intizamla zahmetsizce akışı (Zâriyât 51:3). |
| مَجْرَاهَا | Geminin akış/seyr hali ve vakti | Hareketin ve akış rotasının bidayeti ve icrası (Hûd 11:41). |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Âdetullah ve nedensellik | Cereyânu'l-âde (âdetin akışı) kavramı; tabiat kanunlarının zorunlu değil, ilahi iradenin süreklilik arz eden akışı olması ve mucizenin bu akışı bozması | Deterministik zorunluluk yerine süreklilik gösteren ilahi irade akışı |
| Fıkıh | Taharet ve mali hukuk | Akan suyun (el-mâü'l-cârî) necis maddelerle kirlenme sınırları; ayrıca düzenli maaş ve tahsisat anlamına gelen cirâye kavramı | Durgun olmayan suyun arıtıcı gücü; periyodik gelir akışı |
| Tefsir | Kozmoloji ve cennet tasvirleri | Cennet nehirlerinin kaynaksız akışı; güneşin müstakarrına doğru cereyanının kıyamet veya yörünge ekseninde tefsiri | Statik olmayan, ebedi canlılık ve kozmik dinamizm |
| Hadis | Ahlak ve şeytanın etkisi | لا يستجرينكم الشيطان nehyi; şeytanın insanı vekil edinip peşinden sürüklemesi; şeytanın insanın kan damarlarında cereyan etmesi | Bir iradenin diğerini tabi kılarak kendi mecrasında sevk etmesi |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Sünnetullah | İlahi yasaların intizamı | Düzenin kesintisiz işlemesi | Dini hakikatler statik bir donukluk değil, mecra içinde süreklilik arz eden canlı bir nizamdır. | Kesin |
| İlmi | Tabiat kanunları | Dinamik akışkanlık ve yörünge | Maddenin kanunlara tabi hareketi | Su, hava ve gök cisimlerinin direnç görmeden matematiksel ve fiziksel yatakta akmasıdır. | Kesin |
| Siyasi | Bürokratik sevk | İdari vekalet ve emir akışı | İradenin tabana intikali | Yöneticinin emrinin memurlar vasıtasıyla aksamadan yürütülmesi ve temsil yetkisinin icrasıdır. | Güçlü |
| İktisadi | Tedavül ve maliye | Nakit akışı ve tahsisat | Kaynakların atıl kalmayıp dolaşımı | Servetin tek elde donup kalmayarak toplum damarlarında cirâye ve ticaretle akmasıdır. | Kesin |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Akışkanlar dinamiği ve vektörel akı (Flux) | Bir sıvının, gazın veya alan çizgisinin bir kesitten birim zamanda pürüzsüzce geçişi; korunumlu alanlardaki kesintisiz gradyan hareketi | Kesin |
| Beşeri bilimler | Asil-vekil teorisi ve kurumsal iş akışı (Workflow) | Temsil yetkisinin devredilmesiyle iş ve işlemlerin bürokratik kanallarda tıkanmaksızın karara ve sonuca doğru akması | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | جري kökünden türeyen kelimeleri yalnızca kadın köle (cariye) yahut basit sıvı akışı sanarak, kökün evrensel dinamizm, yörünge mekaniği ve kurumsal vekalet boyutunu yok saymak. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da kök; yer altı ve yer üstü su döngüsünü, deniz aşırı lojistiği, gök cisimlerinin yörüngesel intizamını, rüzgâr hareketlerini ve ilahi kaderin tecellisini içine alan geniş bir kozmik nizamı ifade eder. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayetlerdeki kozmolojik dinamizm fark edilemez; cennet tasvirleri durağan bahçelere indirgenir; tarihin ve sünnetullahın determinist değil, ilahi bir yatakta akan dinamik süreçler olduğu kavranamaz. |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın varlık tasavvurundaki hareket ve nizam dengesini açıklar; evrendeki hiçbir unsurun durağan (râkid) olmadığını, her varlığın ilahi bir mecrada belirlenmiş bir hedefe doğru aktığını gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Cennet nimetlerinin tasvir edildiği ayetlerde, gemilerin denizlerde seyrini ilahi lütuf sayan tefekkür ayetlerinde ve güneş ile ayın yörüngesini ele alan kozmolojik bağlamlarda belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Tabiat kanunlarının kendi başına buyruk mekanik zorunluluklar olduğu vehmini yıkar; hareketin arkasındaki ilahi teshiri ve belirlenmiş vadeye (ecel-i müsemmâ) doğru akışkan nizamı idrak ettirir. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamBir sıvının, binek hayvanının veya geminin dirençle karşılaşmaksızın, pürüzsüz ve kesintisiz biçimde kendi yatağında/yolunda akması ve ilerlemesi.
- Soyut anlamBir irade, kanun veya sisteme tabi olarak süreçlerin, zamanın, vekaletin ve kaderin bir mecra dahilinde hedefine doğru kesintisiz intikali.
- Sistematik karşılıkDurgunluğun zıddı olan kurumsal, kozmik ve iktisadi canlılık; emrin, rızkın ve varlığın tıkanıklık yaşamadan kanallar boyunca dolaşımı (tedavül ve nizam).
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde zaman içindeki kümülatif akış ve cereyan büyüklüğünü; akışı sağlayan sevk edici ilahi veya tabii kuvveti; akışın mecrasını ve yöneldiği birim vektörü temsil eder. İkinci eşitlikteki akış alanındaki potansiyel veya yoğunluğu; ise akı vektörünü (akıntıyı) gösterir. İfadenin sıfıra eşit olması, akışın kesintiye uğramadan, kaybolmadan ve bir mecra dahilinde korunumlu olarak hedefine doğru cereyan ettiğini sembolize eder.