نفد
ن - ف - د
KÖK- 5 geçiş
- 4 ayet
- 5 sîga
- 12 sözlük
Kur'an'daki karşılığı: Tükenir
Notlarım
Sözlükler(12)
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR1.854 harfباب الدال والنون والفاء معهما
د ن ف، ن د ف، ف ن د، د ف ن، ن ف د، ف د ن يستعملات
دنف:
الدَّنَفُ: المَرَض المُخامِرُ المُلازِم، ورجل دَنِفٌ، وفِعلُه دَنِفَ وأدنَفَ.
وامرأة دَنِفَةٌ ورجلٌ مُدنِفٌ أيضاً، فإذا قلت: رجلٌ دَنَفٌ فالرجل والمرأة فيه سواء وكذلك الجمع لأنه مصدر، قال:
والشمسُ قد كادَتْ تكونُ دَنَفا
أي حين اصفرَّتْ.
ندف:
النَّدْف: طَرْق القُطنِ بالمِنْدَف، والفعل يندِفُ.
والدابَّةُ
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR283 harfنَفِدَ الشيءُ بالكسر نَفاداً: فَنِيَ. وأنْفَدْتُهُ أنا. وأَنْفَدَ القومُ، أي ذهبت أموالهم، أو فَنِيَ زادهم. قال ابن هرمةَ:
أَغَرُّ كمِثْلِ البَدْرِ يَسْتَمْطِرُ الندَىويَهْتَزُّ مُرْتاحاً إذا هو أَنْـفَـدا
واسْتَنْفَدَ وُسعه، أي استفرغَه. وخصمٌ مُنافِدٌ: يستفرغ جهدَه في الخصومة.
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR6.925 harfد ن ف
دنف ، دفن ، نفد ، ندف ، فند ، فدن : مستعملات .
دنف : قال الليث : الدَّنَفُ المرض المخامِر اللاَّزِمُ ، وصاحبه دَنِفٌ ومُدْنِفٌ وقد دَنِفَ يَدْنف وقد أدْنَفَ فهُو مُدنَفٌ وامرأة دَنَفَةٌ ، فإذا قلت : رجل دَنَفٌ لم تُثنِّ ولم تجمع ولم تؤنِّثْ قال العجاج :
والشَّمْسُ قد كادتْ تكون دَنَفَا
أي حين اصفَرَّت .
سلمة عن الفراء : رجل دَنَفٌ وضَنًى ، وقومٌ دَنَفٌ وَضَنًى ويجوز أن يُثَنَّى الدنف ويجمع
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR10.740 harf(باب النون والفاء وما يثلثهما)
(نفق) النون والفاء والقاف أصلانِ صحيحان، يدلُّ أحدُهما على انقطاعِ شيءٍ وذَهابه، والآخر على إخفاءِ شيءٍ وإغماضِه. ومَتَى حُصِّل الكلامُ فيهما تقارَبا.
فالأوَّل: نَفَقَت الدّابةُ نُفوقاً: ماتت، ونَفَق السِّعر نَفَاقاً، وذلك أنَّه يمضي فلا يَكْسُد ولا يَقِف. وأنْفَقوا: نَفَقت سُوقُهم. والنَّفَقة لأنَّها تمضي لوجهها. ونفَق الشيءُ: فني يقال قد نَفِقَتْ نفقةُ القوم.
(باب النون والفاء وما يثلثهما) (نفق) النون والفاء والقاف أصلانِ صحيحان، يدلُّ أحدُهما على انقطاعِ شيءٍ وذَهابه، والآخر على إخفاءِ شيءٍ وإغماضِه. ومَتَى حُصِّل الكلامُ فيهما تقارَبا. فالأوَّل: نَفَقَت الدّابةُ نُفوقاً: ماتت، ونَفَق السِّعر نَفَاقاً، وذلك أنَّه يمضي فلا يَكْسُد ولا يَقِف. وأنْفَقوا: نَفَقت سُوقُهم. والنَّفَقة لأنَّها تمضي لوجهها. ونفَق الشيءُ: فني يقال قد نَفِقَتْ نفقةُ القوم. وأنْفَق الرّجُل: افتَقَر، أي ذهب ما عِندَه. قال ابنُ الأعرابي: ومنه قوله تعالى: ﴿إذاً لأَمْسَكْتُمْ خَشْيَةَ الإنْفَاقِ﴾ [الإسراء 100].وفرسٌ نَفِقُ الجرْيِ، أي سريعُ انقطاع الجري. والأصل الآخر النَّفَق: سَرَبٌ في الأرض لـه مَخْلَصٌ إلى مكان. والنَّافقاء: موضِعٌ يرقِّقه اليَربوعُ من جُحْرِه فإذا أُتِيَ من قِبَل القاصعاء ضَرَب النَّافقاءَ برأسه فانتفَقَ، أي خرج. ومنه اشتقاق النِّفاق، لأن صاحبَه يكتُم خلافَ ما يُظهِر، فكأن الإيمان يَخرُج منه، أو يخرج هو من الإيمانِ في خفاء. ويمكن أنَّ الأصلَ في الباب واحد، وهو الخُرُوجُ. والنَّفَق: المَسلك النَّافذ الذي يُمكن الخروجُ منه. أمَّا نَيْفَق السَّراويل فقد قال أبو بكر([1]): هو فارسيٌّ معرَّب. (نفل) النون والفاء واللام أصلٌ صحيح يدلُّ على عَطاء وإعطاء. منه النَّافلة: عَطِيَّة الطَّوْعِ من حيثُ لا تَجِب. ومنه نافلة الصَّلاة. والنَّوْفل: الرّجُل الكثيرُ العطاء. قال: * يأبَى الظُّلامةَ منه النَّوفلُ الزُّفَر([2]) * ومن الباب النفَل: الغُنْم. والجمع أنفال، وذلك أن الإمام ينفِّل المحارِبينَ، أي يُعطِيهم ماغَنِموه. يقال: نفَّلتُك: أعطيتُك نَفَلا. وقولهم: انتَفَلَ من الشَّيء انتفى منه، فمن الإبدال، واللام بدل من الياء. قال المتلمِّس: أَمنْتفِلاً من نَصْر بُهْثة خِلْتَني *** ألاَ إنَّني منهم وإن كنتُ أيْنَما([3]) (نفه) النون والفاء والهاء أصلٌ واحد يدلُّ على إعياءٍ وضعف. منه نَفِهت النَّفسُ: أعْيَتْ وكَلَّت. وهو نافِهٌ ونُفَّهٌ. قال: * بنا حَرَاجِيجُ المَهَارِي النُّفَّهِ([4]) * وهو مُنَفَّهٌ ومَنْفُوهٌ: ضعيفٌ جَبان. (نفي) النون والفاء والحرف المعتلّ أُصَيلٌ يدلُّ على تعْرِية([5]) شيء من شيءٍ وإبعاده منه. ونَفَيتُ الشّيءَ أنفيه نفياً، وانتفى هو انتفاء. والنُّفَاية: الرَّدِيُّ يُنفَى. ونَفِيُّ الرِّيحِ: ما تَنفيه من التُّرابِ حتى يصيرَ في أصولِ الحِيطان. ونَفِيُّ المطر: ما تنفيه الرِّيحُ أو ترُشُّه. ونَفِيُّ الماء: ما تطاير من الرِّشاءِ على ظهر المائح. قال: * على تِلك الجِفَارِ من النّفيِّ * والمهموز منه كلمةٌ واحدة، هي النُّفأُ: قطعٌ من الكلأ متفرّقة من([6]) عُظْم الكلأ، الواحدة نُفَأة. قال: جَادَتْ سوارِيه وآزَرَ نَبتَهُ *** نُفَأٌ من الصَّفراءِِ والزُّبَّادِ([7])(نفت) النون والفاء والتاء. يقولون: نَفَتَت القِدرُ: غَلَتْ ويَبِسَ مَرَقُها عليها. قال: وصاحبٍ لِصدرِهِ كَتِيتُ *** عليَّ مثلَ المِرْجَلِ النَّفُوتِ ونفت صَدْرُه بالعَداوة: غَلاَ. (نفث) النون والفاء والثاء أصلٌ صحيح يدلُّ على خروج شيء من فمٍ أو غيره بأدنَى جَرْس. منه نَفَثَ الرّاقِي رِيقَه، وهو أقلُّ من التَّفْل. والساحرة* تَنْفُِثُ السمّ. و "لابدَّ للمصدور أن يَنْفُث([8])" مثَل. و "لو سألني نُفَاثَةَ سِوَاكٍ ما أعطيته"، وهو ما بقي في أسنانه فنفَثَه. ودمٌ نفيثٌ: نَفَثَهُ الجُرحُ، أي أظهَرَه. (نفج) النون والفاء والجيم: أصلٌ يدلُّ على ثُؤُورِ شيءٍ وارتفاعِه. ونفجَ اليَربوعُ: ثار. وأنْفَجَه صائدُه. ونَفَجَت الفَرُّوجة من بَيضها: خرجَتْ. وانتَفَجَ جَنْبَا البعيرِ: ارتفعا. والنَّوَافج: مؤخَّرات الضُّلوع، واحدتها نافجة([9]). والنَّفّاج: المفتخر بما ليس عنده. ونَفَجَتِ الرِّيح: جاءت بقُوَّة. والنَّفِيجة: الشّطبية من النَّبْع تُتَّخذ قوساً، كأنَّها تنتفج على الشّجرة. (نفح) النون والفاء والحاء: أصلٌ يدلُّ على اندفاعِ الشَّيء أو رَفْعِه. ونَفَحتْ رائحةُ الطِّيب نَفحاً: انتشرَتْ واندفعت. ولهذا الطِّيب نَفحةٌ طيِّبة. ثم قيس عليه فقيل: نَفَح بالمال نَفحاً، كأنَّه أرسله من يده إرسالاً. ولا تزالُ لفلانٍ نَفَحاتٌ من معروف. ونَفَحت الرِّيح. هبَّت. وقوسٌ نَفُوحٌ: بعيدة الدَّفع للسَّهم. ونَفَحت الدّابّةُ: رمَتْ بحافرها فضربَتْ به. وكذلك نَفَحَه بالسَّيف: تناوَله به. والنَّفوح من ا لنُّوق: ما يخرُج لبنُها من أحاليلها من غير حَلْب. (نفخ) النون والفاء والخاء: أصلٌ صحيح يدلُّ على انتفاخٍ وعلوّ. منه انتفَخَ الشّيءُ انتفاخاً. ويقال انتَفَخَ النَّهار: علا. ونَفْخَة الرَّبيع: إعْشابه([10])؛ لأنَّ الأرضَ تربو فيه وتنتفِخ. والمْنفُوخُ: الرَّجل السَّمين. والنَّفْخاء من الأرض مثلُ النَّبْخاء؛ وقد مَضَى. (نفد) النون والفاء والدال: أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على انقطاعِ شيء وفَنائِه. ونفِدَ الشّيءُ يَنفَد نَفاداً. وأنفَدُوا: فَنِيَ زادُهم. ويقال للخَصْم مُنافِدٌ، وذلك أن يَتخاصمَ الرَّجُلانِ يريد كلٌّ منهما إنفادَ حجَّةِ صاحِبه. وفي الحديث: "إنْ نافَدْتَهم نافَدُوك"، أي إنْ قلتَ لهم قالوا لك. (نفذ) النون والفاء والذال: أصلٌ صحيح يدلُّ على مَضاءٍ في أمْرٍ وغيرِه. ونَفذ السَّهمُ الرمية نَفاذاً([11]). وأنْفذْتُه أنا. وهو نافذٌ: ماضٍ في أمره. (نفر) النون والفاء والراء: أصلٌ صحيح يدلُّ على تجافٍ وتباعد. منه نَفَر الدّابّةُ وغيرُه نِفاراً، وذلك تَجافِيهِ وتباعُدُه عن مكانِه ومَقرِّه. ونَفَر جلدُه: وَرِمَ. وفي الحديث: "أنَّ رجلاً تخلَّلَ بالقَصَب فنَفَرَ فَمُه"، أي وَرِم. قال أبو عبيد: وإنَّما هو من نِفَار الشَّيءِ عن الشَّيءِ وتَجافِيهِ عنه؛ لأنَّ الجلد يَنفِر عن اللَّحم للدَّاء الحادثِ بينهما. ويوم النَّفْر: يومَ يَنفِر النّاسُ عن مِنىً. ويقولون: لقيته قبل صَيحٍ ونَفْر، أي قبلَ كلِّ صائح ونافر. والمنافرة: المحاكمة إلى القاضي بين اثنَين، قالوا: معناه أنَّ المُبتغَى تفضيلُ نَفَر على نفر([12]). وأنفرت أحدَهما على الآخر. والنَّفَر أيضاً من قياس الباب لأنَّهم يَنفِرون للنُّصْرة. والنَّفير: النَّفَر، وكذا النَّفْر والنَّفْرة: كلُّ ذلك قياسُه واحد. وأنشَدَ الفرّاء في النَّفْرة: حَيَّتْكَ ثُمَّتَ قالتْ إنَّ نَفْرَتَنا *** اليومَ كلّهُمُ يا عُرْوَ مشتَغِلُ([13])وتقول العرب: نَفَّرْتُ عن الصَّبيِّ، أي لقَّبتُه لَقَباً، كأنَّه عِندهم تنفيرٌ للجِنّ عنه وللعَيْن. قال أعرابيّ: قيل لأبي لما وُلِدْت: نَفِّرْ عن ابنك! فسمَّاني قُنفُذاً، وكَنَّاني أبا العَدّاء. (نفز) النون والفاء والزاء أُصَيْلٌ يدلُّ على الوُثوب وشِبْه الوُثوب. ونَفَزَ الظَّبي: وَثَبَ في عَدْوِه. والمرأة تنفِّز ولدها: ترقِّصه. وأنْفَزتُ السَّهمَ على ظهر يدي: أدَرْتُه. قال: يَخُرْنَ إذا أُنْفزْن في ساقِط النَّدَى *** وإن كانَ يوماً ذا أهاضيبَ مُخْضِلا([14])(نفس) النون والفاء والسين أصلٌ واحد يدلُّ على خُروج النَّسيم كيف كان، من ريح أو غيرها، وإليه يرجعُ فروعه. منه التَّنَفُّس: خُروج النَّسِيم من الجوف. ونَفَّسَ الله كُربَته، وذلك أنَّ في خُروج النَّسيم رَوْحاً وراحةً*. والنَّفَس: كلُّ شيءٍ يفرَّجُ به عن مكروب. وفي الحديث: "لا تَسُبُّوا الرِّيح فإنَّها من نَفَس الرَّحمن" يعني أنَّها رَوحٌ يتنفَّس به عن المكروبين. وجاء في ذكر الأنصار: "أجِدُ نَفَس رَبِّكم من قِبَلِ اليَمَن"، يراد أن بالأنصار نُفِّسَ عن الذين كانوا يؤذَوْن من المؤمنين بمكَّة([15]). ويقال للعَيْن نَفَسٌ. وأصابت فلاناً نَفْسٌ. والنَّفْس: الدَّم، وهو صحيح، وذلك أنَّه إذا فُقِد الدّمُ من بَدَنِ الإنسان فَقَدَ نَفْسَه. والحائض تسمَّى النُّفَساءَ([16]) لخرُوج دَمِها. والنِّفاس: وِلادُ المرأة، فإذا وَضَعت فهي نُفَساء. ويقال: ورِثْتُ هذا قبل أن يُنْفَسَ فلانٌ، أي يولَد. والولدُ منفوس. والنِّفاس أيضاً: جمع نُفَساء. ويقال: كرَعَ في الإناء نَفَساً أو نَفَسَيْن. ويقال: للماء نَفَسٌ، وهذا على تسميته الشَّيء باسم غيرِه، ولأنَّ قِوام النَّفس به. والنَّفسُ قِوامُها بالنَّفَس. قال: تَبِيت الثَّلاثُ السُّودُ وهي مناخةٌ ***على نَفَسٍ من [ماءِ] ماوِيّةَ العَذْبِ([17])ومن الاستعارة: تَنفّسَت القَوسُ: انشقَّت. وشيءٌ نفيس، أي ذو نفس وخَطَر يُتنافَسُ به. والتّنافُس: أن يُبرِزَ كلُّ واحد من المتبارزَين قوَّةَ نَفْسه. وقولُهم في الدِّباغ نَفس([18])، هذا هو القياس، أي يَسير منه، قَدرُ ما يُدبَغ به الإهاب مَرَّة، شبّهه في قلَّته بنَفَسٍ يُتَنفَّس. وقياس الباب في هذا وفيما معناه واحد([19]). (نفش) النون والفاء والشين أصلٌ صحيح يدلُّ على انتشار. من ذلك نَفْش الصُّوف، وهو أن يُطْرَق حَتَّى يتنفّش. ونَفَش الطّائرُ جناحَيه. ونَفَشَت الإبلُ: تردَّدَتْ وانتشرَتْ بلا راع. وفِعلُها النَّفْش؛ وإبلٌ نُفّاشٌ ونَوافش. (نفص) النون والفاء والصاد كلماتٌ يتقارب قِياسُها، وهي تدلُّ على إخْراج شيءٍ من البدن أو إلقائِهِ بقُوّة. منه أنفَصَ فلانٌ في ضَحِكه: استغْربَ. وأنفصَ ببَولِه مثل أوْزَعَ. ويقال إنَّ النُّفَص: أنضاحُ الدّم، الواحدة نُفْصَة. قال: * تَرَى الدِّماءَ على أكتافها نُفَصا([20]) * قال ابن دريد([21]): والنُّفَاص: داءٌ يصيب الغَنَم فيبول حتى يموت. (نفض) النون والفاء والضاد أصلٌ صحيح يدلُ على تحريكِ شيءٍ لتنظيفه من غبارٍ أو نحوه، ثم يُستَعار. ونَفَضت الثّوبَ وغيرَه نَفْضاً. والنَّفَض: ما نفضَتْه الشَّجرةُ من ثَمَرِها. وامرأةٌ نَفوضٌ: نَفَضَتْ بطنَها عن وَلدها. والنَّافض: الحُمَّى ذات الرِّعْدة، لأنَّها تَنفُض البَدن نَفْضاً. وأنْفَضوا: فَنِيَ زادُهم، أي لمَّا نفِدَ زادُهم وَفَنِيَ نَفَضُوا أوعيتَهم. وتقول العربُ مثلاً: "النُّفاض([22]) يُقطِّرُ الجَلَب"، إذا أنْفَضُوا وقلَّ ما عِندهم جَلَبوا إبلَهم للبيْع. ويُستعار من الباب قولهم: نَفَضْتُ الأرضَ، إذا بَعَثْتَ مَن ينظر أبِها عدوٌّ أم لا. ونَفَضْتُ اللَّيلَ، إذا عَسَسْتَ لتنفُض عن أهل الرِّيبة. والنَّفِيضة والنَّفَضَة: القومُ يفعلون ذلك. قال: يَرِدُ المياهَ حضيرَةً ونَفِيضةً *** وِرْدَ القطاةِ إذا اسْمَألَّ التُّبَّعُ([23])وتقول العرب: "إذا تكلَّمتَ ليلاً فاخفِضْ، وإذا تكلَّمت النّهارَ فانْفُض". تقول: انظر حَوالَيْك، فلعلَّ ثَمَّ مَنْ لا يَصلُح أن يَسمَع كلامَك. والنِّفاض: إزار الصِّبْيان. ويمكن أن يكون من الباب. قال: * جارية بيضاء في نِفَاضِ([24]) * (نفط) النون والفاء والطاء: ثلاثُ كلماتٍ: النِّفط معروف، مكسور النون. والنَّفَط: قَرْحٌ يخرج في اليَدِ من العمل. ونَفَطَ الصَّبِيُّ نَفِيطاً: صَوّت. وماله عافطَةٌ ولا نافطة. فالنَّافطة: الشاة تَنْفِط من أنْفها. (نفع) النون والفاء والعين: كلمة تدلُّ على خلاف الضَّرّ. ونَفَعَه ينفَعُه نَفْعاً ومَنفَعة. وانتفَعَ بكذا. والله أعلَمُ بالصَّواب. --------------ـــ ([1]) الجمهرة (3، 155)، ونصها: "ونئفق القميص مهموز مكسور الفاء فارسي معرب". ([2]) لأعشى باهلة في اللسان (زفر) من قصيدة يرثي بها المنتشر بن وهب الباهلي. انظر الأصمعيات 89 طبع المعارف وجمهرة أشعار العرب 135 ومختارات ابن الشجري 10 وأمالي المرتضى (3: 105-113) والخزانة (1: 79-97). وقد سبق في (زفر). وصدره: * أخو رغائب يعطيها ويسألها * ([3]) ديوان المتلمس الورقة 1 ومخطوطة الشنقيطي، واللسان (نفل). ([4]) لرؤبة في ديوانه 167 واللسان (نفه). وقبله: * به تمطت غول كل ميله * ([5]) في الأصل: "تغرية". ([6]) في الأصل: "عن"، صوابه في المجمل واللسان. ([7]) للأسود بن يعفر في المفضليات (2: 19) واللسان (نفأ). ([8]) انظر البيان (2: 97/ 4: 46). وأنشد في المختار من شعر بشار وحواشيه 146: لا بد للمصدور أن ينفثا *** وللذي في الصدر أن يبعثا ([9]) ونافج أيضاً. ([10]) بدله في المجمل واللسان: "حين أعشب". ([11]) يقال: نفذ السهم الرمية، ونفذ فيها أيضاً. ([12]) في الأصل: "عن نفر". وفي المجمل: "كأن معناها تفضيل أحد الرجلين على الآخر". ([13]) في الأصل: "ياعز"، صوابه في اللسان (نفر). ([14]) لأوس بن حجر في ديوانه 22 والمجمل (نفز) واللسان (نفز، خور). وفي الأصل: "وإن كان ما بوذا أهاديب"، صوابه في المراجع السابقة. وبعده: خوار المطافيل الملمعة الشوى *** وأطلائها صادفن عرنان مبقلا ([15]) والأنصار يمانون، لأنهم من الأزد. اللسان (نفس). ([16]) في اللسان: "ثعلب: النفساء: الوالدة، والحامل، والحائض". ([17]) أنشده في المجمل، وكذا أنشده ياقوت في معجم البلدان (رسم ماوية). ([18]) كذا ضبط في الأصل والمجمل، وهو ما يقتضيه التعليل بعده. لكن ضبط في اللسان والقاموس بسكون الفاء. وأنشد في اللسان: أتجعل النفس التي تدير *** في جلد شاة ثم لا تسير ([19]) كذا وردت هذه العبارة. ([20]) أنشده في المجمل واللسان (نفص). ([21]) في الجمهرة (3: 83). ([22]) يقال بضم النون وفتحها. ([23]) لسعدى بنت الشمردل الجهنية، من قصيدة في الأصمعيات 41-43. وسبق إنشاده في (تبع). ([24]) بعده في اللسان (نفض): * تنهض فيه أيما انتهاض *
ـ
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR297 harf- النفاد: الفناء. قال تعالى: ﴿إن هذا لرزقنا ما له من نفاد﴾ [ص/54] يقال: نفد ينفد (راجع: الأفعال 3/163). قال تعالى: ﴿قل لو كان البحر مدادا لكلمات ربي لنفذ البحر قبل أن تنفذ﴾ [الكهف/109]، ﴿ما نفدت كلمات الله﴾ [لقمان/27]. وأنفدوا: فني زادهم، وخصم منافد: إذا خاصم لينفد حجة صاحبه، يقال: نافدته فنفدته.
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR431 harfن ف د
المال نافد وقد نفد نفاداً وأنفدوا ما عندهم واستنفدوه وانتفدوه.
قال الحارثيّ يصف بقرة: إذا استنفدت مرعًى طباها لغيره أغنّ كبرد الخال مقرته سهل وأنفد القوم: فنى زادهم.
ورجل منافد: يحاجّ الخصم حتى يقطع حجّته وينفدها.
يقال: هل عنكم من منافد.
ويقال: ليس له رافد ولا منافد.
قال أبّاق الدبيريّ في ابنه الرّكّاض: وهو إذا ما قيل هل من رافد أو رجل عن حقكم منافد يكون للغائب
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR2.277 harfنَفِدَ الشيءُ نَفَداً ونَفاداً: فَنِيَ وذهَب. وفي التنزيل العزيز: ما نَفِدَت كلماتُ الله؛ قال الزجاج: معناه ما انقَطَعَتْ ولا فَنِيَتْ. ويروى أَن المشركين قالوا في القرآن: هذا كلامٌ سَيَنْفَدُ وينقطع، فأَعلم الله تعالى أَنّ كلامه وحِكْمَتَه لا تَنْفَدُ؛ وأَنْفَدَه هو واسْتَنْفَدَه. وأَنْفَدَ القومُ إِذا نَفِدَ زادُهم أَو نَفِدَتْ أَموالُهم؛ قال ابن هرمة:
أَغَرّ كَمِثْلِ البَدْرِ يَسْتَمْطِرُ
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR172 harf* ن ف د * * نَفِدَ * الشيء بالكسر * نَفَادا * فني و * أَنْفَدَهُ * غيره وخصم * مُنَافِدٌ * يستفرغ جهده في الخصومة وفي الحديث ﴿إنْ * نَافَدْتَهُمْ * نافَدُوك﴾ ويروى بالقاف
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR2.454 harfنفد الشيء، كسمع، ينفد نفادا، بالفتح، ونفدا، محركة: فنى وذهب، ونقل شيخنا عن الزمخشري في الكشاف أنه لواستقرأ أحد الألفاظ التي فاؤها نون وعينها فاء لوجدها دالة على معنى الذهاب والخروج وقاله غيره، انتهى. وفي التنزيل العزيز ما نفدت كلمات الله قال الزجاج: معناه ما انقطعت ولا فنيت، ويروى أن المشركين قالوا في القرآن: هذا كلام سينفد وينقطع، فأعلم الله تعالى أن كلامه وحكمته لا تنفد. وأنفده هو: أفناه،
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR3.127 harfنَفِدَ
1 نَفِدَ ذ , aor. نَفَدَ , inf. n. نَفَادٌ (S, A, L, Msb, K) and نَفَدٌ, (L, K,) It (a thing, S, &c.) passed away and came to an end; became spent, exhausted, or consumed; failed entirely; ceased; syn. فَنِى (S, A, L, Msb, K) and ذَهَبَ (S, L, K) and اِنْقَطَعَ. (L, Msb.)
انقدهُ
4 انقدهُ ذ (S, A, L, Msb, K) and ↓ استنفدهُ (A, L, K) and ↓ انتفده (K) He caused it to pass away or come to an
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR838 harfنَفِدَ
نَفِدَ A ( n. ac. نَفَد 4 , نَفَاْد 22 ),
a. Was exhausted, spent; ceased; failed.
نَفَّدَ
نَفَّدَ II
a. [ coll. ], Detailed.
نَاْفَدَ
نَاْفَدَ III ,
a. Prosecuted, went to law with.
أَنْفَدَ
أَنْفَدَ IV ,
a. Exhausted, consumed, spent.
b. see I .
c. Was destitute.
تَنَاْفَدَ
تَنَاْفَدَ VI
a. [ Ila ], Went to law.
اِنْتَفَدَ
اِنْتَفَدَ VIII ,
a. see IV (a) .
b. Claimed &
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR8.174 harfنفد
نَفِدَ - يَنْفَدُ - نَفَاد
نَفِدَ - يَنْفَدُ + الشيء (مال - طعام): يذهب وينقطع ويقضي ويفنى: ينتهي ولا يبقى منه شيء
نَفاد: على وزن " فَعال " اسم فعل من " نَفِدَ - يَنْفَدُ ": الانتهاء والفناء وعدم بقاء شيء منه
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " هلاك وفناء الشيء وزواله، جسماً، أو أثراً وفعلاً " وهي:
فَنيَ - يَفْنى، هَلَكَ - يَهْلِكُ،
Mücavir kökler25 mücavir (33 toplam)
- مدد
2 ortak ayet · Kiriş demektir
- بحر
2 ortak ayet · Bahr deniz demektir
- كلم
2 ortak ayet · Kelime
- قلم
1 ortak ayet · Koparılmış daldır
- بقي
1 ortak ayet · Bakiyye bir kaptan bir şey boşaltıldıktan sonra dökülmeden…
- سبع
1 ortak ayet · Yırtıcı hayvan demektir
- شجر
1 ortak ayet · Ağaç
- صبر
1 ortak ayet · Granit taş demektir
- أجر
1 ortak ayet · (EaCR) “Acur” tuğla demektir
- جزي
1 ortak ayet · Ceze’e (hemze ile) bir şeyin parçası, bozulmadan bütünden…
- رزق
1 ortak ayet · Üzüm demektir
- عزز
1 ortak ayet · Yağmur suyu ile doymuş topraktır
Geçtiği ayetler(4)
قُلْ لَوْ كَانَ الْبَحْرُ مِدَادًا لِكَلِمَاتِ رَبِّي لَنَفِدَ الْبَحْرُ قَبْلَ أَنْ تَنْفَدَ كَلِمَاتُ رَبِّي وَلَوْ جِئْنَا بِمِثْلِهِ مَدَدًا
TükenirDe ki: Rabbımın sözlerini yazmak için denizler mürekkep olsa ve bir o kadarını da katsak; daha Rabbımın sözleri tükenmeden denizler tükenirdi.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | نفد |
| Yapı | Üçlü kök |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | فني, فرغ, قطع |
| Zıt Kök | بقي |
| Çekirdek Özet 1 | Bir kaynağın, azığın veya suyun harcanarak tamamen bitmesi, son damlasına kadar tükenip kesilmesi |
| Çekirdek Özet 2 | İnsanî ve dünyevî kaynakların sınırlılığı ile ilahî kelimelerin ve lütufların sonsuzluğu arasındaki mutlak karşıtlık |
| Çekirdek Özet 3 | Tükenebilir olan ile tükenmez olanın ontolojik ayrımı; ilahî kudret, ilim ve nimetlerin nihayetsizliği |
| Kritik Hata Riski | Kökün anlamını yalnızca fiziksel bir yok oluş sanıp, kaynağın aslından gelen varoluşsal süreklilik ve sınırsızlık vurgusunu gözden kaçırmak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| نف | İçeriden dışarıya doğru üfleme, fışkırma, itilme, ayrılma ve dağılarak boşalma hareketi; nitekim نفخ üflemeyi, نفث püskürtmeyi, نفذ bir şeyi delip geçmeyi, نفق harcanıp çıkmayı veya tükenmeyi, نفر ürküp ayrılmayı ifade eder. | د | Kapı, sınır ve kesintiyi imleyen sesin eklenmesiyle, dışarı doğru boşalan ve harcanan şeyin sınıra ulaşıp tamamen kesilmesi, ardında hiçbir bakiye bırakmayacak biçimde tükenmesi anlamı pekişmiştir. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ن | Filiz veya yılan; süreklilik, akış, hareket ve canlılık | |
| ف | Ağız; dışa açılma, çıkış, sarf edilme ve harcanma | |
| د | Kapı; sınır, son nokta, kesilme ve durma | |
| نفد | Bir kaynaktan dışarıya doğru sürekli akan veya harcanan unsurun nihai sınıra dayanarak tamamen kesilmesi ve tükenmesi hareketi |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Çöl yolculuğunda yolcunun azığının tamamen bitmesi veya kuyudaki suyun son damlasına kadar çekilip kuruması; kuyunun suyunun tükenmesi durumu için Arapçada أَنْفَدَتِ الرَّكِيَّةُ denir. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken Arap şiirinde bir otlağın veya kaynağın hayvanlar tarafından tüketilmesini ifade etmek üzere türevleri kullanılmıştır; nitekim el-Hârisî bir sığırı tasvir ederken otlağın bitirilmesini إِذَا اسْتَنْفَدَتْ مَرْعًى ibaresiyle zikreder. |
| Erken Arapça kullanım | İbn Herme bir beytinde cömert bir kimseyi överken elindeki her şeyi tüketse dahi sevinç ve cömertliğini koruduğunu şu mısra ile anlatır: أَغَرّ كَمِثْلِ البَدْرِ يَسْتَمْطِرُ النَّدَى / ويَهْتَزُّ مُرْتاحاً إِذا هو أَنْفَدَا |
Kaynak Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha, Maqāyīs al-Lugha.
Sami etimolojik katman
Arapça نفد kökü, Sami dillerinin güney kolunda belirginleşen ve temel olarak harcanıp bitme, tükenme, son bulma ve sınırına ulaşma manalarını taşıyan bir köktür. Kuzeybatı Sami dillerinde ve İbranicede aynı anlamsal işlev genellikle farklı fonetik dizilimlerle veya kökteş köklerin semantik kaymalarıyla karşılanırken, Arapçada kök özellikle maddî rezervlerin (azık, su, mal) ve soyut imkânların (delil, söz, mühlet) tükenip sona ermesi noktasında özelleşmiştir. İkili نف çekirdeğinin taşıdığı dışa doğru fışkırma ve boşalma dinamiği, Sami dil havzasında genellikle maddî bir eksilme veya harcanma süreciyle birleşir. Erken dönem Arap bedevi hayatının kıtlık ve sınırlı kaynak tecrübesi, kökün birikmiş olanın harcanarak sıfırlanması manasını berraklaştırmıştır.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, David Cohen, Lisān al-ʿArab.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Azığın ve kuyu suyunun tükenmesi | Bir rezervin harcanarak veya sağılarak bitirilmesi, kabın veya kaynağın boşalması çekirdek anlamı oluşturur. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Güney Sami dillerinde tükenme ve kesilme alanı | Dışa doğru akış ve harcanma bildiren Sami kök matrisleriyle fonetik ve semantik akrabalık taşır. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik çerçevenin dışındaki dil aileleriyle doğrulanmış doğrudan bir köken bağı tespit edilememiştir. | Veri bulunamadı |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Tahdhīb al-Lugha.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| نفد | Anlamlı | Tükenmek, bitmek | Bir kaynağın harcanarak son bulması, ardında hiçbir şey kalmaması | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| ندف | Anlamlı | Pamuk atmak, vurmak | Yayı kirişle çırparak pamuğu kabartmak veya hızlı adımlarla yürümek | Ses ve darbe ile dağıtma hareketi; Kur'an'da geçmez |
| فند | Anlamlı | Bunamak, yalanlamak | Yaşlılık sebebiyle aklın zayıflaması, görüşün tutarsızlaşması, asılsız saymak | Zihnin gücünün tükenmesi ve sapması; Kur'an'da geçer |
| فدن | Anlamlı | Yüksek köşk, saray | Taş ve kireçle yükseltilmiş muhkem bina ve köşk | Yükseltme ve kurma; Kur'an'da geçmez |
| دنف | Anlamlı | Ağır hastalık | Kişiyi ölümün eşiğine getiren, takatini tüketen ağır ve yapışkan dert | Bedensel kuvvetin tükenmesi; Kur'an'da geçmez |
| دفن | Anlamlı | Gizlemek, gömmek | Bir şeyi toprağın altına koyup üzerini örtmek, izini kaybetmek | Görünürlükten çıkarma; Kur'an'da geçmez |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| نفد | Merkez | Tükeniş ve bitiş | Bir kaynağın harcanarak veya kullanılarak tamamen sıfırlanması | Kaynağın içindeki miktarın son bulması |
| فني | Komşu | Yok oluş ve zeval | Varlığın zâtının zevale uğraması ve ontolojik olarak silinmesi | Maddenin veya varlığın kendisinin son bulması |
| فرغ | Komşu | Boşalma | Bir kabın veya mekânın içindekinin tahliye edilmesi | Boşalan nesne kalır, içindeki çekilmiş olur |
| قطع | Komşu | Kesilme | Devam eden bir akışın veya bağın dış bir müdahaleyle durması | Kaynak bitmese de irtibatın kopması |
| بقي | Zıt | Süreklilik ve kalıcılık | Bir varlığın veya kaynağın tükenmeksizin varlığını sürdürmesi | Zaman ve harcama karşısında eksilmeme |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | نفد | Tükenmek, bitmek | Bir kaynağın bütünüyle harcanıp kesilmesi | Kesin |
| Latince | haurire, consumere | Tüketmek, sonuna kadar boşaltmak | Kaynaktaki varlığı son damlasına kadar çekip bitirme yönünü karşılar | Güçlü |
| İngilizce | to be exhausted, to run out, to deplete | Tükenmek, bitmek, tükenip kalmamak | Kaynağın hacminin veya stokunun sıfırlanması durumunu tam olarak verir | Kesin |
| Almanca | versiegen, ausgehen, erschöpft sein | Kurumak, bitmek, tükenmek | Kuyunun veya kaynağın kesilmesi ve rezervin son bulması nüansını aktarır | Güçlü |
| Fransızca | s'épuiser, tarir | Tükenmek, kurumak | Bir kaynağın debisinin veya rezervinin tamamen son bulmasını ifade eder | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Wörterbuch, Lane's Lexicon.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| يَكُنْ مِدَاداً لِكَلِمَاتِ رَبِّي لَنَفِدَ الْبَحْرُ قَبْلَ أَنْ تَنْفَدَ كَلِمَاتُ رَبِّي | İlahî ilmin ve hikmetin sonsuzluğu, yaratılmış araçların yetersizliği | Yaratılışın ve varlığın hakikatlerini yazmak için denizler mürekkep olsa dahi ilahî kelimelerin asla son bulmayacağı bağlamı; Kehf 18:109 ve Lokmân 31:27. |
| مَا عِنْدَكُمْ يَنْفَدُ وَمَا عِنْدَ اللَّهِ بَاقٍ | Dünyevî metâın sınırlılığı ve faniliği | İnsanın elindeki her türlü maddî imkânın harcanarak sıfırlanacağı, buna karşılık ilahî katın kalıcılığı karşıtlığı; Nahl 16:96. |
| إِنَّ هَذَا لَرِزْقُنَا مَا لَهُ مِنْ نَفَادٍ | Cennet nimetlerinin kesintisizliği ve ebediyeti | Uhrevî rızıkların ve lütufların kesintiye uğramayacağı, sonunun gelmeyeceği müjdesi; Sâd 38:54. |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Kelam sıfatı ve ilahî ilim | İlahî kelamın ve ilmin sonsuzluğu meselesinde, yaratılmış olan denizlerin tükenmesi ile kelimelerin tükenmezliği arasındaki ontolojik fark tartışılmıştır. | Sonsuzluk ve kesintisizlik |
| Fıkıh | Nafaka, mülkiyet ve harcama sınırları | Eldeki malın veya sermayenin tükenmesi durumunda vecibelerin düşmesi ya da borçlunun iflas hali bağlamında dolaylı olarak değerlendirilir. | Rezervin sıfırlanması |
| Tefsir | Temsil ve mecaz tahlili | Denizlerin mürekkep, ağaçların kalem olması tasvirinde sayının ve hacmin ilahî ilmi kuşatamayacağı, nefâd fiilinin mutlak acziyet ve sınırlılık belirttiği vurgulanır. | Mutlak sınır ve kifayetsizlik |
| Hadis | Cedel ve münazara ahlakı | Rivayette geçen إِنْ نَافَدْتَهُمْ نَافَدُوكَ ifadesinde, hasmın delilini tüketmeye veya kusurunu sayıp dökmeye kalkışmanın karşılıklı bir tükenişe yol açacağı uyarısı yer alır. | Karşılıklı delil tüketme |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Varlık ve beka dengesi | Ontolojik fanilik | Fanilik ile ebediyeti tefrik etme | İnsanî olan her şey tükenmeye mahkûmken, Allah katındaki değerlerin ebedi kalacağını bildirir. | Kesin |
| İlmi | Bilgi felsefesi ve epistemoloji | Sonsuz malumat alanı | İlimde mutlak sınırın reddi | Yaratılmış algı ve araçların tükenir olduğunu, ilahî hakikatlerin ise kuşatılamaz bir sonsuzluk arz ettiğini vazeder. | Güçlü |
| Siyasi | Otorite ve güç kaynakları | İktidar rezervinin tükenişi | Meşruiyet ve güç sınırını hatırlatma | Dünyevî güçlerin maddî dayanaklarının tükenmeye açık olduğunu, kalıcı olanın ilahî adalet ilkeleri olduğunu gösterir. | Muhtemel |
| İktisadi | Kaynak yönetimi ve kıtlık | Sınırlı stok ve rezerv | Tüketim bilinci oluşturma | Dünyadaki maddî kaynakların harcanarak sıfırlanabileceğini, bu yüzden israfın önlenmesi ve ebedi yatırıma yönelinmesi gerektiğini temellendirir. | Güçlü |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Asimptotik limit ve sıfıra yakınsama; rezerv tükenimi (depletion) | Sonlu bir kaynağın sürekli harcanarak veya belirli bir anında rezervin sıfıra ulaşması dinamiğidir; termodinamikte entropi artışıyla kullanılabilir enerjinin tükenmesini andırır. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Tükenmişlik (burnout) ve kaynak tüketimi kuramı | Bireyin psikolojik veya toplumsal kaynaklarının sürekli baskı ve harcama altında kalarak bütünüyle işlevsizleşmesi ve bitmesi durumunu yansıtır. | Muhtemel |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca sıradan bir maddî harcama veya günlük bir erzak bitişi gibi algılayıp, ayetlerdeki ontolojik sonsuzluk-sonluluk gerilimini basite indirgemek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da kök, insanın sahip olduğu bütün dünyevî imkânların ve kâinattaki tüm maddî büyüklüklerin (denizler dahi olsa) sınırlılığını, buna mukabil ilahî kelimelerin ve lütufların tükenmezliğini bildiren temel bir teolojik ilke olarak kullanılır. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | İnsanın elindekini baki zannederek dünyaya bağlanması, cennet nimetlerinin sürekliliğini dünyevî kıtlık mantığıyla değerlendirmesi veya ilahî kelamın sınırlandırılabileceğini düşünmesi hatasına yol açar. |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın varlık hiyerarşisinde yaratılmış ile Yaratan arasındaki en temel farklardan birini; yani sonluluk ile sonsuzluk, tükenirlik ile baki oluş tezatını en yalın biçimde ortaya koyduğu için hayatidir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İlahî ilmin ve kelimelerin azametini anlatan ayetlerde (Kehf 18:109, Lokmân 31:27), infak ve dünya metâının faniliğini işleyen pasajlarda (Nahl 16:96) ve cennet ehline vaad edilen ebedi nimetlerin vasfında (Sâd 38:54) belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | İnsanın kendi birikimini ve gücünü tükenmez zannetme yanılgısını yıkar; dünyevî kaynakların mutlak surette sonlu olduğunu, tükenmez tek hakikatin Allah'ın katındaki lütuf ve kelimeler olduğunu öğretir. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamBir kapta, kuyuda veya azık torbasında bulunan rezervin harcanarak, sağılarak veya akıtılarak son damlasına kadar boşalması ve geride hiçbir şeyin kalmaması.
- Soyut anlamSonlu ve yaratılmış varlık alanına ait her türlü imkân, mühlet, delil ve zenginliğin nihai sınıra dayanarak sıfırlanması; ilahî zâtın ilim, kelam ve lütuflarının ise hiçbir sınıra çarpmaksızın tükenmez oluşu.
- Sistematik karşılıkİlahî sistemde dünyevî kaynaklar tükenmeye mahkûm bir entropi alanı teşkil ederken, ilahî kat ebedi ve tükenmez bir varlık kaynağı olarak konumlanır.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde zamana bağlı yaratılmış veya dünyevî kaynağı, bu kaynağın sonlu başlangıç hacmini, harcanma ve tüketilme debisini temsil eder. Belirli bir anında sonlu rezerv bütünüyle tükenerek sıfıra ulaşır (). Buna karşılık simgesi ilahî kelimeleri ve nimetleri gösterir; zaman sonsuza aksa dahi bu kaynaktan gelen akışın integrali ıraksak olup () asla tükenmez, yani nefâda uğramaz.