نفد
ن - ف - د
KÖK- 5 geçiş
- 4 ayet
- 5 sîga
- 12 sözlük
Kur'an'daki karşılığı: Tükenir
Notlarım
Sözlükler(12)
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR1.854 harfباب الدال والنون والفاء معهما
د ن ف، ن د ف، ف ن د، د ف ن، ن ف د، ف د ن يستعملات
دنف:
الدَّنَفُ: المَرَض المُخامِرُ المُلازِم، ورجل دَنِفٌ، وفِعلُه دَنِفَ وأدنَفَ.
وامرأة دَنِفَةٌ ورجلٌ مُدنِفٌ أيضاً، فإذا قلت: رجلٌ دَنَفٌ فالرجل والمرأة فيه سواء وكذلك الجمع لأنه مصدر، قال:
والشمسُ قد كادَتْ تكونُ دَنَفا
أي حين اصفرَّتْ.
ندف:
النَّدْف: طَرْق القُطنِ بالمِنْدَف، والفعل يندِفُ.
والدابَّةُ
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR283 harfنَفِدَ الشيءُ بالكسر نَفاداً: فَنِيَ. وأنْفَدْتُهُ أنا. وأَنْفَدَ القومُ، أي ذهبت أموالهم، أو فَنِيَ زادهم. قال ابن هرمةَ:
أَغَرُّ كمِثْلِ البَدْرِ يَسْتَمْطِرُ الندَىويَهْتَزُّ مُرْتاحاً إذا هو أَنْـفَـدا
واسْتَنْفَدَ وُسعه، أي استفرغَه. وخصمٌ مُنافِدٌ: يستفرغ جهدَه في الخصومة.
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR6.925 harfد ن ف
دنف ، دفن ، نفد ، ندف ، فند ، فدن : مستعملات .
دنف : قال الليث : الدَّنَفُ المرض المخامِر اللاَّزِمُ ، وصاحبه دَنِفٌ ومُدْنِفٌ وقد دَنِفَ يَدْنف وقد أدْنَفَ فهُو مُدنَفٌ وامرأة دَنَفَةٌ ، فإذا قلت : رجل دَنَفٌ لم تُثنِّ ولم تجمع ولم تؤنِّثْ قال العجاج :
والشَّمْسُ قد كادتْ تكون دَنَفَا
أي حين اصفَرَّت .
سلمة عن الفراء : رجل دَنَفٌ وضَنًى ، وقومٌ دَنَفٌ وَضَنًى ويجوز أن يُثَنَّى الدنف ويجمع
د ن ف دنف ، دفن ، نفد ، ندف ، فند ، فدن : مستعملات . دنف : قال الليث : الدَّنَفُ المرض المخامِر اللاَّزِمُ ، وصاحبه دَنِفٌ ومُدْنِفٌ وقد دَنِفَ يَدْنف وقد أدْنَفَ فهُو مُدنَفٌ وامرأة دَنَفَةٌ ، فإذا قلت : رجل دَنَفٌ لم تُثنِّ ولم تجمع ولم تؤنِّثْ قال العجاج : والشَّمْسُ قد كادتْ تكون دَنَفَا أي حين اصفَرَّت . سلمة عن الفراء : رجل دَنَفٌ وضَنًى ، وقومٌ دَنَفٌ وَضَنًى ويجوز أن يُثَنَّى الدنف ويجمع فيقال : أخواك دَنَفان وإخوتك أدْنافٌ ، وإذا قلتَ : رجلٌ دَنِفٌ بكسر النون ثَنَّيْتَ وجمعت لا محالة ، فقلتَ : رجل دَنِفٌ ورجلان دَنِفان وامرأة دَنِفةٌ ونسوة دَنِفاتٌ . ندف : قال الليث : النَّدْفُ طَرْق القَطن بالمِنْدَفِ والفِعل : يَنْدِف ، والدابة تَنْدِفُ وهو مسيرها نَدْفاً ، وهو سرعة رجع اليدين ، والنَّدِيفُ القُطن الذي يباع في السوق مَنْدوفاً ، والنَّدفُ شُرْبَ السباع الماءَ بألسنتها ، وقال غيره : النَّدَّاف الضَّراب بالعُود وقال الأعشى : وصَدُوحٍ إذا يُهَيِّجُها الشُّرْ بُ تَرَقَّتْ في مِزْهَرٍ مَنْدُوف أراد بالصَّدُوح جاريةً تُغنّي ؛ وقال الأصمعيّ : رجل نَدَّافٌ كثير الأكل والنَّدْفُ الأكل . ثعلب عن ابن الأعرابي : أَنْدَفَ الرجلُ إذا مال إلى النَّدف وهو صَوْتُ العود في حِجْر الكَرِينَةِ . فند : قال الليث : الفَنَدُ إنكار العقل من الهَرَم يقال : شيخ مُفْنِدٌ ولا يقال : عجوز مُفْنِدَةٌ لأنها لم تكن في شَبِيبَتها ذات رأي فَتُفَنَّد في كِبَرِها ، وقال الله جلّ وعزّ حكاية عن يعقوب : ( لَوْلاَ أَن تُفَنِّدُونِ ) ( يوسف : 94 ) . قال الفراء يقول : لولا أن تكذِبون وتُعجزون وتضعفون . أبو عبيد عن الأصمعيّ قال : إذا كثر كلام الرجل من خَرَف فهو المفْنِدُ أو المفنَّدُ ، ثعلب عن ابن الأعرابيّ : فَنَّدَ رأيَهُ إذا ضَعَّفَه ، وفَنَّدَ الرجلُ إذا جَلَس على فِنْدٍ وهو الشِّمْراخُ العظيم من الجَبَل ، وبه سُمِّيَ الفِنْد الزِّمَّانِيُّ فِنْداً واسمه شَهْلُ بن شَيْبَانَ وكان يُقال له عَدِيدُ الألف ، وفي الحديث أن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) لما تُوفي غُسِّل وصلَّى عليه الناس أَفْناداً قال أبو العباس ثعلب : أي فُرادَى فُرَادَى بلا إمام ، وحُزِرَ المصلون ثلاثين ألفاً ومن الملائكة ستين ألفاً لأن مع كل مُؤمن مَلَكين . وقال قُطْرب : الفِنْد فِنْدُ الجَبل ، والفِنْدُ الغُصْن مِن الشجر ، والفِنْدُ أَرضٌ لم يُصبْها المطر ، وهي الفِنْدِيَّةُ ويقال : لَقِينا بها فِنْداً من الناس ، أي قوماً مجتمعين ، وأَفْنَادُ الليل أركانُه وبأَحَد هذه الوجوه سُمِّي الزِّمَّانِيُّ فِنْداً . قلت : وتفسير أبي العباس في قوله : صلوا عليه أَفْناداً ، أي فُرادَى لا أعلمه إلا من الفِنْد من أَفْناد الجبل ، والفِنْد من أَغْصان الشجر ، شُبّه كلُّ رجل منهم بِفِنْدٍ من أَفْناد الجَبل ، وهي شَماريخُه . وقال ابن الأعرابي : الفِنْدَأْيةُ الفأسُ وجمعه فَنادِيدُ على غير قياس . وقال الفراء : المُفَنَّدُ الضعيفُ الرأي ، وإن كان قويَ الجسم ، وإن كان رأيهُ سديداً قال : والمِفَنَّد الضعيف الرأي والجسم معاً . وروى شمر في حديث وائلة بنِ الأسْقَع أنه قال : خرج رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) فقال : ( أتزعمون أني من آخركم وفاةً ألا إنِّي من أوَّلكم وفاة تَتْبعونَنِي أفناداً يهلك بعضُكم بعضاً ) . قلت : معناه أنهم يَصِيرون فِرَقاً ، وحدثني الشعبي السعدي عن ابن أَبي شَيْبة عن جعفر بن عَوْن عن عيسى بنِ المُسَيّب عن محمد بن يحيى عن يحيى بن حبَّان عن عائشة : أن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) قال : ( أَسْرَعُ الناس بي لُحوقاً قَوْمي تَسْتَجْلبُهم المنايا وتَتَنافَسُ عليهم أُمَّتهُم وَيعيش الناس بعدهم أَفْناداً يَقْتُل بعضُهم بعضاً ) . قلت : معناه أنهم يصيرون فِرَقاً مُختلفين ، يقتل بعضُهم بعضاً . يقال : هم فِنْدٌ على حِدَةٍ أي فِرْقةٌ على حِدَة . وروى شمر في حديث آخر : ( أن رجلاً قال للنبي عليه السلام : إني أريد أن أفَنِّد فَرَساً فقال : عليك به كُمَيْتاً أو أَدْهَمَ أَقْرَحَ أَرْثَمَ مُحَجَّلاً طَلْقَ اليُمْنَى ) . قال شمر : قال هارون بن عبد الله ، ومنه كان سُمِع هذا الحديث : أُفَنِّد ، أي أَقْتَنِي ، ورواه ابن المبارك عن موسى بن علي بن رباح عن أبيه قال : جاء رجل إلى النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ثم ذكر الحديث ، قلت : قوله : أُفَنِّد فرساً أي أتَّخِذُه وأَرتبطه كأنه حِصْنٌ ألْجأ إليه كما ألجأ إلى الفِنْد من الجبل ، وهذا أحسن من قوله أفند أي أقتني مأخوذ من فِنْدِ الجَبَل وهو الشِّمْراخ العظيم منه ، ولست أَعْرِف أُفَنِّد بمعنى أَقْتَنِي . نفد : قال الليث : أنفد القوم إذا نَفِدَ زادُهم ، ونَفِدَ الشيء يَنْفَدُ نَفَاداً واستنْفَدَ القومُ ما عندهم وأنْفَدُوه . ثعلب عن ابن الأعرابي : نَافَدْتَ الخصمَ مُنافَدةً أي حَاججتَه حتى تَقْطَع حُجته وأنشد فقال : وهو إذا ما قِيل هل من وافِدٍ أو رَجُلٍ عن حَقِّكُم مُنَافِدِ يكون للغائب مِثلَ الشَّاهِدِ وقال ابن السكيت : رجل مُنَافِدٌ جَيِّدُ الاستفراغِ لحجج خَصمه حتى يُنْفِدَها فَيَغْلِبَه . وقال أبو سعيد : في فلانٍ مُنْتَفَدٌ عن غيره كقولك مَنْدُوحَةٌ ، وقال الأخطل في شعره : لقد نَزلتُ بعبد الله مَنزلةً فيها عن العَقْبِ مَنْجاةٌ ومُنْتَفَدُ أبو زيد يقال : إنّ فِي ماله لَمُنْتَفَداً أي لَسعةً . ثعلب عن ابن الأعرابي : جلس فلان مُنْتَفَداً ومُعْتنِزاً مُتَنَحِّياً . دفن : قال الليث : دَفَنَه يَدْفِنُه دَفْناً ، والدَّفين بئر أو حَوْض ، أَو مَنْهل ، سَفَتْ الريحُ فيه الترابَ حتى ادَّفَن ، وأنشد : دِفْنٌ وَطَامٍ ماؤه كالجِرْيال قال : والمِدْفَان السِّقاء البَالي والمنْهَلُ الدَّفينُ أَيضاً وهو مِدْفانٌ بمنزلة المَدْفُون ، قال : والمِدْفَانُ أيضاً مِن الناس والإبل هو الذي يَأْبَقُ ويذهبُ على وجهه من غير حَاجَةٍ ، وإنّ فيه لَدفْناً ، والداءُ الدَّفينُ الذي لا يُعلم به حتى يَظهرَ منه شَرٌّ وعَرٌّ . وفي حديث شريح : أنه كان لا يَرُدّ العبدَ من الادِّفان ، ويَردّه من الإباق الباتّ . قال أبو عبيد : قال أبو زيد : الادِّفان أن يزُوغَ العبد من مواليه اليومَ واليومين ، يقال منه : عبد دَفُونٌ إذا كان فَعولاً لِذلك . وقال أبو عبيدة : الادِّفان أن لا يَغيب من المصر في غَيْبته . قال أبو عبيد : وروى يزيد بن هارون هذا عن هشام بن محمد عن شُريح : قال يزيد : الادِّفَان أن يَأبَق العَبد قبل أن ينتهي به إلى المصر الذي يُباعُ فيه ، فإن أبَق من المِصْر فَهو الإباق الذي يُرَدُّ به قال أبو عبيد : أما كلامُ العرب فعلى ما قال أبو زيد وأبو عبيدة ، وأما الحُكْم فعلى ما قال يزيد ، أنه إذا سُبِيَ فأَبق قبل أن ينتهي به إلى المصر ، فَوُجِدَ فليس ذلك بإِبَاقٍ يُرَدُّ منه ، فإذا صار إلى المصر فأَبق فهذا يُرَد منه في الحكم ، وإن لَمْ يَغِبْ عن المصر ، قلت : والقول على ما قاله أبو زيد وأبو عبيدة ، والحكم على مَا فَسَّرَاه أيضاً لأنه إذا غاب عن مواليه في المصر اليومَ واليومين فليس بإِبَاقٍ باتَ ، ولست أدري ما الذي أَوْحشَ أَبَا عُبيد من هذا ، وهو الصواب في اللغة والحكم عليه أقاويل الفقهاء . وقال ابن شميل : نَاقةٌ دَفُونٌ إذا كانت تَغيبُ عن الإبل وتركبُ رأسَها وحْدَها ، وقد ادَّفَنَتْ ناقتُكم . وقال أبو زيد : حَسَبٌ دَفونٌ إذا لم يكن مشهوراً ، ورجل دَفُونٌ كذلك . وقال الأصمعيّ : رجلٌ دَفْنُ المروءة ودفينُ المروءة إذا لم تكن له مُروءَة . قال لبيد : يُبارِي الريحَ لَيْسَ بجانِبِيَ ولا دَفْنٍ مُروءتُه لَئِيم أبو عبيد : الدَّفَنِيُّ ضَرْب من الثياب ، والدَّفينةُ والدَّثينةُ منزلٌ لبني سُليم . فدن : قال الليث : الفَدَنُ القَصْرُ المَشِيدُ ، وجمعه أَفْدانٌ . وأنشد : كما تَرَاطَنَ في أَفْدانِها الرُّومُ قال : والفَدَانُ يَجمعُ أَدَاةَ ثَوْرين في القِرَان بتخفيف الدال . أبو عبيد عن أبي عمرو : الفَدّان واحد الفَدَادِين ، وهي البَقَر التي يُحرث بها . وقال أبو تراب : أنشدني أبو خَليفة الحُصيني لرجل يصف الجُعُلَ : أسْوَدُ كالليل ولَيسَ باللَّيْلِ لَه جَناحَان وليس بالطَّيْرِ يَجُرُّ فَدَّاناً وليْس بالثَّوْرِ فَجَمع بين الراء واللام في القَافِية وشدَّد الفدَّان . وروى أبو العباس عن ابن الأعرابي : قال : هو الفَدَانُ بتخفيف الدال . وقال أبو حاتم : تقول العامةُ : الفَدَّانُ ، والصواب الفَدَانُ بالتخفيف .
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR10.740 harf(باب النون والفاء وما يثلثهما)
(نفق) النون والفاء والقاف أصلانِ صحيحان، يدلُّ أحدُهما على انقطاعِ شيءٍ وذَهابه، والآخر على إخفاءِ شيءٍ وإغماضِه. ومَتَى حُصِّل الكلامُ فيهما تقارَبا.
فالأوَّل: نَفَقَت الدّابةُ نُفوقاً: ماتت، ونَفَق السِّعر نَفَاقاً، وذلك أنَّه يمضي فلا يَكْسُد ولا يَقِف. وأنْفَقوا: نَفَقت سُوقُهم. والنَّفَقة لأنَّها تمضي لوجهها. ونفَق الشيءُ: فني يقال قد نَفِقَتْ نفقةُ القوم.
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR297 harf- النفاد: الفناء. قال تعالى: ﴿إن هذا لرزقنا ما له من نفاد﴾ [ص/54] يقال: نفد ينفد (راجع: الأفعال 3/163). قال تعالى: ﴿قل لو كان البحر مدادا لكلمات ربي لنفذ البحر قبل أن تنفذ﴾ [الكهف/109]، ﴿ما نفدت كلمات الله﴾ [لقمان/27]. وأنفدوا: فني زادهم، وخصم منافد: إذا خاصم لينفد حجة صاحبه، يقال: نافدته فنفدته.
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR431 harfن ف د
المال نافد وقد نفد نفاداً وأنفدوا ما عندهم واستنفدوه وانتفدوه.
قال الحارثيّ يصف بقرة: إذا استنفدت مرعًى طباها لغيره أغنّ كبرد الخال مقرته سهل وأنفد القوم: فنى زادهم.
ورجل منافد: يحاجّ الخصم حتى يقطع حجّته وينفدها.
يقال: هل عنكم من منافد.
ويقال: ليس له رافد ولا منافد.
قال أبّاق الدبيريّ في ابنه الرّكّاض: وهو إذا ما قيل هل من رافد أو رجل عن حقكم منافد يكون للغائب
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR2.277 harfنَفِدَ الشيءُ نَفَداً ونَفاداً: فَنِيَ وذهَب. وفي التنزيل العزيز: ما نَفِدَت كلماتُ الله؛ قال الزجاج: معناه ما انقَطَعَتْ ولا فَنِيَتْ. ويروى أَن المشركين قالوا في القرآن: هذا كلامٌ سَيَنْفَدُ وينقطع، فأَعلم الله تعالى أَنّ كلامه وحِكْمَتَه لا تَنْفَدُ؛ وأَنْفَدَه هو واسْتَنْفَدَه. وأَنْفَدَ القومُ إِذا نَفِدَ زادُهم أَو نَفِدَتْ أَموالُهم؛ قال ابن هرمة:
أَغَرّ كَمِثْلِ البَدْرِ يَسْتَمْطِرُ
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR172 harf* ن ف د * * نَفِدَ * الشيء بالكسر * نَفَادا * فني و * أَنْفَدَهُ * غيره وخصم * مُنَافِدٌ * يستفرغ جهده في الخصومة وفي الحديث ﴿إنْ * نَافَدْتَهُمْ * نافَدُوك﴾ ويروى بالقاف
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR2.454 harfنفد الشيء، كسمع، ينفد نفادا، بالفتح، ونفدا، محركة: فنى وذهب، ونقل شيخنا عن الزمخشري في الكشاف أنه لواستقرأ أحد الألفاظ التي فاؤها نون وعينها فاء لوجدها دالة على معنى الذهاب والخروج وقاله غيره، انتهى. وفي التنزيل العزيز ما نفدت كلمات الله قال الزجاج: معناه ما انقطعت ولا فنيت، ويروى أن المشركين قالوا في القرآن: هذا كلام سينفد وينقطع، فأعلم الله تعالى أن كلامه وحكمته لا تنفد. وأنفده هو: أفناه،
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR3.127 harfنَفِدَ
1 نَفِدَ ذ , aor. نَفَدَ , inf. n. نَفَادٌ (S, A, L, Msb, K) and نَفَدٌ, (L, K,) It (a thing, S, &c.) passed away and came to an end; became spent, exhausted, or consumed; failed entirely; ceased; syn. فَنِى (S, A, L, Msb, K) and ذَهَبَ (S, L, K) and اِنْقَطَعَ. (L, Msb.)
انقدهُ
4 انقدهُ ذ (S, A, L, Msb, K) and ↓ استنفدهُ (A, L, K) and ↓ انتفده (K) He caused it to pass away or come to an
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR838 harfنَفِدَ
نَفِدَ A ( n. ac. نَفَد 4 , نَفَاْد 22 ),
a. Was exhausted, spent; ceased; failed.
نَفَّدَ
نَفَّدَ II
a. [ coll. ], Detailed.
نَاْفَدَ
نَاْفَدَ III ,
a. Prosecuted, went to law with.
أَنْفَدَ
أَنْفَدَ IV ,
a. Exhausted, consumed, spent.
b. see I .
c. Was destitute.
تَنَاْفَدَ
تَنَاْفَدَ VI
a. [ Ila ], Went to law.
اِنْتَفَدَ
اِنْتَفَدَ VIII ,
a. see IV (a) .
b. Claimed &
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR8.174 harfنفد
نَفِدَ - يَنْفَدُ - نَفَاد
نَفِدَ - يَنْفَدُ + الشيء (مال - طعام): يذهب وينقطع ويقضي ويفنى: ينتهي ولا يبقى منه شيء
نَفاد: على وزن " فَعال " اسم فعل من " نَفِدَ - يَنْفَدُ ": الانتهاء والفناء وعدم بقاء شيء منه
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " هلاك وفناء الشيء وزواله، جسماً، أو أثراً وفعلاً " وهي:
فَنيَ - يَفْنى، هَلَكَ - يَهْلِكُ،
Mücavir kökler25 mücavir (33 toplam)
- مدد
2 ortak ayet · Kiriş demektir
- بحر
2 ortak ayet · Bahr deniz demektir
- كلم
2 ortak ayet · Kelime
- قلم
1 ortak ayet · Koparılmış daldır
- بقي
1 ortak ayet · Bakiyye bir kaptan bir şey boşaltıldıktan sonra dökülmeden…
- سبع
1 ortak ayet · Yırtıcı hayvan demektir
- شجر
1 ortak ayet · Ağaç
- صبر
1 ortak ayet · Granit taş demektir
- أجر
1 ortak ayet · (EaCR) “Acur” tuğla demektir
- جزي
1 ortak ayet · Ceze’e (hemze ile) bir şeyin parçası, bozulmadan bütünden…
- رزق
1 ortak ayet · Üzüm demektir
- عزز
1 ortak ayet · Yağmur suyu ile doymuş topraktır
Geçtiği ayetler(4)
قُلْ لَوْ كَانَ الْبَحْرُ مِدَادًا لِكَلِمَاتِ رَبِّي لَنَفِدَ الْبَحْرُ قَبْلَ أَنْ تَنْفَدَ كَلِمَاتُ رَبِّي وَلَوْ جِئْنَا بِمِثْلِهِ مَدَدًا
TükenirDe ki: Rabbımın sözlerini yazmak için denizler mürekkep olsa ve bir o kadarını da katsak; daha Rabbımın sözleri tükenmeden denizler tükenirdi.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | نفد |
| Yapı | Üçlü kök |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | فني, فرغ, قطع |
| Zıt Kök | بقي |
| Çekirdek Özet 1 | Bir kaynağın, azığın veya suyun harcanarak tamamen bitmesi, son damlasına kadar tükenip kesilmesi |
| Çekirdek Özet 2 | İnsanî ve dünyevî kaynakların sınırlılığı ile ilahî kelimelerin ve lütufların sonsuzluğu arasındaki mutlak karşıtlık |
| Çekirdek Özet 3 | Tükenebilir olan ile tükenmez olanın ontolojik ayrımı; ilahî kudret, ilim ve nimetlerin nihayetsizliği |
| Kritik Hata Riski | Kökün anlamını yalnızca fiziksel bir yok oluş sanıp, kaynağın aslından gelen varoluşsal süreklilik ve sınırsızlık vurgusunu gözden kaçırmak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| نف | İçeriden dışarıya doğru üfleme, fışkırma, itilme, ayrılma ve dağılarak boşalma hareketi; nitekim نفخ üflemeyi, نفث püskürtmeyi, نفذ bir şeyi delip geçmeyi, نفق harcanıp çıkmayı veya tükenmeyi, نفر ürküp ayrılmayı ifade eder. | د | Kapı, sınır ve kesintiyi imleyen sesin eklenmesiyle, dışarı doğru boşalan ve harcanan şeyin sınıra ulaşıp tamamen kesilmesi, ardında hiçbir bakiye bırakmayacak biçimde tükenmesi anlamı pekişmiştir. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ن | Filiz veya yılan; süreklilik, akış, hareket ve canlılık | |
| ف | Ağız; dışa açılma, çıkış, sarf edilme ve harcanma | |
| د | Kapı; sınır, son nokta, kesilme ve durma | |
| نفد | Bir kaynaktan dışarıya doğru sürekli akan veya harcanan unsurun nihai sınıra dayanarak tamamen kesilmesi ve tükenmesi hareketi |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Çöl yolculuğunda yolcunun azığının tamamen bitmesi veya kuyudaki suyun son damlasına kadar çekilip kuruması; kuyunun suyunun tükenmesi durumu için Arapçada أَنْفَدَتِ الرَّكِيَّةُ denir. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken Arap şiirinde bir otlağın veya kaynağın hayvanlar tarafından tüketilmesini ifade etmek üzere türevleri kullanılmıştır; nitekim el-Hârisî bir sığırı tasvir ederken otlağın bitirilmesini إِذَا اسْتَنْفَدَتْ مَرْعًى ibaresiyle zikreder. |
| Erken Arapça kullanım | İbn Herme bir beytinde cömert bir kimseyi överken elindeki her şeyi tüketse dahi sevinç ve cömertliğini koruduğunu şu mısra ile anlatır: أَغَرّ كَمِثْلِ البَدْرِ يَسْتَمْطِرُ النَّدَى / ويَهْتَزُّ مُرْتاحاً إِذا هو أَنْفَدَا |
Kaynak Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha, Maqāyīs al-Lugha.
Sami etimolojik katman
Arapça نفد kökü, Sami dillerinin güney kolunda belirginleşen ve temel olarak harcanıp bitme, tükenme, son bulma ve sınırına ulaşma manalarını taşıyan bir köktür. Kuzeybatı Sami dillerinde ve İbranicede aynı anlamsal işlev genellikle farklı fonetik dizilimlerle veya kökteş köklerin semantik kaymalarıyla karşılanırken, Arapçada kök özellikle maddî rezervlerin (azık, su, mal) ve soyut imkânların (delil, söz, mühlet) tükenip sona ermesi noktasında özelleşmiştir. İkili نف çekirdeğinin taşıdığı dışa doğru fışkırma ve boşalma dinamiği, Sami dil havzasında genellikle maddî bir eksilme veya harcanma süreciyle birleşir. Erken dönem Arap bedevi hayatının kıtlık ve sınırlı kaynak tecrübesi, kökün birikmiş olanın harcanarak sıfırlanması manasını berraklaştırmıştır.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, David Cohen, Lisān al-ʿArab.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Azığın ve kuyu suyunun tükenmesi | Bir rezervin harcanarak veya sağılarak bitirilmesi, kabın veya kaynağın boşalması çekirdek anlamı oluşturur. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Güney Sami dillerinde tükenme ve kesilme alanı | Dışa doğru akış ve harcanma bildiren Sami kök matrisleriyle fonetik ve semantik akrabalık taşır. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik çerçevenin dışındaki dil aileleriyle doğrulanmış doğrudan bir köken bağı tespit edilememiştir. | Veri bulunamadı |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Tahdhīb al-Lugha.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| نفد | Anlamlı | Tükenmek, bitmek | Bir kaynağın harcanarak son bulması, ardında hiçbir şey kalmaması | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| ندف | Anlamlı | Pamuk atmak, vurmak | Yayı kirişle çırparak pamuğu kabartmak veya hızlı adımlarla yürümek | Ses ve darbe ile dağıtma hareketi; Kur'an'da geçmez |
| فند | Anlamlı | Bunamak, yalanlamak | Yaşlılık sebebiyle aklın zayıflaması, görüşün tutarsızlaşması, asılsız saymak | Zihnin gücünün tükenmesi ve sapması; Kur'an'da geçer |
| فدن | Anlamlı | Yüksek köşk, saray | Taş ve kireçle yükseltilmiş muhkem bina ve köşk | Yükseltme ve kurma; Kur'an'da geçmez |
| دنف | Anlamlı | Ağır hastalık | Kişiyi ölümün eşiğine getiren, takatini tüketen ağır ve yapışkan dert | Bedensel kuvvetin tükenmesi; Kur'an'da geçmez |
| دفن | Anlamlı | Gizlemek, gömmek | Bir şeyi toprağın altına koyup üzerini örtmek, izini kaybetmek | Görünürlükten çıkarma; Kur'an'da geçmez |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| نفد | Merkez | Tükeniş ve bitiş | Bir kaynağın harcanarak veya kullanılarak tamamen sıfırlanması | Kaynağın içindeki miktarın son bulması |
| فني | Komşu | Yok oluş ve zeval | Varlığın zâtının zevale uğraması ve ontolojik olarak silinmesi | Maddenin veya varlığın kendisinin son bulması |
| فرغ | Komşu | Boşalma | Bir kabın veya mekânın içindekinin tahliye edilmesi | Boşalan nesne kalır, içindeki çekilmiş olur |
| قطع | Komşu | Kesilme | Devam eden bir akışın veya bağın dış bir müdahaleyle durması | Kaynak bitmese de irtibatın kopması |
| بقي | Zıt | Süreklilik ve kalıcılık | Bir varlığın veya kaynağın tükenmeksizin varlığını sürdürmesi | Zaman ve harcama karşısında eksilmeme |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | نفد | Tükenmek, bitmek | Bir kaynağın bütünüyle harcanıp kesilmesi | Kesin |
| Latince | haurire, consumere | Tüketmek, sonuna kadar boşaltmak | Kaynaktaki varlığı son damlasına kadar çekip bitirme yönünü karşılar | Güçlü |
| İngilizce | to be exhausted, to run out, to deplete | Tükenmek, bitmek, tükenip kalmamak | Kaynağın hacminin veya stokunun sıfırlanması durumunu tam olarak verir | Kesin |
| Almanca | versiegen, ausgehen, erschöpft sein | Kurumak, bitmek, tükenmek | Kuyunun veya kaynağın kesilmesi ve rezervin son bulması nüansını aktarır | Güçlü |
| Fransızca | s'épuiser, tarir | Tükenmek, kurumak | Bir kaynağın debisinin veya rezervinin tamamen son bulmasını ifade eder | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Wörterbuch, Lane's Lexicon.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| يَكُنْ مِدَاداً لِكَلِمَاتِ رَبِّي لَنَفِدَ الْبَحْرُ قَبْلَ أَنْ تَنْفَدَ كَلِمَاتُ رَبِّي | İlahî ilmin ve hikmetin sonsuzluğu, yaratılmış araçların yetersizliği | Yaratılışın ve varlığın hakikatlerini yazmak için denizler mürekkep olsa dahi ilahî kelimelerin asla son bulmayacağı bağlamı; Kehf 18:109 ve Lokmân 31:27. |
| مَا عِنْدَكُمْ يَنْفَدُ وَمَا عِنْدَ اللَّهِ بَاقٍ | Dünyevî metâın sınırlılığı ve faniliği | İnsanın elindeki her türlü maddî imkânın harcanarak sıfırlanacağı, buna karşılık ilahî katın kalıcılığı karşıtlığı; Nahl 16:96. |
| إِنَّ هَذَا لَرِزْقُنَا مَا لَهُ مِنْ نَفَادٍ | Cennet nimetlerinin kesintisizliği ve ebediyeti | Uhrevî rızıkların ve lütufların kesintiye uğramayacağı, sonunun gelmeyeceği müjdesi; Sâd 38:54. |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Kelam sıfatı ve ilahî ilim | İlahî kelamın ve ilmin sonsuzluğu meselesinde, yaratılmış olan denizlerin tükenmesi ile kelimelerin tükenmezliği arasındaki ontolojik fark tartışılmıştır. | Sonsuzluk ve kesintisizlik |
| Fıkıh | Nafaka, mülkiyet ve harcama sınırları | Eldeki malın veya sermayenin tükenmesi durumunda vecibelerin düşmesi ya da borçlunun iflas hali bağlamında dolaylı olarak değerlendirilir. | Rezervin sıfırlanması |
| Tefsir | Temsil ve mecaz tahlili | Denizlerin mürekkep, ağaçların kalem olması tasvirinde sayının ve hacmin ilahî ilmi kuşatamayacağı, nefâd fiilinin mutlak acziyet ve sınırlılık belirttiği vurgulanır. | Mutlak sınır ve kifayetsizlik |
| Hadis | Cedel ve münazara ahlakı | Rivayette geçen إِنْ نَافَدْتَهُمْ نَافَدُوكَ ifadesinde, hasmın delilini tüketmeye veya kusurunu sayıp dökmeye kalkışmanın karşılıklı bir tükenişe yol açacağı uyarısı yer alır. | Karşılıklı delil tüketme |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Varlık ve beka dengesi | Ontolojik fanilik | Fanilik ile ebediyeti tefrik etme | İnsanî olan her şey tükenmeye mahkûmken, Allah katındaki değerlerin ebedi kalacağını bildirir. | Kesin |
| İlmi | Bilgi felsefesi ve epistemoloji | Sonsuz malumat alanı | İlimde mutlak sınırın reddi | Yaratılmış algı ve araçların tükenir olduğunu, ilahî hakikatlerin ise kuşatılamaz bir sonsuzluk arz ettiğini vazeder. | Güçlü |
| Siyasi | Otorite ve güç kaynakları | İktidar rezervinin tükenişi | Meşruiyet ve güç sınırını hatırlatma | Dünyevî güçlerin maddî dayanaklarının tükenmeye açık olduğunu, kalıcı olanın ilahî adalet ilkeleri olduğunu gösterir. | Muhtemel |
| İktisadi | Kaynak yönetimi ve kıtlık | Sınırlı stok ve rezerv | Tüketim bilinci oluşturma | Dünyadaki maddî kaynakların harcanarak sıfırlanabileceğini, bu yüzden israfın önlenmesi ve ebedi yatırıma yönelinmesi gerektiğini temellendirir. | Güçlü |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Asimptotik limit ve sıfıra yakınsama; rezerv tükenimi (depletion) | Sonlu bir kaynağın sürekli harcanarak veya belirli bir anında rezervin sıfıra ulaşması dinamiğidir; termodinamikte entropi artışıyla kullanılabilir enerjinin tükenmesini andırır. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Tükenmişlik (burnout) ve kaynak tüketimi kuramı | Bireyin psikolojik veya toplumsal kaynaklarının sürekli baskı ve harcama altında kalarak bütünüyle işlevsizleşmesi ve bitmesi durumunu yansıtır. | Muhtemel |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca sıradan bir maddî harcama veya günlük bir erzak bitişi gibi algılayıp, ayetlerdeki ontolojik sonsuzluk-sonluluk gerilimini basite indirgemek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da kök, insanın sahip olduğu bütün dünyevî imkânların ve kâinattaki tüm maddî büyüklüklerin (denizler dahi olsa) sınırlılığını, buna mukabil ilahî kelimelerin ve lütufların tükenmezliğini bildiren temel bir teolojik ilke olarak kullanılır. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | İnsanın elindekini baki zannederek dünyaya bağlanması, cennet nimetlerinin sürekliliğini dünyevî kıtlık mantığıyla değerlendirmesi veya ilahî kelamın sınırlandırılabileceğini düşünmesi hatasına yol açar. |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın varlık hiyerarşisinde yaratılmış ile Yaratan arasındaki en temel farklardan birini; yani sonluluk ile sonsuzluk, tükenirlik ile baki oluş tezatını en yalın biçimde ortaya koyduğu için hayatidir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İlahî ilmin ve kelimelerin azametini anlatan ayetlerde (Kehf 18:109, Lokmân 31:27), infak ve dünya metâının faniliğini işleyen pasajlarda (Nahl 16:96) ve cennet ehline vaad edilen ebedi nimetlerin vasfında (Sâd 38:54) belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | İnsanın kendi birikimini ve gücünü tükenmez zannetme yanılgısını yıkar; dünyevî kaynakların mutlak surette sonlu olduğunu, tükenmez tek hakikatin Allah'ın katındaki lütuf ve kelimeler olduğunu öğretir. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamBir kapta, kuyuda veya azık torbasında bulunan rezervin harcanarak, sağılarak veya akıtılarak son damlasına kadar boşalması ve geride hiçbir şeyin kalmaması.
- Soyut anlamSonlu ve yaratılmış varlık alanına ait her türlü imkân, mühlet, delil ve zenginliğin nihai sınıra dayanarak sıfırlanması; ilahî zâtın ilim, kelam ve lütuflarının ise hiçbir sınıra çarpmaksızın tükenmez oluşu.
- Sistematik karşılıkİlahî sistemde dünyevî kaynaklar tükenmeye mahkûm bir entropi alanı teşkil ederken, ilahî kat ebedi ve tükenmez bir varlık kaynağı olarak konumlanır.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde zamana bağlı yaratılmış veya dünyevî kaynağı, bu kaynağın sonlu başlangıç hacmini, harcanma ve tüketilme debisini temsil eder. Belirli bir anında sonlu rezerv bütünüyle tükenerek sıfıra ulaşır (). Buna karşılık simgesi ilahî kelimeleri ve nimetleri gösterir; zaman sonsuza aksa dahi bu kaynaktan gelen akışın integrali ıraksak olup () asla tükenmez, yani nefâda uğramaz.