نفذ
ن - ف - ذ
KÖK- 3 geçiş
- 1 ayet
- 3 sîga
- 12 sözlük
“Nefez”, iğnenin deride deldiği deliktir. Kapanan delik manasındadır.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(12)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
“Nefez”, iğnenin deride deldiği deliktir. Kapanan delik manasındadır.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR707 harfباب الذال والنون والفاء معهما
ن ف ذ يستعمل فقط
نفذ:
النَفاذُ: الجَواز والخُلُوصُ من الشيء، ونَفَذْتُ أي جُزْتُ، وطريقٌ نافِذٌ: يجُوزُه كلُّ اَحَدٍ ليس بين قومٍ خاصٍّ دون العامّة، ويقال: هذا الطريق ينفُذ إلى مكان كذا وكذا، وفيه منفَذٌ للقوم أي مجاز.
ونَفَذَ السَّهْمُ وأنفَذْته، والنَّفَذُ يستعمل في إِنفاذ الأمر، تقول: قام المسلمون بنَفَذِ الكتاب، أي بإِنفاذ ما فيه.
وقال قيس بن الخطيم:
طَعَنْتَ
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR336 harfنفذ السهم من الرَمِيَّةِ. ونَفَذَ الكتابُ إلى فلان نَفاذاً ونفوذاً، وأَنْفَذْتُهُ أنا. والتنفيذُ مثله. ورجلٌ نافِذٌ في أمره، أي ماضٍ. وأمرُهُ نافِذٌ أي مطاعٌ. وقواهم: أتى بِنَفَذِ ما قال، أي بالمخرج منه. وطعنةٌ لها نَفَذٌ، أي نافِذَةٌ. قال الشاعر قيس بن الخطيم:
طَعَنْتُ ابنَ عبدِ القيسِ طَعْنَةَ ثائرٍلها نَفَذٌ لولا الشُعاعُ أضـاءهـا
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR2.164 harfذ ن ف
نفذ ، فنذ .
نفذ : قال الليث : نَفَذَ السهمُ من الرَّميَّة يَنفُذ نَفَاذاً ، ورمَيْتُه فأَنْفذتُه ، ورجل نَافِذ في أَمْرِه وهو الماضي فيه ، وقد نَفذ يَنْفُذ نَفَاذاً قال : وأما النَّفَذ فإنه يستعمل في موضع إنفاذ الأمر .
يقال : قال المسلمون بِنَفَذ الكتاب ، أي بإنْفاذ ما فيه .
وقال قيس بن الحطيم في شعره :
طَعَنْتُ ابنَ عَبْدِ القَيْسِ طَعْنَة ثائِرٍ
لها نَفَذٌ لولا الشُّعاعُ أضاءها
أراد
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR10.740 harf(باب النون والفاء وما يثلثهما)
(نفق) النون والفاء والقاف أصلانِ صحيحان، يدلُّ أحدُهما على انقطاعِ شيءٍ وذَهابه، والآخر على إخفاءِ شيءٍ وإغماضِه. ومَتَى حُصِّل الكلامُ فيهما تقارَبا.
فالأوَّل: نَفَقَت الدّابةُ نُفوقاً: ماتت، ونَفَق السِّعر نَفَاقاً، وذلك أنَّه يمضي فلا يَكْسُد ولا يَقِف. وأنْفَقوا: نَفَقت سُوقُهم. والنَّفَقة لأنَّها تمضي لوجهها. ونفَق الشيءُ: فني يقال قد نَفِقَتْ نفقةُ القوم.
(باب النون والفاء وما يثلثهما) (نفق) النون والفاء والقاف أصلانِ صحيحان، يدلُّ أحدُهما على انقطاعِ شيءٍ وذَهابه، والآخر على إخفاءِ شيءٍ وإغماضِه. ومَتَى حُصِّل الكلامُ فيهما تقارَبا. فالأوَّل: نَفَقَت الدّابةُ نُفوقاً: ماتت، ونَفَق السِّعر نَفَاقاً، وذلك أنَّه يمضي فلا يَكْسُد ولا يَقِف. وأنْفَقوا: نَفَقت سُوقُهم. والنَّفَقة لأنَّها تمضي لوجهها. ونفَق الشيءُ: فني يقال قد نَفِقَتْ نفقةُ القوم. وأنْفَق الرّجُل: افتَقَر، أي ذهب ما عِندَه. قال ابنُ الأعرابي: ومنه قوله تعالى: ﴿إذاً لأَمْسَكْتُمْ خَشْيَةَ الإنْفَاقِ﴾ [الإسراء 100].وفرسٌ نَفِقُ الجرْيِ، أي سريعُ انقطاع الجري. والأصل الآخر النَّفَق: سَرَبٌ في الأرض لـه مَخْلَصٌ إلى مكان. والنَّافقاء: موضِعٌ يرقِّقه اليَربوعُ من جُحْرِه فإذا أُتِيَ من قِبَل القاصعاء ضَرَب النَّافقاءَ برأسه فانتفَقَ، أي خرج. ومنه اشتقاق النِّفاق، لأن صاحبَه يكتُم خلافَ ما يُظهِر، فكأن الإيمان يَخرُج منه، أو يخرج هو من الإيمانِ في خفاء. ويمكن أنَّ الأصلَ في الباب واحد، وهو الخُرُوجُ. والنَّفَق: المَسلك النَّافذ الذي يُمكن الخروجُ منه. أمَّا نَيْفَق السَّراويل فقد قال أبو بكر([1]): هو فارسيٌّ معرَّب. (نفل) النون والفاء واللام أصلٌ صحيح يدلُّ على عَطاء وإعطاء. منه النَّافلة: عَطِيَّة الطَّوْعِ من حيثُ لا تَجِب. ومنه نافلة الصَّلاة. والنَّوْفل: الرّجُل الكثيرُ العطاء. قال: * يأبَى الظُّلامةَ منه النَّوفلُ الزُّفَر([2]) * ومن الباب النفَل: الغُنْم. والجمع أنفال، وذلك أن الإمام ينفِّل المحارِبينَ، أي يُعطِيهم ماغَنِموه. يقال: نفَّلتُك: أعطيتُك نَفَلا. وقولهم: انتَفَلَ من الشَّيء انتفى منه، فمن الإبدال، واللام بدل من الياء. قال المتلمِّس: أَمنْتفِلاً من نَصْر بُهْثة خِلْتَني *** ألاَ إنَّني منهم وإن كنتُ أيْنَما([3]) (نفه) النون والفاء والهاء أصلٌ واحد يدلُّ على إعياءٍ وضعف. منه نَفِهت النَّفسُ: أعْيَتْ وكَلَّت. وهو نافِهٌ ونُفَّهٌ. قال: * بنا حَرَاجِيجُ المَهَارِي النُّفَّهِ([4]) * وهو مُنَفَّهٌ ومَنْفُوهٌ: ضعيفٌ جَبان. (نفي) النون والفاء والحرف المعتلّ أُصَيلٌ يدلُّ على تعْرِية([5]) شيء من شيءٍ وإبعاده منه. ونَفَيتُ الشّيءَ أنفيه نفياً، وانتفى هو انتفاء. والنُّفَاية: الرَّدِيُّ يُنفَى. ونَفِيُّ الرِّيحِ: ما تَنفيه من التُّرابِ حتى يصيرَ في أصولِ الحِيطان. ونَفِيُّ المطر: ما تنفيه الرِّيحُ أو ترُشُّه. ونَفِيُّ الماء: ما تطاير من الرِّشاءِ على ظهر المائح. قال: * على تِلك الجِفَارِ من النّفيِّ * والمهموز منه كلمةٌ واحدة، هي النُّفأُ: قطعٌ من الكلأ متفرّقة من([6]) عُظْم الكلأ، الواحدة نُفَأة. قال: جَادَتْ سوارِيه وآزَرَ نَبتَهُ *** نُفَأٌ من الصَّفراءِِ والزُّبَّادِ([7])(نفت) النون والفاء والتاء. يقولون: نَفَتَت القِدرُ: غَلَتْ ويَبِسَ مَرَقُها عليها. قال: وصاحبٍ لِصدرِهِ كَتِيتُ *** عليَّ مثلَ المِرْجَلِ النَّفُوتِ ونفت صَدْرُه بالعَداوة: غَلاَ. (نفث) النون والفاء والثاء أصلٌ صحيح يدلُّ على خروج شيء من فمٍ أو غيره بأدنَى جَرْس. منه نَفَثَ الرّاقِي رِيقَه، وهو أقلُّ من التَّفْل. والساحرة* تَنْفُِثُ السمّ. و "لابدَّ للمصدور أن يَنْفُث([8])" مثَل. و "لو سألني نُفَاثَةَ سِوَاكٍ ما أعطيته"، وهو ما بقي في أسنانه فنفَثَه. ودمٌ نفيثٌ: نَفَثَهُ الجُرحُ، أي أظهَرَه. (نفج) النون والفاء والجيم: أصلٌ يدلُّ على ثُؤُورِ شيءٍ وارتفاعِه. ونفجَ اليَربوعُ: ثار. وأنْفَجَه صائدُه. ونَفَجَت الفَرُّوجة من بَيضها: خرجَتْ. وانتَفَجَ جَنْبَا البعيرِ: ارتفعا. والنَّوَافج: مؤخَّرات الضُّلوع، واحدتها نافجة([9]). والنَّفّاج: المفتخر بما ليس عنده. ونَفَجَتِ الرِّيح: جاءت بقُوَّة. والنَّفِيجة: الشّطبية من النَّبْع تُتَّخذ قوساً، كأنَّها تنتفج على الشّجرة. (نفح) النون والفاء والحاء: أصلٌ يدلُّ على اندفاعِ الشَّيء أو رَفْعِه. ونَفَحتْ رائحةُ الطِّيب نَفحاً: انتشرَتْ واندفعت. ولهذا الطِّيب نَفحةٌ طيِّبة. ثم قيس عليه فقيل: نَفَح بالمال نَفحاً، كأنَّه أرسله من يده إرسالاً. ولا تزالُ لفلانٍ نَفَحاتٌ من معروف. ونَفَحت الرِّيح. هبَّت. وقوسٌ نَفُوحٌ: بعيدة الدَّفع للسَّهم. ونَفَحت الدّابّةُ: رمَتْ بحافرها فضربَتْ به. وكذلك نَفَحَه بالسَّيف: تناوَله به. والنَّفوح من ا لنُّوق: ما يخرُج لبنُها من أحاليلها من غير حَلْب. (نفخ) النون والفاء والخاء: أصلٌ صحيح يدلُّ على انتفاخٍ وعلوّ. منه انتفَخَ الشّيءُ انتفاخاً. ويقال انتَفَخَ النَّهار: علا. ونَفْخَة الرَّبيع: إعْشابه([10])؛ لأنَّ الأرضَ تربو فيه وتنتفِخ. والمْنفُوخُ: الرَّجل السَّمين. والنَّفْخاء من الأرض مثلُ النَّبْخاء؛ وقد مَضَى. (نفد) النون والفاء والدال: أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على انقطاعِ شيء وفَنائِه. ونفِدَ الشّيءُ يَنفَد نَفاداً. وأنفَدُوا: فَنِيَ زادُهم. ويقال للخَصْم مُنافِدٌ، وذلك أن يَتخاصمَ الرَّجُلانِ يريد كلٌّ منهما إنفادَ حجَّةِ صاحِبه. وفي الحديث: "إنْ نافَدْتَهم نافَدُوك"، أي إنْ قلتَ لهم قالوا لك. (نفذ) النون والفاء والذال: أصلٌ صحيح يدلُّ على مَضاءٍ في أمْرٍ وغيرِه. ونَفذ السَّهمُ الرمية نَفاذاً([11]). وأنْفذْتُه أنا. وهو نافذٌ: ماضٍ في أمره. (نفر) النون والفاء والراء: أصلٌ صحيح يدلُّ على تجافٍ وتباعد. منه نَفَر الدّابّةُ وغيرُه نِفاراً، وذلك تَجافِيهِ وتباعُدُه عن مكانِه ومَقرِّه. ونَفَر جلدُه: وَرِمَ. وفي الحديث: "أنَّ رجلاً تخلَّلَ بالقَصَب فنَفَرَ فَمُه"، أي وَرِم. قال أبو عبيد: وإنَّما هو من نِفَار الشَّيءِ عن الشَّيءِ وتَجافِيهِ عنه؛ لأنَّ الجلد يَنفِر عن اللَّحم للدَّاء الحادثِ بينهما. ويوم النَّفْر: يومَ يَنفِر النّاسُ عن مِنىً. ويقولون: لقيته قبل صَيحٍ ونَفْر، أي قبلَ كلِّ صائح ونافر. والمنافرة: المحاكمة إلى القاضي بين اثنَين، قالوا: معناه أنَّ المُبتغَى تفضيلُ نَفَر على نفر([12]). وأنفرت أحدَهما على الآخر. والنَّفَر أيضاً من قياس الباب لأنَّهم يَنفِرون للنُّصْرة. والنَّفير: النَّفَر، وكذا النَّفْر والنَّفْرة: كلُّ ذلك قياسُه واحد. وأنشَدَ الفرّاء في النَّفْرة: حَيَّتْكَ ثُمَّتَ قالتْ إنَّ نَفْرَتَنا *** اليومَ كلّهُمُ يا عُرْوَ مشتَغِلُ([13])وتقول العرب: نَفَّرْتُ عن الصَّبيِّ، أي لقَّبتُه لَقَباً، كأنَّه عِندهم تنفيرٌ للجِنّ عنه وللعَيْن. قال أعرابيّ: قيل لأبي لما وُلِدْت: نَفِّرْ عن ابنك! فسمَّاني قُنفُذاً، وكَنَّاني أبا العَدّاء. (نفز) النون والفاء والزاء أُصَيْلٌ يدلُّ على الوُثوب وشِبْه الوُثوب. ونَفَزَ الظَّبي: وَثَبَ في عَدْوِه. والمرأة تنفِّز ولدها: ترقِّصه. وأنْفَزتُ السَّهمَ على ظهر يدي: أدَرْتُه. قال: يَخُرْنَ إذا أُنْفزْن في ساقِط النَّدَى *** وإن كانَ يوماً ذا أهاضيبَ مُخْضِلا([14])(نفس) النون والفاء والسين أصلٌ واحد يدلُّ على خُروج النَّسيم كيف كان، من ريح أو غيرها، وإليه يرجعُ فروعه. منه التَّنَفُّس: خُروج النَّسِيم من الجوف. ونَفَّسَ الله كُربَته، وذلك أنَّ في خُروج النَّسيم رَوْحاً وراحةً*. والنَّفَس: كلُّ شيءٍ يفرَّجُ به عن مكروب. وفي الحديث: "لا تَسُبُّوا الرِّيح فإنَّها من نَفَس الرَّحمن" يعني أنَّها رَوحٌ يتنفَّس به عن المكروبين. وجاء في ذكر الأنصار: "أجِدُ نَفَس رَبِّكم من قِبَلِ اليَمَن"، يراد أن بالأنصار نُفِّسَ عن الذين كانوا يؤذَوْن من المؤمنين بمكَّة([15]). ويقال للعَيْن نَفَسٌ. وأصابت فلاناً نَفْسٌ. والنَّفْس: الدَّم، وهو صحيح، وذلك أنَّه إذا فُقِد الدّمُ من بَدَنِ الإنسان فَقَدَ نَفْسَه. والحائض تسمَّى النُّفَساءَ([16]) لخرُوج دَمِها. والنِّفاس: وِلادُ المرأة، فإذا وَضَعت فهي نُفَساء. ويقال: ورِثْتُ هذا قبل أن يُنْفَسَ فلانٌ، أي يولَد. والولدُ منفوس. والنِّفاس أيضاً: جمع نُفَساء. ويقال: كرَعَ في الإناء نَفَساً أو نَفَسَيْن. ويقال: للماء نَفَسٌ، وهذا على تسميته الشَّيء باسم غيرِه، ولأنَّ قِوام النَّفس به. والنَّفسُ قِوامُها بالنَّفَس. قال: تَبِيت الثَّلاثُ السُّودُ وهي مناخةٌ ***على نَفَسٍ من [ماءِ] ماوِيّةَ العَذْبِ([17])ومن الاستعارة: تَنفّسَت القَوسُ: انشقَّت. وشيءٌ نفيس، أي ذو نفس وخَطَر يُتنافَسُ به. والتّنافُس: أن يُبرِزَ كلُّ واحد من المتبارزَين قوَّةَ نَفْسه. وقولُهم في الدِّباغ نَفس([18])، هذا هو القياس، أي يَسير منه، قَدرُ ما يُدبَغ به الإهاب مَرَّة، شبّهه في قلَّته بنَفَسٍ يُتَنفَّس. وقياس الباب في هذا وفيما معناه واحد([19]). (نفش) النون والفاء والشين أصلٌ صحيح يدلُّ على انتشار. من ذلك نَفْش الصُّوف، وهو أن يُطْرَق حَتَّى يتنفّش. ونَفَش الطّائرُ جناحَيه. ونَفَشَت الإبلُ: تردَّدَتْ وانتشرَتْ بلا راع. وفِعلُها النَّفْش؛ وإبلٌ نُفّاشٌ ونَوافش. (نفص) النون والفاء والصاد كلماتٌ يتقارب قِياسُها، وهي تدلُّ على إخْراج شيءٍ من البدن أو إلقائِهِ بقُوّة. منه أنفَصَ فلانٌ في ضَحِكه: استغْربَ. وأنفصَ ببَولِه مثل أوْزَعَ. ويقال إنَّ النُّفَص: أنضاحُ الدّم، الواحدة نُفْصَة. قال: * تَرَى الدِّماءَ على أكتافها نُفَصا([20]) * قال ابن دريد([21]): والنُّفَاص: داءٌ يصيب الغَنَم فيبول حتى يموت. (نفض) النون والفاء والضاد أصلٌ صحيح يدلُ على تحريكِ شيءٍ لتنظيفه من غبارٍ أو نحوه، ثم يُستَعار. ونَفَضت الثّوبَ وغيرَه نَفْضاً. والنَّفَض: ما نفضَتْه الشَّجرةُ من ثَمَرِها. وامرأةٌ نَفوضٌ: نَفَضَتْ بطنَها عن وَلدها. والنَّافض: الحُمَّى ذات الرِّعْدة، لأنَّها تَنفُض البَدن نَفْضاً. وأنْفَضوا: فَنِيَ زادُهم، أي لمَّا نفِدَ زادُهم وَفَنِيَ نَفَضُوا أوعيتَهم. وتقول العربُ مثلاً: "النُّفاض([22]) يُقطِّرُ الجَلَب"، إذا أنْفَضُوا وقلَّ ما عِندهم جَلَبوا إبلَهم للبيْع. ويُستعار من الباب قولهم: نَفَضْتُ الأرضَ، إذا بَعَثْتَ مَن ينظر أبِها عدوٌّ أم لا. ونَفَضْتُ اللَّيلَ، إذا عَسَسْتَ لتنفُض عن أهل الرِّيبة. والنَّفِيضة والنَّفَضَة: القومُ يفعلون ذلك. قال: يَرِدُ المياهَ حضيرَةً ونَفِيضةً *** وِرْدَ القطاةِ إذا اسْمَألَّ التُّبَّعُ([23])وتقول العرب: "إذا تكلَّمتَ ليلاً فاخفِضْ، وإذا تكلَّمت النّهارَ فانْفُض". تقول: انظر حَوالَيْك، فلعلَّ ثَمَّ مَنْ لا يَصلُح أن يَسمَع كلامَك. والنِّفاض: إزار الصِّبْيان. ويمكن أن يكون من الباب. قال: * جارية بيضاء في نِفَاضِ([24]) * (نفط) النون والفاء والطاء: ثلاثُ كلماتٍ: النِّفط معروف، مكسور النون. والنَّفَط: قَرْحٌ يخرج في اليَدِ من العمل. ونَفَطَ الصَّبِيُّ نَفِيطاً: صَوّت. وماله عافطَةٌ ولا نافطة. فالنَّافطة: الشاة تَنْفِط من أنْفها. (نفع) النون والفاء والعين: كلمة تدلُّ على خلاف الضَّرّ. ونَفَعَه ينفَعُه نَفْعاً ومَنفَعة. وانتفَعَ بكذا. والله أعلَمُ بالصَّواب. --------------ـــ ([1]) الجمهرة (3، 155)، ونصها: "ونئفق القميص مهموز مكسور الفاء فارسي معرب". ([2]) لأعشى باهلة في اللسان (زفر) من قصيدة يرثي بها المنتشر بن وهب الباهلي. انظر الأصمعيات 89 طبع المعارف وجمهرة أشعار العرب 135 ومختارات ابن الشجري 10 وأمالي المرتضى (3: 105-113) والخزانة (1: 79-97). وقد سبق في (زفر). وصدره: * أخو رغائب يعطيها ويسألها * ([3]) ديوان المتلمس الورقة 1 ومخطوطة الشنقيطي، واللسان (نفل). ([4]) لرؤبة في ديوانه 167 واللسان (نفه). وقبله: * به تمطت غول كل ميله * ([5]) في الأصل: "تغرية". ([6]) في الأصل: "عن"، صوابه في المجمل واللسان. ([7]) للأسود بن يعفر في المفضليات (2: 19) واللسان (نفأ). ([8]) انظر البيان (2: 97/ 4: 46). وأنشد في المختار من شعر بشار وحواشيه 146: لا بد للمصدور أن ينفثا *** وللذي في الصدر أن يبعثا ([9]) ونافج أيضاً. ([10]) بدله في المجمل واللسان: "حين أعشب". ([11]) يقال: نفذ السهم الرمية، ونفذ فيها أيضاً. ([12]) في الأصل: "عن نفر". وفي المجمل: "كأن معناها تفضيل أحد الرجلين على الآخر". ([13]) في الأصل: "ياعز"، صوابه في اللسان (نفر). ([14]) لأوس بن حجر في ديوانه 22 والمجمل (نفز) واللسان (نفز، خور). وفي الأصل: "وإن كان ما بوذا أهاديب"، صوابه في المراجع السابقة. وبعده: خوار المطافيل الملمعة الشوى *** وأطلائها صادفن عرنان مبقلا ([15]) والأنصار يمانون، لأنهم من الأزد. اللسان (نفس). ([16]) في اللسان: "ثعلب: النفساء: الوالدة، والحامل، والحائض". ([17]) أنشده في المجمل، وكذا أنشده ياقوت في معجم البلدان (رسم ماوية). ([18]) كذا ضبط في الأصل والمجمل، وهو ما يقتضيه التعليل بعده. لكن ضبط في اللسان والقاموس بسكون الفاء. وأنشد في اللسان: أتجعل النفس التي تدير *** في جلد شاة ثم لا تسير ([19]) كذا وردت هذه العبارة. ([20]) أنشده في المجمل واللسان (نفص). ([21]) في الجمهرة (3: 83). ([22]) يقال بضم النون وفتحها. ([23]) لسعدى بنت الشمردل الجهنية، من قصيدة في الأصمعيات 41-43. وسبق إنشاده في (تبع). ([24]) بعده في اللسان (نفض): * تنهض فيه أيما انتهاض *
ـ
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR512 harf- نفذ السهم في الرمية نفوذا ونفاذا، والمثقب في الخشب: إذا خرق إلى الجهة الأخرى، ونفذ فلان في الأمر نفاذا وأنفذته. قال تعالى: ﴿إن استطعتم أن تنفذوا من أقطار السموات والأرض فانفذوا لا تنفذون إلا بسلطان﴾ [الرحمن/33] ونفذت الأمر تنفيذا، والجيش في غزوه، وفي الحديث: (نفذوا جيش أسامة) (ذكر الخبر ابن حجر في الفتح، وفيه: ثم اشتد برسول الله وجعه، فقال: أنفذوا بعث أسامة، فجهزه أبو بكر بعد أن استخلف، فسار
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR539 harfن ف ذ
نفذ السهم في الرميّة نفوذاً ونفاذاً ورميته فأنفذته وأنفذت في السهم.
وهذا منفذ القوم ونفذهم وهذه منافذهم وأنفادهم وطعنة نافذة وطعنات نوافذ.
وللجرح نفذ وللجراح أنفاذ.
وعاوٍ عوى من غير شيء رميته بقارعةٍ أنفاذها تقطر الدّما وقارب الخرّاز بين النفذ وهي الخرز الواحدة نفذة.
ومن المجاز: رجل نافذ في الأمور وله نفاذ.
ونفذ الكتاب والرسول وأنفذته.
ونفذهم البصر وأنفذهم.
وقام
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR6.059 harfالنَّفاذ: الجواز، وفي المحكم: جوازُ الشيء والخلوصُ منه. تقول: نَفَذْت أَي جُزْت، وقد نَفَذَ يَنْفُذُ نَفَاذاً ونُفُوذاً. ورجل نافِذٌ في أَمره، ونَفُوذٌ ونَفَّاذٌ: ماضٍ في جميع أَمره، وأَمره نافذ أَي مُطاع. وفي حديث: بِرُّ الوالدين الاستغفارُ لهما وإِنْفاذُ عهدهما أَي إِمضاء وصيتهما وما عَهِدا به قبل موتهما؛ ومنه حديث المحرم: إِذا أَصاب أَهلَه يَنْفُذان لوجههما؛ أَي يمضيان على حالهما ولا يُبْطلان
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR164 harf* ن ف ذ * * نَفَذَ * السهم من الرمية ونفذ الكتاب إلى فلان وبابهما دخل و * نَفَاذَاً * أيضا و * أَنْفَذَهُ * هو و * نَفَّذَهُ * أيضا بالتشديد وأمر * نافِذٌ * أي مطاع
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR10.886 harfنَفَذَ
1 نَفَذَ ذ , aor. نَفُذَ , (M, L,) inf. n. نَفَاذٌ and نُفُوذٌ, (M, L, K,) It went, or passed, through: (L:) or it went, or passed, through a thing, and became clear of it. (M, L, K.) ― -b2- نَفَذْتُ I went, or passed, through. (L.) ― -b3- نَفَذَ السَّهْمُ, aor. نَفُذَ , inf. n. نُفُوذٌ and نَفَاذٌ, The arrow perforated, transpierced, or pierced through, the animal at which it was shot,
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR1.662 harfنَفَذَ
نَفَذَ U ( n. ac. نَفَاْذ 22 , نُفُوْذ 27 )
a. [ acc. or Min ], Pierced, penetrated, passed through.
b. Overtook, passed by, left behind.
c. Was a public thoroughfare.
d. Was effective; was fulfilled ( order ).
e. [ Fī ], Carried out ably, executed ( affair ).
f. [ Ila ], Reached.
g. [ Bain ], Judged between.
نَفَّذَ
نَفَّذَ II ,
a. Made to pass through, to pierce; brought
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR16.903 harfنفذ
نَفَذَ - يَنْفُذُ
نَفَذَ - يَنْفُذُ + كائن + من شيء: يمر من خلاله متجاوزاً إياه: يتحرك و يجري مسرعاً مخترقاً جسماً في طريقه، فيخرقه ويمر من خلاله ويتجاوزه
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الاجتياز وعبور عائق أو حدود مانعة مقابل التوقف والعلوق" وهي
نَفَذَ - يَنْفُذُ، عَدَا - يَعْدُوْ، جَازَ - يَجُوْزُ، دَوَدَ - يَدودُ (دادَ - يَدادُ)،
Mücavir kökler8 mücavir (11 toplam)
- قطر
1 ortak ayet · Maden eriyiğidir
- عشر
1 ortak ayet · “On” demektir
- سلط
1 ortak ayet · Salata, doğranmış sebze demektir
- طوع
1 ortak ayet · Koparılmaya elverişli hale gelmiş hurma tanesi veya…
- جنن
1 ortak ayet · Bahçe demektir
- سمو
1 ortak ayet · “Sem” hayvanın sırtı, “ard” da hayvanın karnıdır
- أنس
1 ortak ayet · Ok tan yayın iç tarafna üns, dış tarafına vahş denemektedir
- أرض
1 ortak ayet · Hayvanların sırtına sema, alt tarafına ard denir
Geçtiği ayetler(1)
يَامَعْشَرَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ إِنِ اسْتَطَعْتُمْ أَنْ تَنْفُذُوا مِنْ أَقْطَارِ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ فَانْفُذُوا لَا تَنْفُذُونَ إِلَّا بِسُلْطَانٍ
Nüfuz edersinizEy cinnler ve insanlar topluluğu; göklerin ve yerin çevresinden geçip gitmeye gücünüz yetiyorsa geçip gidin. Ama üstün bir güç olmadan geçemezsiniz.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | نفذ |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | خرق, مرق, ولج |
| Zıt Kök | سدد |
| Çekirdek Özet 1 | Bir engeli, cismi veya mesafeyi bir ucundan girip diğer ucundan çıkarak delip geçme, aşma ve arkasına ulaşma |
| Çekirdek Özet 2 | Kozmik, ontolojik veya ilahi sınırları ve kuşatıcı tabakaları kendi gücüyle yarıp ötesine geçememe |
| Çekirdek Özet 3 | Bir hükmün, buyruğun veya planın tüm engelleri aşarak fiilen geçerlilik kazanması ve tam icrası |
| Kritik Hata Riski | Kökün sadece zihinsel kavrama veya sıradan bir hareket gibi algılanıp ontolojik sınırları fiilen delip dışına çıkma anlamının gözden kaçırılması |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| نف | İçten dışa doğru bir basınç, nefes, püskürme, çıkış veya ayrılma hareketi; نفخ, نفث, نفر, نفس ve نفق köklerinde olduğu gibi bir mahfazadan veya merkezden dışarı fırlama ve yayılma | ذ | Peltek ذ harfinin taşıdığı sivrilik, keskin uç ve kenar geçişi etkisiyle, içten dışa yönelen basınç hareketinin tek bir noktaya odaklanarak katı bir engeli veya sınırı bir taraftan girip diğer taraftan çıkacak biçimde delip aşması anlamı kazanılmıştır. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ن | Balık, yılan, tohum; akış, canlılık, hareket ve çizgi boyunca yönelme | Çizgisel ve kararlı bir yönelimle bir hedefe doğru atılan enerjiyi ve devingenliği temsil eder. |
| ف | Ağız; açıklık, nefes verme, içten dışa çıkış aralığı | Bir aralıktan, yarıktan veya delikten dış dünyaya açılma ve fışkırma hareketini sağlar. |
| ذ | Aslı د kapı ve geçit imgesinden türetilmiş keskin uç, sivri kenar | Karşılaşılan engelde bir geçiş aralığı açan kesici, sivri ve delici hamleyi gösterir. |
| نفذ | Bir aralıktan dışarı doğru yönelen sivri ve keskin hareketin engeli delip öteye geçmesi | Harekete geçen bir cismin veya iradenin, önüne çıkan katı sınırı sivri ucuyla delerek bir kapı gibi yarıp diğer tarafa çıkması hareketini resmeder. |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Atılan okun avın bir tarafından girip öbür tarafından delerek dışarı çıkması; kargı veya kılıcın vücudu bir baştan bir başa delip geçmesi; dikim yapan saraç veya kunduracının biz veya iğneyle deride açtığı delik |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Kays b. el-Hattîm bir hasmına vurduğu darbeyi şu beyitle tasvir etmiştir: طَعَنْتَ ابنَ عبدِ القيس طَعْنَةَ ثائِرٍ / لها نَفَذٌ لولا الشُّعاع أضـاءَهـا |
| Erken Arapça kullanım | Klasik dönemde iki ucu açık, geçit veren ana yollara طريق نافذ denilmiş; bir buyruğun veya vasiyetin engelsizce uygulanıp yerine getirilmesi إنفاذ الأمر tabiriyle ifade edilmiştir. |
Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Dīvânu Kayb b. el-Hattîm.
Sami etimolojik katman
Arapça نفذ kökü, içten dışa doğru basınçla çıkışı gösteren ortak Sami نف çekirdeğinin üzerine kesici ve delici bir yönlendirici olan diş-dil ünsüzünün eklenmesiyle teşekkül etmiştir. İbrancede doğrudan aynı fonetik dizilimle birebir üçlü kök paralelliği sınırlı olmakla birlikte, aralama ve içinden geçme bildiren semantik alanla ve Akatçadaki bazı nüfuz etme, geçme fiilleriyle kök akrabalığı tartışılmıştır. Arapçada kök, özellikle okun hedefi delip geçmesi ve bir emrin karşı konulamaz biçimde yürürlüğe girmesi ekseninde somuttan soyuta muntazam bir semantik gelişim göstermiş, hedefin içinden bütünüyle sıyrılıp çıkma anlamına hasredilmiştir.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques, Lisān al-ʿArab.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | نف ve ذ birleşimi | Bir engeli boydan boya delip öbür tarafa çıkma, okun gövdeyi aşıp geçmesi ve buyruğun tatbik edilmesi | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Güney ve Batı Sami geçiş formları | Basınçla yararak delik açma ve bir sınırın öte yakasına ulaşma eylemlerinde ortak kök izleri | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı |
Kaynak Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, Lane's Lexicon.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| نفذ | Anlamlı | Bir engeli delip diğer tarafa çıkmak, geçmek | Okun ava girip çıkması, emrin yürürlüğe girmesi | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| نذف | Anlamlı | Azar azar vermek veya almak | Suyun veya sütün yavaşça çekilmesi, damlaması | Kur'an'da geçmez; tersine akış ve sızıntı |
| فنذ | Anlamlı | Katılaşmış şeker, tatlı macun | Katılaşarak donmuş madde; Farsça kökenli ödünçleme | Kur'an'da geçmez |
| فذن | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilir |
| ذنف | Anlamlı | Hastalığın ağırlaşması, ölüme yaklaşma | Bir hâlin son sınırına dayanıp tükenme derecesine gelmesi | Kur'an'da geçmez |
| ذفن | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilir |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| نفذ | Merkez | Engeli delip arkasına geçme | Bir sınırın veya nesnenin iki tarafı arasında kesintisiz bir delik açarak öteye aşmak | Okun hedefi delip karşı taraftan fırlaması |
| خرق | Komşu | Yırtma ve parçalama | Bir engelde delik açmakla birlikte, bunun arkasına geçip kurtulmaktan ziyade dokuyu tahrip etmeye odaklı olması | Bütünlüğü bozacak şekilde yırtıp delme |
| مرق | Komşu | Hızla sıyrılıp fırlama | Bir şeyin içinden çok hızlı ve tutunmadan geçip fırlamak; sapma çağrışımı taşıması | Okun yaydan veya avdan süratle sıyrılıp çıkması |
| ولج | Komşu | Dar bir yere dahil olma | Bir nesnenin veya varlığın dar bir geçitten içeriye girmesi; öte tarafa çıkış şartı aranmaz | Giriş ve dahil oluş hareketinin öne çıkması |
| سدد | Zıt | Tıkama ve kapatma | Açık bir deliği, yarığı veya gedik açılmış sınırı bütünüyle kapatıp geçişi engellemek | Giriş ve çıkış imkanını tamamen ortadan kaldırma |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | نفذ | Boydan boya delip öteye geçmek, yürürlüğe koymak | Bir engeli iki taraflı olarak aşıp dışına çıkma ve buyruğu tamamlama anlamını eksiksiz içerir | Kesin |
| Latince | penetrare, permeare | İçine işlemek, delip geçmek | Engelin dokusuna girme ve arasından süzülme yönü güçlüdür ancak arkasından fırlayıp kurtulma vurgusu zayıftır | Güçlü |
| İngilizce | penetrate, pass through, pierce | Delip geçmek, nüfuz etmek | Fiziksel ve soyut geçişi karşılar fakat okun diğer uçtan çıkıp gitmesindeki yalın tasfiyeyi tam vermez | Güçlü |
| Almanca | durchdringen, durchstoßen | Delip geçmek, arkasına ulaşmak | Bir sınırı kuvvetle yarıp diğer tarafa çıkma hareketini iyi karşılar | Güçlü |
| Fransızca | transpercer, pénétrer | Boydan boya delmek, işlemek | Bir ucundan girip öbür ucundan çıkma eylemini fiziksel olarak tam yansıtır | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Robert Dictionnaire.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| تَنْفُذُوا / فَانْفُذُوا / تَنْفُذُونَ | Göklerin ve yerin sınırlarını, kozmik kuşatmayı yarıp dışına çıkma; ilahi egemenlik alanından kaçıp kurtulma | İns ve cin topluluklarına hitap edilen meydan okuma ve acziyet bağlamı (Rahmân 55:33) |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İlahi kudret, kader ve kaza | Allah'ın irade ve kudretinin bütün varlık katmanlarında engelsizce tecelli etmesi; ilahi meşietin نافذ olması | Hükmün karşısında hiçbir mani duramaması, mutlak geçerlilik |
| Fıkıh | Hukuki tasarruflar ve vasiyet | Bir akdin, şartın veya vasiyetin bağlayıcı olup hukuken tatbik edilmesi (إنفاذ الوصية) | Şer'i bir hükmün fiilen yürürlüğe girip sonucunu doğurması |
| Tefsir | Kozmik sınırlar ve kıyamet tasviri | Rahmân Suresi 33. ayette cinlerin ve insanların melek saflarını ve gök tabakalarını delip kaçamayacakları bahsi | Yaratılmışların ilahi egemenlik çeperini kendi imkanlarıyla aşamaması |
| Hadis | Peygamberi emirlerin icrası ve ordu sevki | Hz. Peygamber'in vefatına yakın Üsame ordusunun derhal sevk edilmesini emretmesi (أنفذوا بعث أسامة) | Bir kararın bekletilmeksizin hedefine ulaştırılıp uygulanması |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Varlık mertebeleri ve ilahi kudret | Sınırları aşma acziyeti | Kulun yaratılış dairesini aşamayacağını idrak etmesi | İnsan ve cinlerin ilahi mülkün ve hükümranlığın dışına kaçacak bir gedik bulamaması | Kesin |
| İlmi | Fiziksel bariyerler ve nüfuziyet | İletkenlik, radyasyon veya ışının engeli aşması | Bir kuvvetin madde engelini delip arkasına etki etmesi | Işığın, sesin veya taneciklerin yoğun bir kütleyi delip geçme yeteneği | Güçlü |
| Siyasi | Hükümranlık ve kamu otoritesi | Kanun ve emirlerin icra kabiliyeti (tenfiz) | Kararların bürokratik ve fiili engelleri aşarak uygulanması | Hükümran bir erkin aldığı kararın sınırların her noktasında yürürlük bulması | Kesin |
| İktisadi | Ticari akitler ve mülkiyet intikali | Sözleşmenin kesinleşip ifa edilmesi | Akit şartlarının yürürlüğe girerek mülkiyetin devrini sağlaması | Hukuki engellerin kalkıp alım-satım ve vasiyetin fiilen infaz edilmesi | Güçlü |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Kuantum tünelleme ve bariyer penetrasyonu | Bir parçacığın klasik mekaniğe göre aşamayacağı potansiyel enerji bariyerini sonlu bir olasılıkla delip öbür tarafa geçmesi | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Hukukta icra kabiliyeti ve tenfiz (enforcement) | Bir yargı kararının veya yasama iradesinin toplumsal dirençleri ve engelleri aşarak fiilen hayata geçirilmesi | Kesin |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün sadece zihinsel etki yapma, "nüfuzlu adam" ifadesindeki gibi sosyal prestij kazanma veya sıradan bir delikten içeri sızma gibi dar anlamlara indirgenmesi |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da kök, göklerin ve yerin tüm ontolojik tabakalarını ve ilahi gözetim kuşatmasını tamamen yarıp dışına çıkmayı, bir taraftan girip diğer taraftan bağımsızlaşmayı ifade eder |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Rahmân 55:33 ayetinde geçen ifadenin yalnızca uzay yolculuğu veya basit bir seyahat izni olarak anlaşılıp, ilahi hükümranlık dairesinden kaçıp kurtulmanın imkansızlığı mesajının yitirilmesi |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Varlığın ontolojik sınırlarını, ilahi mülkiyetin kuşatıcılığını ve hiçbir mahlukun Allah'ın mülkünden ve adaletinden kaçacak bir menfez bulamayacağını en somut fiziksel hareketle zihne nakşeder. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İns ve cinnin meydan okumaya muhatap kılındığı, ilahi azaptan ve hesaplaşmadan kaçış yollarının arandığı kozmolojik ve eskatolojik ayetlerde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Yaratılmışların kendi teknolojik veya zihinsel güçleriyle nihai ilahi kaderi ve kozmik nizamı kendi başlarına aşabilecekleri yanılgısını, ancak ilahi bir yetki ve güçle (سلطان) hareket edilebileceğini göstererek düzeltir. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamOkun veya sivri bir cismin bir hedefin bir yüzünden girip diğer yüzünden eksiksizce dışarı çıkması, engelde açık bir kanal bırakarak öteye geçmesi.
- Soyut anlamBir kararın, kanunun veya iradenin önüne çıkan bütün engelleri ve dirençleri kırarak geçerlilik kazanması, nihai tatbike kavuşması.
- Sistematik karşılıkSınırlandırılmış bir varlık alanından ancak üstün bir kudret ve yetki kaynağıyla (سلطان) çıkılabileceğini bildiren kozmik ve hukuki geçiş mekanizması.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde bir failin veya iradenin nüfuz etme ve engeli delip öteye geçme durumunu gösterir; failin taşıdığı tahrik edici hamle gücünü, aşılması gereken ontolojik veya fiziksel engeli (bariyeri), ise geçişe izin veren meşru ilahi yetki ve otoriteyi (sultanı) temsil eder. Failin gücü engeli aşsa bile sultan bulunmadığında () sonuç daima sıfır olmakta, yani nüfuz gerçekleşememektedir.