نكث
ن - ك - ث
KÖK- 7 geçiş
- 6 ayet
- 5 sîga
- 13 sözlük
Bozulmuş iptir.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(13)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Bozulmuş iptir.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR757 harfالكاف والثاء والنون معهما
ك ن ث، ث ك ن، ن ك ث مستعملات كنث: الكًنْثَةُ: نوردجة تُتَّخذُ من آس وأغصان خلاف، تُبْسَطُ وتنضد عليها الرياحين ثم تطوى طياً. وكَنْثَةٌ أيضاً، وبالنبطية: كُنْثَى.
ثكن: الثُّكْنةُ: مركز الجند على رايتهم، ومجتمعهم على لواء صاحبهم، وإن لم يكن هناك لواء فإن انحيازهم إلى رئيسهم يقال: هم على ثُكَنِهم وثُكْنَتهم. والثُّكنةُ: الواحدة، والجميع: الثُّكنُ، وهي الجماعات، قال الأعشى:
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR410 harfالنِكْثُ بالكسر: أن تُنْقَضَ أخلاق الأَكْسِيَةِ والأَخْبية لتُغْزَلَ ثانيةً. ونَكَثَ العهدَ والحبلَ فانْتَكَثَ، أي نقضَه فانتقض. والنَكيثَةُ: خُطَّةٌ صعبة ينكُثُ فيها القوم. قال طرفة:
متى يَكُ عهدٌ للنَكيثَةِ أشهدِ
وفلانٌ شديد النَكيثَةِ، أي النفس. وبلغَ فلانٌ نَكيثَةَ بعيره، أي أقصى مجهوده في السير. وقال فلانٌ قولاً لا نَكيثَةَ فيه، أي لا خُلْفَ فيه. وطلبَ فلانٌ حادةٌ ثم انْتَكَثَ لأخرى، أي
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR2.571 harfك ن ث
كنث ، نكث ، ثكن : ( مستعملة ) .
كنث : قال الليث : الكنْثَة : نَوَرْدَجةٌ تُتخذ مِن آسٍ وأغصانِ خلافٍ ، تُبسط وتُنضد عليها الرياحين ثم تطوى .
قال : وإعرابه : كُنْثَجَةٌ ، وبالنبطة : كُنْثَا .
نكث : قال الله جل وعز : ( وَلاَ تَكُونُواْ كَالَّتِى نَقَضَتْ غَزْلَهَا مِن بَعْدِ قُوَّةٍ أَنكَاثًا ) ( النحل : 92 ) واحد الأنكاث : نِكْثٌ ، وهو الغزل من الصوف ، والشّعر يُبرمُ ويُنسج أكْسية وأَخبيةً ،
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR7.505 harf(باب النون والكاف وما يثلثهما)
(نكل) النون والكاف واللام أصلٌ صحيح يدلُّ على مَنعٍ وامتناع، وإليه يرجع فروعه. ونَكَل عنه نُكولاً يَنكِل. وأصل ذلك النِّكْل: القَيْد، وجمعه أنكال، لأنَّه يَنْكُل: أي يَمنَع. والنِّكْل: حديدة اللِّجام. وهو ناكلٌ عن الأمور: ضعيفٌ عنها. وقال ابن دُريد: رماه [اللهُ بنُكْلِهِ وبِنُكلَةٍ، أي رماه بما([1])] ينكِّله.
ومن الباب نَكَّلت به تنكيلاً، ونَكَّلت به نَكالاً، وهو
(باب النون والكاف وما يثلثهما) (نكل) النون والكاف واللام أصلٌ صحيح يدلُّ على مَنعٍ وامتناع، وإليه يرجع فروعه. ونَكَل عنه نُكولاً يَنكِل. وأصل ذلك النِّكْل: القَيْد، وجمعه أنكال، لأنَّه يَنْكُل: أي يَمنَع. والنِّكْل: حديدة اللِّجام. وهو ناكلٌ عن الأمور: ضعيفٌ عنها. وقال ابن دُريد: رماه [اللهُ بنُكْلِهِ وبِنُكلَةٍ، أي رماه بما([1])] ينكِّله. ومن الباب نَكَّلت به تنكيلاً، ونَكَّلت به نَكالاً، وهو ذلك القياس، ومعناه أنّه فَعَل به ما يمنَعُه من المعاودة ويمنع غيرَه من إتيانِ مثلِ صَنيعِه. وهذا أجْوَدُ الوجهين. ويقال: المَنْكَل: الشَّيء الذي ينكِّل بالإنسان. قال: * وارْمِ عَلَى أقفائِهِمْ بمَنْكَلِ([2]) * فأمَّا الحديث: "إنّ الله تعالى يحبُّ النَّكَلَ على النَّكَل"، فإنَّ تفسيره في الحديث أنَّه الرّجل القويُّ المجرَّب، على الفرس القويّ المجرَّب. وهذا للتَّفسير الذي جاء فيه، وليس هو من الأصل الذي ذكرناه. (نكه) النون والكاف والهاء كلمةٌ واحدة، وهي نَكْهةُ الإنسان. واستَنكَهْتُه: تشمَّمْتُ رِيحَ فمِه. ويقولون وما أدري كيف هو: إنَّ النُّكَّهَ من الإبل: التي ذهَبَتْ أصواتها من الضَّعف. قال: * بعد اهتضامِ الراغِياتِ النُّكَّهِ([3]) * (نكب) النون والكاف والباء أصلٌ صحيح يدلُّ على مَيْل أو مَيَلٍ في الشَّيء. ونَكَب عن الشَّيء يَنكُبُ. قال الله تعالى: ﴿عَن الصِّراطِ لَناكِبُون([4])﴾ [المؤمنون 74]. والنَّكباء: كلُّ ريح عَدلَتْ عن مَهبِّ الرِّياح الأربع. قال: لا تَعدِلَنّ أَتَاوِيِّين تَضربُهُمْ *** نَكباءُ صِرٌّ بأصحاب المُحِلاّتِ([5])والأنكَب: الذي كأنَّه يمشي في شِقّ. والمَنْكِبُ: مُجتَمَع ما بين العَضُد والكَتِف، وهما مَنكِبان، لأنَّهما في الجانبين. والنَّكَبُ: داءٌ يأخذ الإبلَ في مناكبها فتَظلَعُ منه. والمَنْكِب: عَون العَرِيف، مشبَّه بمنكب الإنسان، كأنَّه يقوِّي أمرَ العَرِيف كما يتقوَّى بمَنكِبِه الإنسان. (نكت) النون والكاف والتاء أصلٌ واحد يدلُّ على تأثيرٍ يسيرٍ في الشيء* كالنُّكتة ونحوِها ونكت في الأرض بقَضِيبهِ ينكُت، إذا أثَّر فيها. وكلُّ نُقطةٍ نُكْتَة. ومن الباب رُطَبةٌ منَكِّتة: بدأ الإرطاب فيها، كأنَّ ذلك كالنُّقَط. والنّاكِت بالبَعير: شِبه الحازِّ، وهو أنْ ينكُت مِرْفَقُه حرفَ كِركِرته. ومما يقاس على هذا قولهم: نكَتُّه، إذا ألقيتَه على رأسه فانتكَتَ، ولعل ذاك من أثرٍ يؤثِّره في الأرض. (نكث) النون والكاف والثاء أصلٌ صحيح يدلُّ على نقض شيء. ونكثَ العهد ينكُثُه نَكْثاً. وانتَكَثَ الشّيءُ: انتَقَض. وقال قولاً لا نَكِيثَةَ فيه، أي لا خُلْف. ومنه: طَلَب حاجةً ثم انتكثَ لأُخْرَى. كأنه نقض عَزْمَه الأوّل. والنِّكْث: أن تُنقَضَ أخلاقُ الأكسية وتُغْزَلَ ثانية، وبها سمِّي الرَّجلُ نِكْثاً. والنَّكيثَةُ: خُطَّةٌ صَعبة يَنكُثُ فيها القَومُ. قال طرفة: * مَتَى يَكُ أمرٌ للنَّكيثةِ أَشْهَدِ([6]) * (نكح) النون والكاف والحاء أصلٌ واحد، وهو البِضاع. ونَكَحَ يَنْكِحُ. وامرأةٌ ناكِحٌ في بني فلان، أي ذات زَوجٍ منهم. والنِّكاح يكون العَقدَ دونَ الوطء. يقال نَكَحْتُ: تَزَوّجْتُ. وأنكَحْتُ غَيرِي. (نكد) النون والكاف والدال أُصَيل يدلُّ على خُروجِ الشَّيء إلى طالِبِه بِشدّة. وهذا مَطلَبٌ نَكِدٌ. ورجلٌ نَكِدٌ ونَكَدٌ([7]). ويقال: نَكَدَ الغُراب([8]): استَقْصَى في شَحِيجِه، كأنَّه يَقِيء. وناقةٌ نَكْدَاءُ: لا لبَنَ فيها. (نكر) النون والكاف والراء أصلٌ صحيح يدلُّ على خلاف المعرفة التي يَسكُن إليها القَلب. ونَكِرَ الشَّيءَ وأنكَره: لم يَقْبَلْه قلبُه ولم يعترِفْ به لسانُه. قال: وأنكرَتْنِي وما كانَ الَّذِي نَكِرَتْ *** مِنَ الحوادثِ إلاَّ الشَّيبَ والصَّلَعا([9])والباب كلُّه راجعٌ إلى هذا. فالنُّكْر: الدَّهْي. والنَّكْراء: الأمر الصعب الشَّديد. ونَكُرَ الأمرُ نَكَارةً. والإنكار: خِلاف الاعتراف. والتنكُّر: التَّنقُّل من حالٍ تَسُرُّ([10]) إلى أخرى تُكْرَه. ويقولون لما يخرج من الحُِوَلاءِ([11]) [من([12])] دمٍ وما أشبهه: نَكِرَة. (نكز) النون والكاف والزاء أُصَيلٌ يدلُّ على غَرْزِ شيء ممدَّد في شيء. يقال: نكَزْتُه بالحديد أنكُزُه، وذلك كالغَرْز. ونَكَزَت الحيّةُ بأنْفِها. ومنه: نكزَ الماءُ: غاضَ، كأنَّه كالشَّيء يدخُل في الأرض. وبئرٌ ناكزٌ: غارَ ماؤُها. وأنكَزَها أصحابُها. وهذا على المعنى، كأنَّهم لمّا استقَوْا ماءها ظُنَّ بها أنَّ ماءها غارَ ونكَزَ في الأرض. قال ذو الرُّمّة: على حِمْيَرِيّاتٍ كأنَّ عيونَها *** ذِمام الرَّكايا أنكزَتْها المواتحُ([13])(نكس) النون والكاف والسين أصلٌ يدلُّ على قَلْب الشّيء. منه النَّكْس: قَلبُك شيئاً على رأسه. والوِلاد المنكوس: أن يَخرُج رجلاهُ قَبْلَ رأسِه. والنِّكْسُ: السَّهم الذي ينكسر فُوقُه، فيُجعلُ أعلاه أسفلَه. ويقال للمائق: إنَّه لنِكْسٌ، تشبيهاً بذلك. والمُنَكِّس من الخيل: الذي إذا جرى لم يَسْمُ برأسهِ ولا هادِيهِ من ضَعفه. (نكش) النون والكاف والشين كلمةٌ تدلُّ على الأتْيِ على الشَّيء. يقال: أتَوا على عُشب فنكَشُوه. ويقولون: هو بحرٌ لا يُنكَش، كما يقولون: لا يُنْزَف. (نكص) النون والكاف والصاد كلمةٌ. يقال: نَكَصَ على عَقبَيه، إذا أحجَمَ عن الشَّيءِ خوفاً وجُبناً. قال ابن دريد([14]): نكَصَ على عَقِبيه: رجَع عمَّا كان عليه من خَير؛ لا يقال ذلك إلاَّ في الرُّجوع عن الخَير. (نكظ) النون والكاف والظاء كلمة واحدة. يقال النَّكظ: الدَّفع والعَجَلة. قال: [قد] تجاوزتُها على نَكَظِ المَيْـ *** ـطِ إذا خَبَّ لامعاتُ الآلِ([15])قال ابن دريد: أنكَظته([16]) إنكاظاً، ونَكَظْتُه نكظاً، إذا أعجلتَه. (نكع) النون والكاف والعين أصلانِ: أحدهما يدلُّ على لونٍ من الألوان، والآخر على* حَبْسٍ وردّ. فالأوّل: الأنكع: الأحمر المتقشِّر الأنف. يقال منه نَكِع. ونَكَعَة الطُّرْثُوت من أعلاه إلى قدر إصبع، عليه قِشرة حمراء. وشَفَة([17]) نَكِعة، شديدة الحمرة. ومن الأصل الآخر: نكعَهُ حَقَّه، إذا حَبَسه([18]) عنه. ونكَعه عنه: دَفَعه. ونكعتُه بالسَّيف وغيرِه: دفعتُه. ونكَعْتُه عن حاجته رددتُه عنها. ومنه نكعته الشيء مثل نَقَصْتُه، كأنَّك دفعتَه عن إكماله أكلاً وشُرْباً. ومن الباب النَّكُوع: المرأة القصيرة، والجمع نُكُع، كأنَّها حُبِست عن أن تطول. ورجلٌ هُكَعة نُكَعة: يثبت مكانَه لا يبرح، وهو من الحَبْس أيضاً. (نكف) النون والكاف والفاء أصلان: أحدُهما يدلُّ على قطع شيء وتنحيته، والآخر على عضوٍ من الأعضاء، ثم يقاس عليه. فالأوّل النَّكْف: تنحِيتُك الدُّموعَ عن خدِّكَ بإصبعك. ويقولون: رأينا غيثاً ما نكَفَه أحدٌ سار يوماً ولا يومين. يقول: ما قَطَعه. وبَحرٌ لا يُنْكَف، مثل لا يُنْزَح، والانتكاف، خُروجٌ من أرضٍ إلى ارض، أو أمرٍ إلى أمر. تقول: أراد هذا وانتكَفَ فأراد هذا، كأنَّه قطع عزْمَه الأوّل. وانتكف الأثرَ: وجَدَه. والأصل الآخر النَّكَف: جمع نَكفَة، وهي غُدّةٌ في أصل اللَّحْي. يقال: إبلٌ مُنكِّفة: ظهرت نَكَفاتُها. ثم قِيسَ على هذا فقيل: نَكِف من الأمر([19]) واستنكف، إذا أنِفَ منه. معنى القِياس في هذا أنَّه لما أنِفَ أعْرَضَ عنه وأراهُ أصل لَحْيِه، كما يقال أعْرضَ إذا ولاَّه عارِضَه وتركَ مواجَهَتَه. والأَنِفُ من هذا، كأنَّه شَمَخَ بأنْفِه دُونَه. والقياس في جميع هذا واحد. والله أعلم بالصَّواب. --------------ـــ ([1]) التكملة من المجمل. والذي في الجمهرة (3: 170): "والنكلة، من قولهم نكل به نكلة قبيحة، كأنه رماه بما ينكله". ([2]) الرجز لرياح الهذلي، كما في بقية أشعار الهذليين 71 وحواشي الجمهرة (3: 170). وأنشده في المجمل واللسان (نكل) بدون نسبة. وصواب روايته: "فارم" كما في البقية واللسان لأن قبله: * يا رب أشقاني بنو مؤمل * وبعده: * بصخرة أو عرض جيش جحفل * ([3]) لرؤبة في ديوانه 166 والمجمل واللسان (نكه). ([4]) في الأصل: "وهم عن الصراط لناكبون"، تحريف وهي الآية 74 من سورة المؤمنين، وهي: {وإن الذين لا يؤمنون بالآخرة عن الصراط لناكبون. ([5]) سبق إنشاده في (أتي). وانظر الحيوان (5: 97) والبيان (3: 43) واللسان (حلل، أتو). ([6]) من معلقة طرفة. وصدره: * وقربت بالقربى وجدك إنه * ([7]) ويقال نكد أيضاً، بالفتح، وأنكد. ([8]) ذكر في القاموس، ولم يذكر في اللسان. ([9]) للأعشى في ديوانه 72 واللسان (نكر). ([10]) في الأصل: "تستر". ([11]) الحولاء، بضم الحاء وكسرها مع فتح الواو، هي من الناقة كالمشيمة للمرأة، وهي جلدة ماؤها أخضر تخرج مع الولد. وفي الأصل: "من الجولا"، صوابه في المجمل واللسان. ([12]) التكملة من المجمل واللسان. ([13]) ديوان ذي الرمة 103 واللسان (نكز، ذمم). ([14]) الجمهرة (3: 86). ([15]) للأعشى في ديوانه 6 والمجمل واللسان (نكظ). والتكملة في أول البيت من هذه المراجع. ([16]) في الأصل: "أنكظه"، صوابه من الجمهرة (3: 124). ([17]) في الأصل: وشفعة"، صوابه في المجمل واللسان. ([18]) في الأصل: "تحبسه"، صوابه في المجمل. ([19]) يقال نكف من الأمر، وعن الأمر أيضاً.
ـ
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR453 harf- النكث: نكث الأكسية والغزل قريب من النقض، واستعير لنقض العهد قال تعالى: ﴿وإن نكثوا أيمانهم﴾ [التوبة/12]، ﴿إذا هم ينكثون﴾ [الأعراف/135] والنكث كالنقض (قال التبريزي: والنقض: مثل النكث. والنكث: أن تنقض أخلاق الأخبية والأكسية، فتغزل ثانية. تهذيب إصلاح المنطق 1/82)، والنكيثة كالنقيضة، وكل خصلة ينكث فيها القوم لها: نكيثة. قال الشاعر:
*متى يك أمر للنكيثة أشهد*
(هذا عجز بيت لطرفة بن العبد، وشطره:
*وقربت
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR434 harfن ك ث
نكث الحبل والسّواك والسأف في أصول الأظفار وقد انتكث بنفسه وهذه نكاثة الحبل: لما انتكث من طرفه.
ونكاثة السواك: لما تشعّث من رأسه.
وهي تغزل النّكث والأنكاث وهو ما نكث من الأكسية والأخبية ليغزل ثانية.
وبحلٌ أنكاث.
ومن المجاز: نكث العهد والبيعة.
وناكثه العهد.
وهو نكّاث للعهود.
وهذا قول لا نكيثة فيه: لا خلف.
ووقعوا في النكيثة: في الخطّة الصّعبة التي تناكثوا
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR2.994 harfالنَّكْثُ: نَقْضُ ما تَعْقِدُه وتُصْلِحُه من بَيْعَةٍ وغيرها. نَكَثَه يَنْكُثُه نَكْثاً فانْتَكَثَ، وتَناكَثَ القومُ عُهودَهم: نقضوها، وهو على المثل. وفي حديث علي، كرّم الله وجهه: أُمِرْت بقتال الناكِثِينَ والقاسِطِين والمارِقِين؛ النَّكْثُ: نَقْضُ العهد؛ وأَراد بهم أَهل وقعة الجمل، لأَنهم كانوا بايعوه ثم نقضوا بيعته، وقاتلوه؛ وأَراد بالقاسطين أَهل الشأْم، وبالمارقين الخوارج.
وحَبْلٌ نِكْثٌ
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR48 harf* ن ك ث * * نَكَثَ * العهد والحبل نقضه وبابه نصر
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR3.084 harfالنكث بالكسر: أن تنقض أخلاق الأخبية و الأكسية البالية لتغزل ثانية ، والاسم منه النكيثة. نكث: اسم. والنكث والد بشير الشاعر ، حكاه سيبويه، وأنشد له:
ولت ودعواها شديد صخبه من المجاز: نكث العهد أو البيعة: نقض، ينكثه نكثا، وهو نكاث للعهد. والنكث: نقض ما تعقده وتصلحه من بيعة وغيرها، وفي حديث على كرم الله وجهه: أمرت بقتال الناكثين والقاسطين والمارقين أراد بالناكثين أهل وقعة الجمل؛
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR4.790 harfنَكَثَ
1 نَكَثَ ذ , (S, K,) aor. نَكُثَ , (K, Msb,) and نَكِثَ , (K,) inf. n. نَكْثٌ, (TA,) He undid [the threads of] a garment of the kind called كِسَاء, &c.: (Msb:) he undid, or untwisted, a rope. (S, K.) ― -b2- نَكَثَ السِّوَاكَ, aor. نَكُثَ , inf. n. نَكْثٌ; He, or it, made the head of the tooth-stick to be uncompacted, disintegrated, disunited, or seperated, in its fibres: and so the verb
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR828 harfنَكَثَ
نَكَثَ I , U ( n. ac. نَكْث 1 ),
a. Untwisted ( rope ); violated ( agreement ).
b. Split.
c. [ 'An ], Withdrew.
تَنَكَّثَ
تَنَكَّثَ V ,
a. Pass. of I ( a ), ( b ).
تَنَاْكَثَ
تَنَاْكَثَ VI ,
a. Broke faith.
اِنْتَكَثَ
اِنْتَكَثَ VIII ,
a. Pass. of I ( a ), ( b ).
c. [ Min & Ila ], Turned from .... to.
d. Became lean.
نِكْث
نِكْث 2 , ( pl. أَنْكَاْث 38 ),
a. Untwisted.
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR11.816 harfنكث
نَكَثَ - يَنْكُثُ - نُكْث - أَنْكَاث - أَنْكَاثَاً
نَكَثَ - يَنْكُثُ + كائن + شيئاً (غزلاً أو عقداً): يتراجع تدريجياً: يفك عقده وروابطه واحداً تلو الآخر متجهاً نحو نقضه كله: في عمل مؤلف من عدد من الأفعال، يتوقف عن إتمام الفعل الذي بدأه ثم يقوم بأفعال تراجعية، تبطل الأفعال التي قام بها حتى يعود إلى نقطة البدء
نُكْث: اسم فعل من " نَكَثَ -
Mücavir kökler44 mücavir (62 toplam)
- يمن
3 ortak ayet · Sağ yandır
- كشف
2 ortak ayet · Açık baş demektir
- غزل
1 ortak ayet · Onun ipliği
- عهد
2 ortak ayet · Söz
- طعن
1 ortak ayet · Ve dil uzatmak
- أمم
2 ortak ayet · Emam ön demektir
- قتل
2 ortak ayet · “Kıtl”, çatışmada ilk karşılaştırılan kişilerden birine…
- همم
1 ortak ayet · Erimekte olan kar, zayıflamakta olan kişi, çaba göstermek…
- رجز
1 ortak ayet · Pislik demektir
- نقض
1 ortak ayet · “Nukaz” birbirinden kopmuş iplik parçalarıdır
- بيع
1 ortak ayet · Bey’a elin bilekten sonraki kısmıdır
- بدأ
1 ortak ayet · Badiye çöl demektir
Geçtiği ayetler(6)
وَإِنْ نَكَثُوا أَيْمَانَهُمْ مِنْ بَعْدِ عَهْدِهِمْ وَطَعَنُوا فِي دِينِكُمْ فَقَاتِلُوا أَئِمَّةَ الْكُفْرِ إِنَّهُمْ لَا أَيْمَانَ لَهُمْ لَعَلَّهُمْ يَنْتَهُونَ
ÇözdülerEğer andlaşmalarından sonra yine yeminlerini bozar ve dininize saldırırlarsa; o küfür önderlerini hemen öldürün. Çünkü onların yeminleri yoktur. Belki son verirler.
أَلَا تُقَاتِلُونَ قَوْمًا نَكَثُوا أَيْمَانَهُمْ وَهَمُّوا بِإِخْرَاجِ الرَّسُولِ وَهُمْ بَدَءُوكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ أَتَخْشَوْنَهُمْ فَاللَّهُ أَحَقُّ أَنْ تَخْشَوْهُ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ
ÇözdülerYeminlerini bozan, peygamberi yurdundan çıkarmaya teşebbüs eden bir kavim ile döğüşmez misiniz? Ki, önceleri kendileri başlamışlardır. Onlardan korkar mısınız? Şayet mü’minler iseniz asıl korkmanız gereken; Allah’tır.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | نكث |
| Yapı | Üçlü kök |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | نقض, فسخ, حلل |
| Zıt Kök | عقد |
| Çekirdek Özet 1 | İyice bükülmüş, örülmüş bir ipi, bağı veya eskiyen bir dokumayı lif lif ayırıp dağıtarak çözmek |
| Çekirdek Özet 2 | Sağlamlaştırılmış ve taraflar arasında bağlayıcılık kazanmış ahitleri, yeminleri ve biatları tek taraflı olarak bozup hükümsüz kılmak |
| Çekirdek Özet 3 | Ahit ve sözleşmenin kurduğu yapısal güven dokusunu çözerek toplumsal ve ahlaki intizamı kaosa sürükleme eylemi |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca sıradan bir sözden dönme olarak algılayıp, sağlamlaştırılmış bir örgünün bilerek çözülmesi ve dokunun çökertilmesi boyutunu göz ardı etmek |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| نك | Bir şeyi yönünden saptırma, zorlama, bükme, tersine çevirme veya zayıflatma; نكب yolundan sapma, نكص gerisin geri dönme, نكس baş aşağı çevirme ve نكل geri çekilmeye zorlama örneklerinde olduğu gibi direnci kırma ve doğrultuyu bozma hareketi | ث | Bükülmüş veya örülmüş yapının lif lif dağıtılması, parçalanıp un ufak edilmesi ve serbest kalarak saçılması yönünde anlamı özelleştirir. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ن | Filiz, yılan veya balık; süreklilik, canlılık ve uzayan bağ | Devam eden, uzayıp giden bir süreci, bağı veya ardışık çizgiyi temsil eder. |
| ك | Avuç içi; kavrama, bükme ve sınırlandırma | Bükme, sıkıştırma ve nesneyi denetim altında tutma hareketini simgeler. |
| ث | İşaret ve sınır imgesinin yoğunlaşması (ت harfinin türevi); dağılma ve saçılma | Birbirine geçmiş unsurların bağlarının çözülüp çevreye yayılması hareketini gösterir. |
| نكث | Kavranıp bükülerek birleştirilmiş sürekliliğin uçlarından ayrılarak dağılması | Sağlam bir bütünlük teşkil eden örgünün, tutucu gücünü yitirerek lifler ve teller halinde çözülüp dağılması hareketidir. |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bükülmüş bir ipin, yıpranmış bir çadır bezinin veya elbisenin liflerini tek tek ayırıp çözmek; misvak ucunu döverek liflerine ayırmak ve tırnak diplerindeki deriyi soymak |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Tarafe b. el-Abd divanında kök, verilen sözün ve kararlılığın zor bir sınavdan geçtiği durumları anlatmak üzere geçer: مَتَى يَكُ أمرٌ للنَّكيثةِ أَشْهَدِ / Bir bozulma, geri dönüş veya zorlu bir iş olduğunda ben orada bulunurum. |
| Erken Arapça kullanım | Hz. Ali'ye atfedilen rivayette Cemel Vakası taraftarlarını nitelemek üzere biatlarını çözüp bozmaları sebebiyle kullanılan niteleme: أُمِرْت بقتال الناكِثِينَ والقاسِطِين والمارِقِين |
Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Dīvânu Tarafe b. el-ʿAbd.
Sami etimolojik katman
Sami dilleri ailesinde نكث kökü, fiziksel olarak dokumanın veya bükülmüş ipliklerin geriye doğru çözülmesi, liflerine ayrılması ve buradan hareketle mecazen ahitlerin ve antlaşmaların geçersiz kılınması semantik hattını taşır. Güney Sami (Arapça) kolunda kök, hem somut dokuma zanaatında eskiyen elbiselerin ipliklerinin yeniden eğrilmek üzere lif lif ayrılması eylemini hem de bu eylemin hukuki ve ahlaki antlaşmaları bozma yönündeki tam karşılığını korumuştur. Kuzeybatı Sami dillerinde doğrudan aynı kök harfleriyle ahit bozma fiili sınırlı iz taşımakla birlikte, kökün fiziksel olarak çözme, gevşetme ve birleşmiş parçaları ayırma semantiği, Arapça içinde özgün bir zanaat terimi ve ardından merkezi bir ahlaki-hukuki terim olarak kökleşmiştir.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques, Lisān al-ʿArab.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | İpin bükümünü çözmekten ahdi bozmaya geçiş | Birincil olarak bükülmüş ipin liflerine ayrılması, ikincil ve baskın olarak sağlamlaştırılmış sözleşmelerin tek taraflı çiğnenmesi | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Çözme, gevşetme ve bükümü ayırma çekirdeği | Semitik dillerdeki bağlama ve çözme eylemlerinin somut dokuma bağlamındaki özelleşmiş Arapça yansıması | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik dış halkalarda düzenli ve kesin bir soydaş kelime tespit edilmemiştir. | Veri bulunamadı |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Dictionnaire des racines sémitiques.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| نكث | Anlamlı | Çözmek, lif lif ayırmak | Bükülmüş ipi veya ahdi bozup çözmek | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| نثك | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Sözlüklerde mühmel kabul edilir |
| كنث | Anlamlı | Biriktirip sarmak | Mersin ve benzeri ağaç dallarının serilip üzerine kokulu bitkilerin dizilerek katlanıp sarılması | Ahdi çözmenin zıddına bir araya getirip sarma; Kur'an'da geçmez |
| كثن | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Sözlüklerde mühmel kabul edilir |
| ثنك | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Sözlüklerde mühmel kabul edilir |
| ثكن | Anlamlı | Bir yerde toplanıp yerleşmek | Karargâh kurmak, bir yere bağlanıp kalmak, ordugâh edinmek | Sabitleşme ve yerleşme anlamı; Kur'an'da geçmez |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| نكث | Merkez | Ahdi ve bağı çözmek | İyice örülmüş ve sağlamlaştırılmış bir örgüyü lif lif dağıtarak bozmak | Yalnızca sözden dönmeyi değil, bağlayıcı bir sistemin liflerine kadar ayrıştırılmasını içerir. |
| نقض | Komşu | Yapıyı veya bağı yıkıp çözmek | Kurulu bir yapıyı, binayı veya düğümü bütüncül olarak kırmak ve bozmak | نقض düğümü veya yapıyı toptan bozar; نكث ise örülmüş ipleri tel tel ayırıp işlevsiz kılar. |
| فسخ | Komşu | Ayrıştırmak, hükümsüz kılmak | Eklemleri birbirinden ayırmak veya hukuki sözleşmeyi sona erdirmek | فسخ hukuki bir bağı feshedip ortadan kaldırmayı anlatır, dokunun liflerine ayrılması imgesini taşımaz. |
| حلل | Komşu | Düğümü açmak, serbest bırakmak | Düğümün açılmasıyla bağlı olanın serbest ve mübah hale gelmesi | حلل meşru bir serbest bırakmayı da içerirken, نكث doğrudan tahribat ve vefasızlık vurgusu taşır. |
| عقد | Zıt | Düğümlemek, bağlamak | İpleri birbirine bağlayıp sağlamlaştırmak, sözleşme yapmak | Bir araya getirip sıkıca bağlayarak sabit ve kalıcı bir taahhüt inşa etme eylemidir. |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | نكث | Ahdi ve örgüyü çözmek | Sağlamlaştırılmış bir bağı veya bükülmüş lifleri ayırarak yapıyı bozmak | Kesin |
| Latince | Rumpere, violare | Kırmak, çiğnemek | Sözleşmeyi bozma ve ihlal etme yönünü karşılar; lif lif çözülme somut imgesini dışarıda bırakır. | Güçlü |
| İngilizce | To unravel, to breach | Çözülmek, ihlal etmek | İhlal etme ve ipliklerin çözülmesi anlamlarını kısmen karşılar; ancak ikisini tek gövdede birleştiremez. | Güçlü |
| Almanca | Aufdröseln, brechen | Sökmek, bozmak | Bükülmüş ipin çözülmesi ve antlaşmanın ihlali boyutlarını ayrı kelimelerle ifade eder. | Güçlü |
| Fransızca | Effilocher, enfreindre | Liflerine ayırmak, çiğnemek | Dokumanın lif lif dökülmesi ile kural veya ahdin çiğnenmesi yönlerini ayrı ayrı taşır. | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Lewis & Short, Grimm Wörterbuch.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| أَنْكَاثًا | Fiziksel lifler ve çözüntüler | Bükülüp örüldükten sonra lif lif çözülüp dağıtılan iplikler; Nahl 16:92 |
| نَكَثُوا / يَنْكُثُونَ | Yeminleri ve siyasi antlaşmaları bozmak | Müşriklerin ve inkârcıların barış veya eman sözleşmelerini tek taraflı çiğnemesi; Tevbe 9:12, Tevbe 9:13 |
| يَنْكُثُونَ | Azaptan kurtulma vaadini yerine getirmemek | Firavun kavminin üzerlerinden azap kalkınca verdikleri imana gelme sözünü tutmamaları; A'râf 7:135, Zuhruf 43:50 |
| نَكَثَ / يَنْكُثُ | İlahi biati ve meşru otoriteye bağlılığı bozmak | Allah'a ve Resulü'ne verilen bağlılık ve itaat sözünü geçersiz kılmak; Fetih 48:10 |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Fıtrat ve elest misakı | İnsanın yaratılışta veya vahiy karşısında verdiği tevhîd sözünü inkâr ile hükümsüz kılması | İmanın bir ahit, inkâr ve nifakın ise bu ahdi kökten çözüp dağıtma sayılması |
| Fıkıh | Uluslararası hukuk ve yeminler | Meşru bir antlaşmanın veya akdin tek taraflı olarak ne zaman ve nasıl ihlal edilmiş sayılacağı | Hukuki güvenliği ortadan kaldıran haksız ve tek taraflı ahit bozma eylemi |
| Tefsir | Dokuma temsilleri ve ahlaki süreklilik | Nahl 16:92 ayetinde kadının ipi büküp sonra çözmesi meseli üzerinden toplum düzeninin analizi | Sağlamlaştırılmış toplumsal ve ahlaki bağların ahmakça dağıtılması |
| Hadis | Siyasi biat ve sadakat | Cemel Vakası ile meşru imama verilen biatin geri çekilmesi ve hilafet düzeninin bozulması | Biati bozarak cemaatten ayrılma eyleminin yıkıcı bir fitne olarak adlandırılması |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevhid ve kulluk sözleşmesi | Fıtri ahdin iptali | Bütüncül bağlılığı parçalama | İnsanın Rabbiyle olan varoluşsal bağını koparıp dini ahlakı anlamsızlaştırması | Kesin |
| İlmi | Mantıksal ve yöntemsel tutarlılık | İlkesel çelişki | Önermeler ağını dağıtma | Doğrulanmış bir bilgi örgüsünün temel kabullerini keyfi biçimde geçersiz kılma | Güçlü |
| Siyasi | Toplumsal sözleşme ve barış | Antlaşmayı ihlal | Hukuki meşruiyeti yıkma | Taraflar arasındaki barış ve eman paktını tek taraflı feshederek çatışmayı başlatma | Kesin |
| İktisadi | Ticari akitler ve piyasa güveni | Sözleşmeden cayma | Piyasa itimadını çökertme | İleriye dönük taahhütlerin yerine getirilmemesiyle ticari zincirin dağılması | Güçlü |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Entropi artışı ve polimer çözünmesi | Bükülmüş veya bağlanmış moleküler/yapısal zincirlerin dış veya iç gerilimle bağlarını yitirip serbest ve düzensiz liflere ayrışması | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Toplumsal anomi ve sözleşme feshi | Bireyleri ve kurumları bir arada tutan ortak normatif dokunun çözülerek fertlerin atomize olması ve kurumsal çöküş | Kesin |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca bireysel planda verilen alelade bir sözü tutmamak veya yalan söylemek seviyesine indirgemek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da kök, büyük emekle bükülüp sağlamlaştırılmış, tarafların güç ve güven dengesini kuran kolektif, hukuki ve ontolojik bağların kasten çözülüp sistemin lif lif edilmesidir. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ahit bozmanın sadece basit bir ahlaki kusur sanılması, buna karşılık toplumsal düzeni, barışı ve devletler arası hukuki güvenliği kökten çökerten bir fesat mekanizması olduğunun kavranamaması |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın ahlak ve hukuk anlayışının temel taşı olan «ahit ve misak» kavramlarının ters kutbunu oluşturur; güven toplumunun hangi eylemle çözüldüğünü gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Barış antlaşmaları ve savaş hukukunu düzenleyen ayetlerde (Tevbe suresi), ilahi biatin mahiyetini bildiren ayetlerde (Fetih suresi) ve ahde vefayı dokuma metaforuyla anlatan mesellerde (Nahl suresi). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Yemin ve antlaşma ihlalinin taraflardan sadece birine kâr sağlayan pragmatik bir hamle olduğu zannını yıkar; eylemin bizzat failin kendi kurduğu yapıyı ve iç dengesini çürüttüğünü ortaya koyar. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamBükülmüş ipin, dokunmuş kumaşın veya yıpranmış çadırın liflerini tek tek ayırarak çözmek, örgüyü dağıtıp lif yığınına dönüştürmek.
- Soyut anlamSağlam ve bağlayıcı ilkelerle tesis edilmiş olan ahdi, yemini, biati veya hukuki mutabakatı bozarak güven dokusunu hükümsüz bırakmak.
- Sistematik karşılıkBir toplumda veya sistemde karşılıklı taahhütlerle örülmüş olan düzenleyici yapının tek taraflı iradeyle geriye doğru çözülerek entropik kaosa sürüklenmesi.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde sembolü bükülerek veya örülerek bir araya getirilmiş bağlayıcı sistemi ve ahit bütünlüğünü; bu bütünü oluşturan her bir bağı, taahhüdü ve lifi temsil eder. operatörü çözme ve ahdi bozma eylemini (نكث) simgeler. Dönüşüm sonucunda elde edilen durumu, bileşenlerin birbirine bağlılığını yitirip serbest ve ilişkisiz lifler yığınına dönüştüğünü gösterir. fonksiyonu yapısal dayanıklılığı ve bağlayıcı gücü ifade etmekte olup, çözülmüş sistemde bu değer sıfıra () inmektedir.