نوص
ن - و - ص
KÖK- 1 geçiş
- 1 ayet
- 1 sîga
- 12 sözlük
Kur'an'daki karşılığı: Kaçıp kurtulmak
Notlarım
Sözlükler(12)
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR2.316 harfباب الصاد والنون و و ا ي ء معهما
ص و ن، ص ن و، ن ص و، ن و ص، ص ي ن، ن ص أ مستعملات
صون :
الصَّونُ: أنْ تَقيَ شيئاً مما يُفسِدُه، والحُرُّ يصُونُ عِرضَه كما يَصُونُ ثوبَه.
والصُّوانُ: ماتَصُونُ به ثوباً ونحوه، ويقال: ثَوبٌ صَوْنٌ لا ثَوْبٌ بِذلةٌ .
والفَرَسُ يَصُون عَدوَه وجَرْيَه أذا ذَخَر منه ذَخيرةً لحاجته إليها، قال لبيد:
فَوّلّى عامداً لِطِيات فَلْـجٍ يُراوحُ بين صَوْنٍ وابتذالِ
أي
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR292 harfالنوْصُ: التأخر. يقال: ناصَ عن قِرْنِهِ يَنوصُ نَوْصاً ومَناصاً، أي فرَّ وراغ. وقال الله تعالى: "ولاتَ حين مَناصٍ"، أي ليس وقت تأخُّرٍ وفِرارٍ. والمَناصُ، أيضاً: الملجأ والمفرّ. والنَوْصُ، الحمار الوحشي. واسْتَناصَ، أي تأخر. وقولهم: ما به نَويصٌ، أي قوةٌ وحَراكٌ. وناوَصَ الجَرَّة، أي مارسها.
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR6.403 harfص ن ( و ا ى ء )
صون ، صين ، صنا ، نوص ، نصا ، نصأ ، وصن ، نيص .
صون : قال الليث : الصَّوْنُ : أَنْ تَقِيَ شيئاً ممّا يُفسِده . والصِّوانُ : الشيءُ الذي تَصون به ، أو فيه ، شيئاً أو ثوباً .
والفَرَسُ يَصُون عَدْوَه وجَريَه : إذا اذّخر منه ذخيرة لحاجته إليه . والحُرُّ يَصُون عِرْضَه كما يَصُون الإنسان ثوبَه .
وقال لَبيد :
يُراوِح بين صَوْنٍ وابتذالِ
أي : يَصُون جَرْيَه مرة فيُبقِي منه ويبتَذِلُه
ص ن ( و ا ى ء ) صون ، صين ، صنا ، نوص ، نصا ، نصأ ، وصن ، نيص . صون : قال الليث : الصَّوْنُ : أَنْ تَقِيَ شيئاً ممّا يُفسِده . والصِّوانُ : الشيءُ الذي تَصون به ، أو فيه ، شيئاً أو ثوباً . والفَرَسُ يَصُون عَدْوَه وجَريَه : إذا اذّخر منه ذخيرة لحاجته إليه . والحُرُّ يَصُون عِرْضَه كما يَصُون الإنسان ثوبَه . وقال لَبيد : يُراوِح بين صَوْنٍ وابتذالِ أي : يَصُون جَرْيَه مرة فيُبقِي منه ويبتَذِلُه مرّة فيجتهدُ فيه . أبو عُبَيْد عن الأصمعيّ : الصَّوّان : الحِجارة الصُّلْبة ، واحدتُها صَوّانة . قلتُ : والصَّوّانُ : حَجَر صُلْبٌ إذا مَسّتْه النار فَقَّع تفقيعاً وتَشقَّق ، وربّما كان قَدَّاحاً تُقْتَدَح منه النار ، ولا يَصلح للنُّورة ولا للرِّضاف . وقال النابغة : بَرَى وَقَعُ الصَّوّان حَدّ نُسُورها فهنّ لِطافٌ كالصِّعاد الذَّوابلِ أبو عُبَيد : الصَّائن من الخَيل : القائمُ على طَرفِ حافرِه من الحَفا . وقال النابغة : وما حاوَلْتُما بقِيادِ خَيْلٍ يَصُون الوَرْدُ فيها والكُمَيْتُ وأمَّا الصائِم فهو القائم على قَوائمِه الأَربعِ من غير حَفا . ويقال : صنتُ الشيءَ أَصُونه ، ولا تَقُل أَصَنْتُه وهو مَصُون ، ولا تَقُل مُصانٌ . وقال الشافعيّ : بِذْلةُ كلامِنا صَوْن غَيرِنا . صنا : رُوِيَ عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( عَمُّ الرَّجُلِ صِنْوُ أبيه ) . قال أبو عُبَيد : معناه : أن أصلَهما واحد . قال : وأصلُ الصِّنْو إنما هو في النَّخْل . ورَوَى أبو إسحاق عن البَراء بن عازب في قول الله جلّ وعزّ : ( صِنْوَانٌ وَغَيْرُ صِنْوَانٍ ) ( الرعد : 4 ) ، قال : الصِّنْوان : المجتمعُ ، وغير الصِّنْوان المتفرِّق . وقال الفرّاء : الصِّنْوانُ : النَّخَلاتُ أصلُهُنّ واحد . وقال شَمِر : يقال : فلانٌ صِنْوُ فلانٍ ، أي : أخوه ، ولا يُسمَّى صِنْواً حتى يكون معه آخَرُ ، فهما حينئذ صِنْوان ، وكلُّ واحدٍ منهما صِنْوُ صاحبِه . قال : والصِّنْوان : النَّخْلَتان والثلاثُ والخَمسُ والستّ ، أصلُهنّ واحد وفروعُهُنّ شتَّى . وغيرُ صِنْوانٍ : الفارِدة . وقال أبو زيد : هاتان نَخْلتان صِنْوان ، ونَخِيل صِنْوانٌ وأَصْنَاءٌ . ويقال للاثنين : قِنْوان وصِنْوان ، وللجماعة قِنْوانٌ وصِنْوانٌ . أبو عُبَيد عن الفرّاء : أخذْتُ الشيءَ بصنايَته وسِنايَته ، أي : أخذْتُه بجميعه . ثعلب عن ابن الأعرابي قال : الصِّناء : الرَّماد ، يُمَدّ ويُقْصَر . ويقال : تَصنَّى فلانٌ : إذا قَعَدَ عند القِدْر من شَرَهِه يُكَيِّب ويَشْوِي حتى يصيبَه الصِّناء . شمر عن أبي عمرو : الصُّنَيُّ : شِعْبٌ صغيرٌ يسيلُ فيه الماءُ بين جَبَلين . وقالت ليْلَى الأخيليّة : أنابِغَ لم تَنْبُغ ولم تَكُ أوّلاً وكنتَ صُنَيّاً بين صُدَّيْن مَجْهلا ثعلب عن ابن الأعرابيّ قال : الصَّاني : اللازم للخِدْمة . والناصي : المُعَرْبِد . قال : والصَّنْوُ : الغَوْرُ الخَسِيس بين الجَبَلَين . قال : والصَّنْوُ : الماءُ القليل بين الجَبَلين . والصَّنْوُ : الحجر يكون بين الجبلين ، وجمعُها كلُّها صُنُوٌ . سَلَمة عن الفرّاء قال : الأصْناءُ : الأمْثال . والأصْناءُ : السابقون . ثعلب عن ابن الأعرابيّ قال : الصِّنْوَة : الفَسِيلة . ابن بُزُرْج : يقال للحَفَرِ المعطَّلِ صِنْوٌ ، وجمعُه صِنْوان . ويقال : إذا احتَفَر : قد اصْطَنَى ، وهو الاصطِناء . نصا : وفي الحديث : ( أنَّ بنت أبي سَلَمة تَسَلَّبتْ على حمزة ثلاثةَ أيام ، فدعاها رسولُ الله ( صلى الله عليه وسلم ) وأمَرَها أن تَنصَّى وتَكتَحِل ) . قولُه : ( أمَرَها أن تَنَصَّى ) ، أي : تُسرِّح شعرَها ، ويقال : تَنَصَّت المرأةُ : إذا رَجَّلَتْ شعرَها . وفي حديث عائشةَ حين سُئلتْ عن الميّت يُسرَّح رأسُه ؟ فقالت : علامَ تنْصون ميِّتَكم . قولُها : تَنْصُون : مأخوذٌ من النَّاصية ، يقال : نَصوْتُ الرجلَ أنصُوه نصْواً : إذا مددْتَ ناصِيَتَه : فأرادت عائشةُ أنَّ الميّتَ لا يَحتاج إلى تسريح الرأس ، وذلك بمنزلة الأخْذ بالنَّاصية . وقال أبو النَّجم : إنْ يُمْسِ رأسِي أشمَطَ العنَاصِي كأنما فَرَّقَه مُناصِي ويقال : نَاصيْتُه : إذا جاذَبْتَه ، فأخَذَ كلُّ واحد منكما بناصية صاحِبه ، وقال عمرو بن مَعدِ يكرب : أعبّاسُ لو كانت شَيَاراً جِيادُنَا بتَثليثَ ما ناصَيْتَ بعدِي الأحَامِسا وقال اللّيث : الناصية : هي قُصاصُ الشّعَر في مقدَّم الرأس ، وقال الفرّاء في قول الله جل وعز : ( يَنتَهِ لَنَسْفَعاً ) ( العلق : 16 ) ، ناصيتُه مُقدَّمُ رأسه ، أي : لنَهْصُرَنَّها ، لَنأخذنّ بها ، أي : لنقيمنّه ولنُذِلّنّه . قلتُ : والناصية عند العَرب : مَنبِتُ الشعر في مقدَّم الرأس ، لا الشّعر الّذي تسمّيه العامّة الناصية ، وسُمِّي الشعرُ ناصيةً لنَباتِه في ذلك الموضع . وقد قيل في قوله : ( يَنتَهِ لَنَسْفَعاً ( ، أي : لنُسَوِّدَنَّ وجهه فَكَفَت النَّاصيَةُ لأنّها من الوجه والدّليل على ذلك قول الشاعر : وكنتُ إذا نَفْسُ الغَوِيِّ نَزَتْ به سَفَعْتُ عَلَى العِرْنِين منه بِمِيسَمِ ولغة طَيِّء في الناصيَة : النّاصَاةُ حكاه أبو عُبَيد وأنشد فقال : لقد آذَنَتْ أَهْلَ اليمَامةِ طَيِّءٌ بحربٍ كنَاصَاةِ الحِصان المُشَهَّرِ وقال ابن السكّيت : النَّصِيّةُ : البقيّة ، وأنشد : تجرَّدَ من نَصيَّتِها نَوَاجٍ كما يَنْجُو من البَقَرِ الرَّعِيلُ وفي الحديث : أنّ وَفْدَ همْدانَ قَدِموا عَلَى النّبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) فقالوا : نحن نصيَّةٌ من هَمْدانَ . قال الفرّاء : الأَنْصَاءُ : السابقون . قال القتيبي : نصية قومهم ، أي : خيارهم . والنصِّية : الخيارُ الأَشراف . ونواصِي القومِ : أشرافُهم ، وأما السّفِلةُ فهم الأَذْناب . الحزّاز عن ابن الأعرابيّ : إني لأجد في بَطْني نَصْواً ووَخْزاً ، والنّصْوُ مِثلُ المَفْس ، سُمِّي نَصْواً لأنّه يَنْصُوك ، أي : يُزعِجك عن القَرار . وقال الفرَّاء : وجدتُ في بطني حَصْواً ونَصْواً وقَبْصاً بمعنًى واحد . ويقال : هذه الفَلاة تُناصِي أرضَ كذا وتُواصِيها ، أي : تتّصل بها . والنَّصِيُّ : نبتٌ معروف ، يقال له : نَصِيُّ ما دام رَطْباً ، فإذا يَبِسَ فهو حَلِيّ . وقال الليث : هذه مفازة تناصي مفازة أخرى إذا كانت متصلة بالأولى . ( نصأ ) : أبو زيد في كتاب ( الهمز ) : نَصأْتُ الناقةَ أَنصَؤها نَصْأً : إذا زَجَرْتَها . أبو زيد عن الأصمعيّ : نَصَأْتُ الشيء : رَفَعْتُه نَصْأً . نوص : ثعلب عن ابن الأعرابيّ : النَّوْصَةُ : الغَسْلَة بالماء أو غيره . قلت : الأصلُ المَوْصَةُ فقُلِبت الميم نوناً . قال ابن الأعرابيّ : والنَّيْصُ : الحركة الضعيفة . اللّحيانيّ عن أبي عَمْرو : ما يَنُوص فلانٌ لحاجتي وما يَقْدِر على أن يَنُوص ، أي : يتحرَّك لشيء . أبو سعيد : انتاصَتْ الشمسُ انتياصاً : إذا غابت . وقال الله جلَّ وعزَّ : ( فَنَادَواْ وَّلاَتَ حِينَ ) ( ص : 3 ) . قال الفرَّاء : ليس بحين فرار . النَّوْصُ : التأخُّر في كلام العرب . قال : والبَوْصُ : التقدُّم ؛ ويقال : بصْتُه ، وأنشد قول امرىء القيس : أمِن ذكر سَلمى إنْ نَأَتْكَ تَنُوصُ فتقصر عنها خطوَةً وَتَبُوص فمناص : مَفعل مثل مَقام . وقال الليث : المناص : المَنْجَا . قال : والنَّوْصُ : الحِمَار الوحشي لا يزال نائِصاً رافعاً رأسه يتردَّد كأنه نافرٌ جامح . والفرس يَنُوص ويَسْتنيصُ ، وذلك عند الكَبْح والتّحريك . وقال حارثة بن بَدْر : غَمْرُ الجِراء إذا قصرتُ عِنانه بِيَدِي استناص ورامَ جَرْيَ المَسْحَلِ وصن : أبو العباس عن ابن الأعرابي : الوَصْنَة : الخِرْقة الصّغيرة . والصَّوْنَةُ : العَتيدة . والصِّنْوة : الفَسِيلة . نيص : قال اللّيث : النَّيْص من أسماء القُنْفُد الضَّخْم . قلت : لم أسمعه لغيره . صين : والصِّين : بلدٌ معروفٌ ، إليه يُنْسَبُ الدّارصِينيّ .
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR9.140 harf(باب النون والواو وما يثلثهما)
(نوي) النون والواو والحرف المعتلّ أصلٌ صحيح يدلُّ على معنيين: أحدهما مَقْصَدٌ لشيء، والآخر عَجَمُ شيء.
فالأوَّل النَّوَى. قال أهلُ اللغة: النَّوَى: التَّحَوُّل من دار إلى دار. هذا هو الأصل، ثم حمل عليه البابُ كلُّه فقالوا: [نوَى] الأمرَ يَنوِيه، إذا قَصَدَ له. وممَّا يصحِّح هذهِ التآويلَ قولُهم: نَوَاه الله، كأنَّه قَصَدَه بالحِفْظِ والحِياطة. قال:
يا عَمرُو
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR104 harf- ناص إلى كذا: التجأ إليه، وناص عنه: ارتد، ينوص نوصا، والمناص: الملجأ. قال تعالى: ﴿ولات حين مناص﴾ [ص/3].
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR69 harfن و ص
ناص عن قرنه: فرّ عنه ونجا.
وما لك من مناصٍ: من منجًى.
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR2.109 harfناصَ للحركة نَوْصاً ومَناصاً: تهَيّأَ. وناصَ ينُوصُ نَوْصاً ومَناصاً ومَنِيصاً: تحرك وذهب. وما يَنُوصُ فلان لحاجتي وما يقدر على أَن يَنُوص أَي يتحرك لشيء. وناصَ يَنُوصُ نَوْصاً: عدل. وما به نَوِيصٌ أَي قوة وحَراكٌ. وناوَصَ الجَرّة ثم سالمها أَي جابَذَها ومارَسَها، وهو مثل قد ذكر عنه ذكر الجَرّة. ويقال: نُصْت الشيء جَذَبْتُه؛ قال المّرار: وإِذا يُناصُ رأَيْته كالأَشْوَس
وناصَ يَنُوصُ مَنِيصاً
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR200 harf* ن و ص * * النَّوْصُ * التأَخُر يقال * نَاصَ * عن قِرنه أي رَّ وراغ وبابه قال و * مَنَاصًا * أيضا ومنه قوله تعالى ﴿ولات حين مَنَاصٍ﴾ أي ليس وقت تأَخُّر وفِرار و * المَنَاصُ * أيضا الملجأُ والمَفَّر
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR2.414 harfالنوص: التأخر ، نقله الجوهري، عن الفراء، وأنشد لامرئ القيس:
أمن ذكر سلمى إذ نأتك تنوص فتقصر عنها خطوة وتبوص
والبوص، بالباء: التقدم، كما سبق. النوص: الحمار الوحشي ، نقله الجوهري، وفي اللسان: لأنه لا يزال نائصا، أي رافعا رأسه يتردد، كالنافر الجامح، قاله الليث. والمناص: الملجأ، والمفر، نقله الجوهري. وقال في قوله تعالى: ولات حين مناص أي ليس وقت تأخر
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR2.874 harfنَاصَ
1 نَاصَ ذ , (M, K,) aor. يَنُوصُ, (M,) inf. n. نَوْصٌ and مَنَاصٌ (M, K) and مَنِيصٌ (M) and نَوِيصٌ (K) and نِيَاصٌ, (K, accord. to the TA,) or نِيَاصَةٌ, (accord. to a MS. copy of the K, and accord. to to the CK,) and نَوَصَانٌ, (K,) He put himself in motion: (K:) or he put himself in motion and went away. (M, TA.) You say, مَا يَنُوصُ فُلَانٌ لِحَاجَتِى Such a one does not put himself in
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR756 harfنَاصَ
نَاصَ ( w ) U ( n. ac. نَوْص 1 ),
a. Remained behind; receded, retreated.
b. ( n. ac. نَوْص 1 , مَنَاص [ مَنْوَص 17A ]) [ 'An ], Fled from, shunned; eluded.
c. ( n. ac. نَوْص 1 , مَنْوَص 17A , نِيَاصَة [ 23tI ] , نَوِيْص 25 , نَوَصَاْن 36 ), Moved, stirred.
d. ( n. ac. نَوْص 1 ) [ Ila ], Rose to.
نَاْوَصَ
نَاْوَصَ III ,
a. Set about.
b. Attacked.
c. Tried to escape.
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR9.510 harfنوص
نَاصَ - يَنُوْصُ - مَنَاص
نَاصَ - يَنُوْصُ + الكائن + عن شيء + وإلى شيء: يحجم عنه ويتفاداه ويتحاشاه إلى غيره: يبطئ ثم يحجم عن الحركة نحو شيء خوفاً من خطر عنده، متحولاً لاتجاه آخر يظنه أكثر أمناً ليلجأ إليه
مَنَاص: اسم فعل مصدر ميمي من " نَاصَ - يَنُوْصُ ": اسم مكان منه: مكان للهروب والنجاة: ويستعمل للدلالة على طريقة وجريان وتكرر الفعل:
Sîgalar(1)
Mücavir kökler5 mücavir (8 toplam)
Geçtiği ayetler(1)
كَمْ أَهْلَكْنَا مِنْ قَبْلِهِمْ مِنْ قَرْنٍ فَنَادَوْا وَلَاتَ حِينَ مَنَاصٍ
Kaçıp kurtulmakKendilerinden önce nice nesilleri helak ettik de onlar, çığlıklar kopardılar. Halbuki kurtulmak vakti değildi.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | نوص |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Ecvef (orta harfi illetli / vâvî) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | هرب, فرر, حيص, لجأ |
| Zıt Kök | ثبت |
| Çekirdek Özet 1 | Bir tehlike veya baskı anında kıvranarak, başını kaldırıp yön değiştirerek savuşma, kaçma ve sığınak arama hareketi |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi ceza ve kuşatma anında kaçıp kurtulacak, sığınılacak veya gecikilecek hiçbir menfez ve imkânın kalmadığını bildirme |
| Çekirdek Özet 3 | Varoluşsal ve mutlak hesaplaşma anında sistemin dışına kaçışın imkânsızlığı; ontolojik kuşatılmışlık |
| Kritik Hata Riski | Kelimeyi yalnızca sıradan bir kaçış olarak görmek; kelimedeki çaresizce debelenme, kurtuluş menfezi arama ve gecikme talebi nüansını gözden kaçırmak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| نو | Yerinden oynama, kıpırdanma, sallanma ve bir ağırlığı veya durumu aşmak için hafifçe yer değiştirme hareketi; نوس (sallanma), نوش (uzanıp alma), نوأ (ağır yükle kalkma) köklerinde olduğu gibi | ص | Sıkışma, sürtünme ve keskin direnç bildiren harfin eklenmesiyle hareket dar bir aralıktan sıyrılma, kıvranarak savuşma ve zorlu bir kaçış menfezi bulma anlamına odaklanmıştır |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ن | Filiz, yılan, balık; süreklilik, çoğalma, canlılık | Canlının esnek, kıvrımlı ve hareketli yönelişini, tehlike karşısında ani refleksle kıpırdamasını temsil eder |
| و | Çengel, çadır kazığı; bağlama, ekleme, tutturma | İki durum veya yön arasında köprü kurmayı, kaçış anındaki yönelim bağını simgeler |
| ص | Olta, bitki; yakalama, peşine düşme, sıkıştırma | Kıstırılma, daralma ve baskı alanını; bu baskıdan sıyrılmak için verilen direnci ifade eder |
| نوص | Kıvrılarak sıkışıklıktan kurtulma hareketi | Kuşatılmış ve sıkışmış bir canlının, kıvrılarak ve esnek hareketlerle aradan sıyrılıp sığınak arama çabasını bütünsel olarak resmeder |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Yaban eşeğinin (hımâr-ı vahşî) ürkerek başını havaya dikmesi, serkeşlik edip sağa sola kıvrılarak kaçması veya dizginlenen atın boyun büküp kaçınması |
| Cahiliye şiiri kullanımı | İmruü’l-Kays şiirinde sevgilinin uzaklaşması ve yüz çevirmesi anlamında kullanılmıştır: أَمِنْ ذِكْرِ سَلْمَى إِذْ نَأَتْكَ تَنُوصُ |
| Erken Arapça kullanım | Hârise b. Bedr bir beytinde binitin dizginin çekilmesi anında baş kaldırıp çekinmesini ve direnmesini bu kökle anlatır: غَمْرُ الجِراء اذا قَصَرتُ عِنـانَه / بيَدِي استناصَ ورامَ جَرْيَ المِسْحَلِ |
Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.
Sami etimolojik katman
Sami dil ailesinde نوص kökü, özellikle Batı Sami dillerinde hareket etme, sallanma, yerinden oynama ve kaçış için kaçınma semantik alanında karşılık bulur. İbranicede n-w-s (נוס) kökü doğrudan «kaçmak, savuşmak, sıvışmak, sığınmak» anlamlarına gelir ve Tevrat İbranicesinde baskıdan kaçışı ifade eden en temel fiillerden biridir. Süryanicede n-w-s kökü yine kaçma ve geri çekilme dairesindedir. Kökün Afro-Asyatik katmandaki ortak semantik çekirdeği «baskı altındaki nesnenin/öznenin ani yön değiştirerek yer değiştirmesi veya kaçış menfezi araması» ekseninde şekillenmiştir. Arapçada kök, özellikle yaban hayvanının ani baş kaldırması, sağa sola manevra yaparak tehlikeden sıyrılması ve dar bir menfeze sığınması gibi daha somut bedensel ve mekânsal ayrıntılarla zenginleşmiştir.
Güven Kesin
Kaynak Brown-Driver-Briggs Hebrew and English Lexicon, Payne Smith Syriac Dictionary, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | نو çekirdeğinden türeyen hareketlilik ve savuşma | Kök Arapça içinde yaban hayvanının ani sıçraması, başını dikip ürkmesi ve sığınak araması somutluğundan kurtuluş mekânı veya zamanı anlamına evrilmiştir | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice n-w-s (נוס), Süryanice n-w-s | İbranice ve Süryanicede tehlikeden kaçmak, savuşmak ve sığınak bulmak anlamındaki kökle tam ses ve anlam denkliği gösterir | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Sami ailesi dışındaki Afro-Asyatik kollarda doğrulanmış doğrudan biçimsel kökteş tespit edilememiştir | Muhtemel |
Kaynak David Cohen, Gesenius Hebrew Grammar and Lexicon.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| نوص | Anlamlı | Kaçmak, savuşmak, sığınmak | Ürküp baş kaldırarak kaçma, kurtulma çabası ve sığınak arayışı | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| نصو | Anlamlı | Alın saçı, perçem | Başın ön kısmı; perçemden tutarak yönlendirme veya boyun eğdirme | Zıt yönelimli çekirdek bağ: biri kaçışı, diğeri yakalanmayı simgeler; Kur'an'da geçer |
| ونص | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez |
| وصن | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez |
| صنو | Anlamlı | Bir kökten çıkan ikiz gövde, benzer | Tek bir asıldan çatallanarak çıkan dal veya kardeş ağaç | Kur'an'da geçer |
| صون | Anlamlı | Korumak, muhafaza etmek | Bir şeyi yıpranmaktan, tehlikeden ve bozulmaktan koruma altına alma | Kaçışın nihai hedefi olan korunma durumuyla anlamsal teması vardır; Kur'an'da geçmez |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| نوص | Merkez | Tehlikeden kaçıp kurtulma | Sıkışma anında sağa sola kıvrılarak aralıktan sıyrılma ve kurtuluş menfezi arama | Kaçışın yanı sıra kaçılacak yer ve sığınak (menâs) boyutunu içerir |
| فرر | Komşu | Kaçma | Hızlıca arkasını dönüp uzaklaşma, tabana kuvvet kaçma | Hız ve mesafeyi açma ön plandadır; sığınak arama zorunluluğu barındırmaz |
| هرب | Komşu | Kaçma | Takip edilenden gizlenerek veya izini kaybettirerek uzaklaşma | Planlı veya korkuyla firar etme durumudur |
| حيص | Komşu | Kaçma, sıvışma | Tehlikeden dönüp sapma, yan çizerek savuşma (mahîs) | Kaçılacak bir delik, yan yol arama hareketidir |
| لجأ | Komşu | Sığınma | Bir tehlike karşısında korunaklı bir kaleye veya şahsa iltica etme | Kaçma hareketinden çok varılan güvenli yer esastır |
| ثبت | Zıt | Direnme, yerinde kalma | Sarsılmadan, kaçmadan olduğu yerde sebat etme ve dayanma | Kaçış ve yer değiştirmenin tam karşıtıdır |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | نوص | Kaçmak, savuşmak, sığınak aramak | Kıvranarak kurtuluş menfezi bulma ve sığınma hareketi | Kesin |
| Latince | effugium, refugium | Kaçış menfezi, sığınak | Sıkışıklıktan dışarı kaçışı (effugium) ve geri çekilip sığınmayı (refugium) karşılar | Güçlü |
| İngilizce | escape, evasion, place of refuge | Kaçıp kurtulma, savuşma, sığınak | Kaçış eylemini ve kaçılacak güvenli aralığı anlatır; kökteki debelenme nüansını tam vermez | Güçlü |
| Almanca | Entrinnen, Ausflucht, Zufluchtsort | Kurtulup savuşma, kaçış deliği, sığınak | Tehlikeden sıyrılıp çıkmayı ve sığınılacak korunağı ifade eder | Güçlü |
| Fransızca | échappatoire, refuge | Kaçamak yeri, sığınak | Bir güçlükten sıyrılmak için bulunan dar çıkış kapısını karşılar | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| مَنَاصٍ (Mîmî masdar veya ism-i mekân/zaman) | Kaçıp kurtulacak yer, savuşma vakti ve sığınak | Helak ve azap anında inkârcıların feryat edip kaçacak hiçbir delik ve sığınak bulamadıkları bağlam; Sâd 38:3 |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İlahi takdir, ceza ve kuşatma bahsi | İlahi azap ve hüküm gerçekleştiğinde mahlukun O'nun mülkünden veya iradesinden dışarı kaçışının (menâs) imkânsızlığı | Ontolojik ve kazai kuşatılmışlık |
| Fıkıh | Veri bulunamadı | Kök doğrudan bir fıkhi hüküm veya terim türetiminde ıstılahlaşmamıştır | Veri bulunamadı |
| Tefsir | لات edatı ve حين مناص terkibi | لات edatının amel etmesi (zaman bildiren kelimelerin başına gelmesi) ve helak vaktinde tevbe veya kaçış imkânının tükenişi | Zamanın ve mekânın kaçışa izin vermeyecek biçimde kapanması |
| Hadis | Zorluk ve fitne anlarında sığınma | Hadis metinlerinde nadiren genel Arapça anlamıyla «kurtuluş yolu / kaçış yeri» olarak yer bulur | Dünyevi veya uhrevi çıkmazdan kurtuluş çaresi |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Ahiret ve ilahi ceza | Mutlak hesaplaşma ve kaçınılmaz akıbet | Sorumluluktan kaçış kapılarının tamamen kapanması | İlahi yasa devreye girdiğinde insanın hiçbir kozmik ve manevi kaçış menfezi bulamayacağını tescil eder | Kesin |
| İlmi | Mantık ve sebep-sonuç zinciri | Zorunlu nedensellik ve kapalı sistem | Çelişkiden veya nedensel bağdan sapmanın imkânsızlığı | Bir sistemde şartlar olgunlaşıp sonuç kesinleştiğinde mantıksal bir istisna/kaçış aralığının kalmaması | Güçlü |
| Siyasi | Hukuk düzeni ve egemenlik | Yaptırımdan kurtulamama ve tam yargı alanı | Suçlunun yargı ve otorite dışına kaçış menfezini tıkama | Adil bir kamu nizamında suç işleyenin sığınabileceği hiçbir gayrimeşru alanın (menâs) bırakılmaması | Güçlü |
| İktisadi | Borç, kriz ve tasfiye | İflas anında mali sorumluluktan kaçamama | Borçlunun veya batık yapının yükümlülükten sıyrılamaması | Ekonomik çöküş anında piyasanın kaçış veya tehir imkânı tanımaması | Muhtemel |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Sınırlandırılmış kapalı sistem / Olay ufku | Bir parçacığın veya nesnenin, etrafındaki potansiyel bariyerini aşamayarak sistem içinde hapsolması ve dışarıya hiçbir kaçış vektörünün (escape velocity / geodesic) bulunmaması durumu | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Tam kuşatılmışlık ve kaçışsızlık hali (no exit / impasse) | Bireyin veya grubun, tüm hukuki, psikolojik ve toplumsal çıkış yollarının tükendiği kriz anında eylemsizliğe veya teslimiyete mahkûm olması | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kelimeyi yalnızca «fiziksel bir koşu ile uzaklaşmak» şeklinde daraltıp, mekân ve zaman boyutunu (kurtuluş menfezi, sığınak ve tehir imkânı) göz ardı etmek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da لات حين مناص ifadesiyle hem yer (kaçılacak sığınak), hem zaman (savuşup geciktirilecek an), hem de eylem (kurtulma teşebbüsü) bütüncül bir yokluk halinde sunulur |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayetteki dehşet dengesini sadece bir «kaçamadılar» cümlesine indirgemek; oysa kastedilen, sistemin üzerlerine kilitlendiği ve hiçbir varoluşsal aralık bulamadıkları gerçeğidir |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın helak sahnelerinde kullandığı en dramatik ve nihai kuşatma kelimelerinden biridir; insanın kibirle inşa ettiği sığınakların ilahi hüküm karşısında sıfırlandığını gösterir |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Geçmiş kavimlerin helaki, inkârcıların son andaki feryatları ve kıyamet sahnelerini ele alan tehdit ve inzar ayetlerinde belirleyicidir |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Azap anında pişmanlığın veya son saniye çırpınışlarının her zaman bir kaçış veya tehir sağlayacağı yanılgısını bertaraf eder |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamYaban hayvanının ürkerek başını kaldırması, kıvrılıp savuşması ve dar bir delikten sığınak bularak kaçması.
- Soyut anlamBaskı, kuşatma veya helak tehdidi altındaki bir varlığın kurtuluş menfezi, tehir anı veya sığınak araması; ilahi hüküm karşısında bu arayışın sıfırla sonuçlanması.
- Sistematik karşılıkSistemin sınırlarının kapatılmasıyla birlikte hiçbir kaçış vektörünün tanımlanamadığı mutlak kuşatma ve teslimiyet durumu.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde kuşatılmış kapalı varlık/durum alanını, ise bu alanın ilahi takdirle kilitlenmiş sınırını temsil eder. Sınırın kapanması durumunda dışarıya doğru yönelen kaçış vektörü () boş kümeye eşittir; dolayısıyla kurtuluş/sığınak imkânı (, yani menâs) sıfırlanır.