هجد

Klavye kısayolları

Ara
/
Yeni not
n
Önceki / sonraki ayet
[ ]
Okuma modu
f
Graf modu
g
Kur'an evreni
e
Kapat / geri
Esc
Grafiği atla

Kök ağı

Kök ağı: ه-ج-د1 sîga, 7 mücavir kök, 1 ayet, 1 sure; sîgalar ve mücavir kökler Sîgalar ve Mücavir kökler kartlarında, ayetler Ayetler kartında liste olarak var.قومليلهجدفَتَهَجَّدْنفلعسىحمدربب

KökSîga 1Ayet 1Sure 1Mücavir 7

▶ Ağı aç (3B)

هجد

ه - ج - د

KÖK
  • 1 geçiş
  • 1 ayet
  • 1 sîga
  • 12 sözlük

Kur'an'daki karşılığı: Öyleyse uyan

Notlarım

Sözlükler(12)

Kitâbu'l-'Ayn

Halîl b. Ahmed · 8. yyTR982 harf
باب الهاء والجيم والدال معهما هج د، ه د ج، ج ه د، مستعملات فقط هجد: هَجَدَ القومُ هجودا، أي: ناموا، وتهجّدوا، أي: استيقظوا لصلاةٍ أو لأمر. وقوله تعالى: "ومن اللَّيْلِ فتهجّدْ به نافلةً لك"، أي: بالقرآن في الصّلاة، أي: انتبهْ بعد النوم نافلة، أي: فضيلةً. هدج: الهَدَجانُ: مِشْيةُ الشّيخ، ونحوه. هَدَجُ الشَّيْخُ، وهَدَجَتِ الرّيحُ، أي: حنَّتْ وصوَّتَتْ. والتّهَدُّجُ: تَقَطُّعُ الصّوت. وهَدَجُ
Tamamını oku

es-Sıhâh

Cevherî · 10. yyTR265 harf
هَجَدَ وتَهَجَّدَ، أي نام ليلاً. وهَجَدَ وتَهَجَّدَ، أي سهر، وهو من الأضداد. ومنه قيل لصلاة الليل: التَهَجُّدُ. والتَهْجيدُ: التنويم. قال لبيد: قال هَجِّدْني فقد طال السُرى وقَدَرْنا إنْ خَنا الدهرِ غَفَلْ ابن السكيت: أهْجَدَ البعيرُ، إذا ألقى جِرانَهُ بالأرض.
Tamamını oku

Tehzîbu'l-Luğa

Ezherî · 10. yyTR5.740 harf
ه ج د هجد ، دجه ، جهد ، هدج : ( مستعملة ) . هجد : قال الليث : هَجَد القومُ هُجوداً : إذا ناموا ، وتَهجدوا : إذا استَيْقظوا للصلاة . أبو عُبيد ، عن أبي عبيدة : الهاجد : الناقم ، والهاجد المصلِّي بالليل . وقال الحُطيئة : فحَيَّاك وُدٌّ من هداك لِفْتيةٍ وخُوصٍ بأعلى ذي طُوالة هُجَّدِ وقال ابن بُزُرج : أهْجدتُ الرجلَ : أَنَمَتُه وهَجَّدْتُه : أيقظته . قال الله جل وعز : ( وَمِنَ الَّيْلِ فَتَهَجَّدْ
Tamamını oku

Mekâyîsü'l-Luğa

İbn Fâris · 11. yyTR6.443 harf
(باب الهاء والجيم وما يثلثهما) (هجد) الهاء والجيم والدال أُصَيْلٌ يدلُّ على ركودٍ في مكان. يقال: هَجَد، إذا نامَ هُجُوداً. والهاجد: النَّائم؛ وإن صلَّى ليلاً فهو متهجِّد، كأنَّه بصلاته تركَ الهجودَ عنه. وهذا قياسٌ مستعمَل، كما يقال رجلٌ آثم؛ فإذا كَرِهَ الإثمَ وانتَفَى منه قيل متأثِّم. والعرب تقول: أهْجَدَ البعيرُ: ألقَى جِرانَهُ بالأرض. (هجر) الهاء والجيم* والراء أصلانِ يدلُّ أحدهما على قطيعةٍ
Maddenin bağlantısı

(باب الهاء والجيم وما يثلثهما) (هجد) الهاء والجيم والدال أُصَيْلٌ يدلُّ على ركودٍ في مكان. يقال: هَجَد، إذا نامَ هُجُوداً. والهاجد: النَّائم؛ وإن صلَّى ليلاً فهو متهجِّد، كأنَّه بصلاته تركَ الهجودَ عنه. وهذا قياسٌ مستعمَل، كما يقال رجلٌ آثم؛ فإذا كَرِهَ الإثمَ وانتَفَى منه قيل متأثِّم. والعرب تقول: أهْجَدَ البعيرُ: ألقَى جِرانَهُ بالأرض. (هجر) الهاء والجيم* والراء أصلانِ يدلُّ أحدهما على قطيعةٍ وقَطْع، والآخر على شَدِّ([1]) شيءٍ ورَبْطِه. فالأوَّل الهَجْر: ضِدُّ الوصل. وكذلك الهِجْران. وهاجَرَ القومُ مِن دارٍ إلى دارٍ: تَرَكُوا الأولى للثانية، كما فَعَل المهاجِرُون حين هاجروا([2]) من مكة إلى المدينة. وتهجَّر الرَّجلُ وتمَهْجَر: تشبَّه بالمهاجِرين. وفي الحديث: هاجِرُوا ولا تَهَجَّرُوا"، أي كونُوا منهم. و[قيل] لا يقال تَمَهْجَرُوا، والأوَّل أصوب عندنا. والهَجْر والهَجِير([3]) والهاجِرَة: نصفُ النّهارِ عند اشتداد الحرّ. وهَجَّرُوا: سارُوا في ذلك الوقت. وسمِّيت هاجرةً لأنَّ الناس يَسْتَكِنُّون في بيوتهم، كأنَّهم قد تَهاجَروا. والهَجِير: يَبيس النَّبْتِ([4]) الذي كَسرته الماشية، وسمِّي لأنَّ الراعِيَ يهجره([5]). قال: ولم يَبْقَ بالخَلصاءِ مِمَّا عَنَتْ *** من النَّبْتِ إلاّ يَُبْسُها وهَجِيرُها([6]) ومن الباب الهُجْر: الهَذَيان. يقال هَجَرَ الرّجلُ. والهُجْر: الإفحاش في المَنْطِق، يقال: أهْجَرَ الرّجُل في مَنْطِقه. قال: كما جدةِ الأعراقِ قال ابنُ ضَرَّةٍ *** عليها كلاماً جارَ فيه وأهْجَرا([7]) ورماه بالهاجراتِ، وهي الفضائح، وسمِّي هذا كلُّه لأنّه من المهجور الذي لا خَيرَ فيه. ويقولون: هذا شيء هَجْرٌ، أي لا نظير له، كأنَّه من جَودته ومباينته الأشياءَ قد هَجَرها. ويقولون: هذا أهْجَرُ من هذا، أي أكرم. وقد يقال في كلِّ شيء. قال: * وماء يمانٍ دُونَه طَلَقٌ هَجْرُ([8]) * يقولون: هو طَلَقٌ لا طَلَق مِثلُه. والهَجِير: الحوضُ الكبير، سمِّي لأنَّه شيءٌ يُقتَطَع للماء. قال: * تَفرِي الفَرِيَّ بالهجيرِ الواسع([9]) * وقال: ظَلَّتْ تَلُوبُ رشَقاً هَجِيرُها([10]) *** لَوْبَ الرَّعايا لم يَجِئْ أجيرُها([11]) (هجس) الهاء والجيم والسين: كلمةٌ واحدة. يقال هَجَس الشَّيءُ في النَّفْس: وَقَعَ. وقال أبو بكر([12]): الهَجْس: النَّبْأة تَسمعها ولا تَفْقَهُها. (هجع) الهاء والجيم والعين: كلمةٌ تدلُّ على نوم. وهَجَع هُجوعاً: نام ليلاً. ولقيتُه بعد هَجعةٍ. ومما قِيس على هذا: رجلٌ هجع([13])، أي أحمقُ مُستَنِيمٌ إلى كُلٍّ. (هجف) الهاء والجيم والفاء. يقولون: الهِجْفة، هي النَّاحية([14]). وفي ذلك نظر. فأمّا الهِجَفُّ فالظَّليم المُسِنّ، وأظنُّه من الباب الذي زيدت فيه الهاء وأُبدلت زاؤه جيماً، وهو من الزِّفِّ، وهو رِيشُه. (هجل) الهاء والجيم واللام أصلانِ يدلُّ أحدُهما على اختلاطٍ، والآخرُ على رَمْي شيء. فالأوّل: الهَوْجل: المَشْيُ المُخْتَلِط. ويقال أهْجلْتُ الإبلَ: أهملتُها، وإذا أُهمِلَتْ اختلَطَتْ. قالوا: ومنه الهَجُول: المرأةُ البَغِيّ لأنّها تُخالِطُ كُلاًّ. والمُهاجَلَة، مثل المساجَلة([15]). والقياس فيه واحد. والهَوْجَل من الأرض: الفَلاةُ لا أعلامَ بها. وسمِّيت لأنَّها لا يُهتدَى فيها، فيُخلَطُ الأمرُ على السَّفْر. والهَوْجل من الرِّجال: البطيء الذي يَختلِط عليه الأمور. قال: فأتَتْ به حُوشَ الفُؤادِ مبطَّناً *** سُهُداً إذا ما نامَ ليلُ الهَوْجلِ([16]) واللَّيل الطَّويل هَوْجلٌ، سمِّي لاختلاطِ ظلامه. قال الكميت: * هَوْجاءُ لَيْلَتُها هَوْجَلُ([17]) * ومن الباب الهَجْل: غائطٌ بين الجبال مطمئِنّ. والأصل الآخر هَجَلْتُ بالشَّيءِ: رَمَيتُ. (هجم) الهاء والجيم والميم: أصلٌ صحيحٌ واحد يدلُّ على وُرودِ شيءٍ بَغتةً، ثم يقاس على ذلك. يقال: هَجَمتُ على القوم بغتةً أهْجُم هُجُوماً. وريحٌ هَجُومٌ: شديدةٌ تقطِّعُ البيوت. وهَجْمَةُ الشِّتاء: شِدّةُ بَرده، وهو من ذلك القياس، لأنَّها تهجُم. وهَجْمَة الصَّيف: شِدّة حَرِّه. والهَجْم: القَدَح الكبير. [قال]: فتَملأُ الهَجْمَ عفواً وهي وادعةٌ *** حتَّى تكادَ شِفاه الهَجمِ تَنثلِمُ([18]) وسمِّي هَجْماً لأنّه يهجُم على عَطَش الشَّارِب فيَكسِرُه. والهَجْمة من الإبل: ما بين التِّسعين([19]) إلى المائة، لأنّها تهجُم الموردَ بقوّة. وهَجَمت البيتَ: هَدَمته، وذلك أنّ أعلاه يهجم على أسفله إذا سقَط. وهَجَمت العينُ: غارت، كأنَّها تَهجُم على ما وراءها، تَدْخُلُ فيه. .............................................................................................................................................. ..................................................................................................................................................... ..................................................................................................................................................... ..................................................................................................................................................... ([20]) ومما شذَّ عن هذا القياس *هِجاء الحروف، يقال تَهَجَّيتُ. وإذا همز تغيّر المعنى. يقولون: هَجَأَ الطّعامَ: أكلَه. ---------------------__ ([1]) في الأصل: "أشد". ([2]) في الأصل: "هجرا". ([3]) والهجيرة أيضاً بالهاء. ([4]) في الأصل: "المنبت". ([5]) في الأصل: "تهجره". ([6]) لذي الرمة في ديوانه 305 واللسان (هجر، عنا) وقد سبق في (عني). واليبس بمعنى اليابس، يقال بفتح الياء وضمها. ([7]) للشماخ في ديوانه 28 والمجمل واللسان (هجر). وانفرد الديوان برواية: "ممجدة الأعراق" وفي رواية ابن بري: "مبرأة الأخلاق". ([8]) أنشده في المجمل، وكذا في اللسان (هجر 113). ([9]) وكذا أنشده في المجمل. وفي اللسان (هجر 116): "يفري الفري". ([10]) في الأصل: "يكون رشاء هجيرها"، صوابه من المجمل. ([11]) في الأصل: "كوب الرعايا"، صوابه في المجمل. ([12]) الجمهرة (2: 96). ([13]) يقال بالكسر وبضم ففتح، مرة بالهاء فيهما ومرة بطرح الهاء، كما يقال أيضاً هجع بفتح فكسر، ومهجع كمنبر. هن ست لغات. ([14]) وردت الكلمة ومعناها في القاموس ولم ترد في اللسان. ونص القاموس: "والهجفة، بالكسر: الناحية الندية". ([15]) المهاجلة مما ورد في القاموس ولم يرد في اللسان. ([16]) لأبي كبير الهذلي، في ديوان الهذليين (2: 92) واللسان (حوش، سهد، هجل) وحماسة أبي تمام (1: 20). وقد سبق في (سهد). ([17]) قطعة من بيت له في المجمل واللسان (هجل). وهو بتمامه: وبعد إشارتهم بالسيا ط هوجاء ليلتها هوجل وضبطت "ليلتها" في اللسان بالنصب، قال: "أي في ليلتها". ([18]) أنشده في المجمل واللسان (هجم). وقبله: كانت إذا حالب الظلماء أسمعها *** جاءت إلى حالب الظلمات تهتزم ([19]) في المجمل: "السبعين". وفي تفسير "الهجمة" خلاف، وأولى الأقوال فيه أنه القطعة الضخمة من الإبل، وقيل ما بين الثلاثين والمائة، وقيل ما بين الأربعين إليها، وقيل ما بين السبعين أو التسعين إليها. فإذا بلغت المائة فهي الهنيدة. ([20]) هذا الانتقال يشعر بأن هناك سقطاً بين هذا الكلام وسابقه. والساقط في هذا الموضع مادة (هجن) وصدر من مادة (هجو). ونص مادة (هجن) في المجمل وصدر مادة (هجو) هما كما يلي: "(هجن) المهتَجِنَة: النَّخلة الصغيرة. والهِجان من الإبل: البِيضُ الكِرام. وناقةٌ هِجانٌ وبعيرٌ هجانٌ: كريمة. وأرضٌ هجانٌ: مَرَبٌّ ليّنة التربة بيضاء. وامرأةٌ هِجانٌ: كريمة. والهَجِين: ابن العربيّ من الأمَة. (هجو) هَجَاه، إذا وقَع فيه بالشِّعر، وذلك الشِّعر: الهجو والهِجاء: المهاجاة".

ـ

Müfredât

Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR318 harf
- الهجود: النوم، والهاجد: النائم، وهجدته فتهجد: أزلت هجوده نحو: مرضته. ومعناه: أيقظته فتيقظ، وقوله: ﴿ومن الليل فتهجد به﴾ [الإسراء/79] أي: تيقظ بالقرآن، وذلك حث على إقامة الصلاة في الليل المذكور في قوله: ﴿قم الليل إلا قليلا * نصفه﴾ [المزمل/2 - 3] والمتهجد: المصلى ليلا، وأهجد البعير: ألقى جرانه على الأرض متحريا للهجود.
Tamamını oku

Esâsü'l-Belâğa

Zemahşerî · 12. yyTR269 harf
ه ج د قوم هجود وهجّد ونساء هجّدٌ‏.‏ وقال‏:‏ يثرن بالليل الغطاط الهجّدا وهجد الرجل هجوداً وتهجّد‏:‏ ترك الهجود للصلاة ‏"‏ فتهجّد به ‏"‏‏.‏ وبات فلان متهجّداً‏:‏ متوحّداً‏.‏ وهجّدنا‏:‏ مكّنّا من الهجود‏.‏ قال لبيد‏:‏ قال هجّدنا فقد طال السّرى وقدرنا إن خنى الدهر غفل
Tamamını oku

Lisânü'l-Arab

İbn Manzûr · 13. yyTR1.749 harf
هَجَدَ يَهْجُدُ هُجوداً وأَهْجَدَ: نام. وهَجَد القوم هُجُوداً: نامُوا. والهاجِدِ: النائِمُ. والهاجِد والهَجُود: المُصَلي بالليل، والجمع هُجودٌ وهُجّد؛ قال مرة بن شيبان: أَلا هَلَكَ امْرُؤٌ قامَتْ عليه، بِجَنْبِ عُنَيْزَةَ، البَقَرُ الهُجُودُ وقال الحطيئة: فَحَيَّاكِ وُدٌّ ما هداكِ لِفِتْيَةٍ وخُوصٍ، بأَعلى ذِي طُوالة، هُجَّدِ وكذلك المُتَهَجِّدِ يكون مُصَلِّباً. وتَهَجَّدَ القوم: استيقظوا للصلاة
Tamamını oku

Kâmûsü'l-Muhît

Fîrûzâbâdî · 15. yyTR168 harf
* ه ج د * * هَجَدَ * من باب دخل و * تَهَجَّدَ * نام ليلا و * هَجَدَ * و * تَهَجَّد * سهِر وهو من الأضداد ومنه قيل لصلاة الليل * التَّهَجُّد * و * التَّهْجِيدُ * التنويم
Tamamını oku

Tâcü'l-Arûs

Zebîdî · 18. yyTR1.803 harf
الهجود، بالضم،النوم، هجد القوم هجودا: ناموا، والهاجد: النائم، كالتهجد، في الصحاح: هجد، وتهجد، أي نام ليلا، وهجد وتهجد أي سهر، وهو من الأضداد. الهاجد، والهجود. بالفتح: المصلي بالليل وهجود، بالضم، هو جمع هاجد كواقف ووقوف، وهجد كركع، قال مرة ابن شيبان: ألا هلك امرؤق قامت عليه بجنب عنيزة البقر الهجود وقال الحطيئة: فحياك ود ما هـداك لـفـتـية
Tamamını oku

Lane's Lexicon

Edward W. Lane · 19. yyTR2.065 harf
هَجَدَ 1 هَجَدَ ذ , (S, A, L, Msb,) aor. هَجُدَ , (L, Msb,) inf. n. هُجُودٌ; (L, Msb, K;) and ↓ تهجّد, (S, A, L, Msb, K,) and ↓ اهجد, (L, K,) and ↓ هجّد; (IAar, L;) He (a man, L) slept: (L, Msb, K:) or slept in the night: (IAar, S, A, L:) or, in the latter part of the night. (L.) ― -b2- Also هَجَدَ and ↓ تهجّد (S, A, L, Msb, K [in some copies, of the last of which the former verb is written ↓
Tamamını oku

Salmone

H. Anthony Salmone · 19. yyTR668 harf
هَجَدَ هَجَدَ U ( n. ac. هُجُوْد 27 ), a. Slept. b. Awoke; was wakeful. c. see IV (d) . هَجَّدَ هَجَّدَ II , a. see I (a) , ( b ). c. Awoke, aroused. d. Sent to sleep. e. see IV (d) . أَهْجَدَ أَهْجَدَ IV , a. see I (a) & II ( d ). c. Found asleep. d. Pressed his neck on the ground ( camel ). تَهَجَّدَ تَهَجَّدَ V , a. see I (a) , ( b ). هَاْجِد هَاْجِد 21 , ( pl. هُجَّد 11
Tamamını oku

Kitâbullâh

Kur'an kullanımından türetilmişTR7.626 harf
هجد هَجَدَ - يَهْجُدُ - تَهَجَّدَ - يَتَهَجَّدُ هَجَدَ - يَهْجُدُ + الكائن: ينام نوماً متقطعاً خفيفاُ هَجَدَ - يَهْجُدُ + الكائن + بشيء: ينام نوماً متقطعاً خفيفاُ بسبب هذا الشيء هَجَّد َ - يُهَجِّدُ: على وزن " فَعَّلَ " من " هَجَدَ - يَهْجُدُ ": جعله " يَهْجُدُ: على وجه التكرار والشدة: جعله ذا نوم متقطع بشدة تَهَجَّدَ - يَتَهَجَّدُ: على وزن
Tamamını oku

Sîgalar(1)

Mücavir kökler7 mücavir (11 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.
  1. نفل

    1 ortak ayet · Enfâl ganimetin devlet için ayrılan beşte birlik kısmıdır

  2. عسى

    1 ortak ayet · Umulur

  3. بعث

    1 ortak ayet · Baas içtima etmiş askeri birlik demektir

  4. حمد

    1 ortak ayet · Hamd: Cümle kapısı demektir

  5. ليل

    1 ortak ayet · Durgun suyda dibe çöken mile “leyl“, akıp denize giden…

  6. قوم

    1 ortak ayet · Hayvanların ön ayaklarına denir

  7. ربب

    1 ortak ayet · Ribve, tümsek demektir

Geçtiği ayetler(1)

  1. وَمِنَ اللَّيْلِ فَتَهَجَّدْ بِهِ نَافِلَةً لَكَ عَسَى أَنْ يَبْعَثَكَ رَبُّكَ مَقَامًا مَحْمُودًا

    Öyleyse uyanGeceleyin yalnız sana mahsus olmak üzere teheccüd namazı kıl. Umulur ki, Rabbın seni öğülmüş bir makama gönderiverir.

Kök analizi

Kök tanımı ve çekirdek özet

AlanDeğer
Kökهجد
YapıÜçlü
Özel DurumBelirgin fark tespit edilmedi
Bağlamsal Yakın Köklerهجع, نوم, سهر, قوم
Zıt Kökيقظ
Çekirdek Özet 1Bir yerde hareketsiz kalıp yere serilme, uykuya dalma veya uykuyu giderme
Çekirdek Özet 2Geceleyin uykuyu bölerek ibadet, tefekkür ve Kur'an tilaveti için uyanma
Çekirdek Özet 3Ataleti ve bedensel durağanlığı iradi bir hamleyle bilinçli eyleme dönüştürme
Kritik Hata RiskiKökün yalnızca uyku anlamına geldiğini sanarak gece ibadetindeki aktif uyanış ve çaba boyutunu gözden kaçırmak

Biliteral analiz

Biliteral ÇekirdekTemel AnlamEklenen UnsurOluşan Anlam Farkı
هجAyrılma, kesinti, durağanlaşma ve yatışma; هجر kökünde ilişkiden veya mekândan kopup ayrılmayı, هجع kökünde ise geceleyin sükûnete erip kısa süreli uykuya dalmayı ifade eder.دKapı, giriş ve sınır bildiren harfin eklenmesiyle çekirdekteki durağanlaşma anlamı bedenin yere serilip hareketsizleştiği uyku sınırına ve tefa‘‘ul kalıbında bu sınırın bilinçli olarak aşılıp uykunun kesilmesine odaklanmıştır.

Piktografik analiz

BirimPiktografik İmge / HareketAnlam Açıklaması
هKollarını kaldırmış insan; dikkat çekme, ortaya çıkma, nefesVarlığın duraklama ve soluklanma haline, dikkatini içe veya dışa yöneltme aşamasına işaret eder.
جDeğnek, deve; taşıma, yol alma, toplamaAğırlığın taşınması, yorgunluk sonrası çökme veya belirli bir amaca doğru yönelip toparlanma hareketini temsil eder.
دKapı; giriş, geçiş, hareketBir halden diğerine (uykudan uyanıklığa, durağanlıktan harekete) geçişi ve aradaki sınırı simgeler.
هجدSoluklanma halindeki ağırlığın bir eşikten geçerek bilinçli harekete dönüştürülmesiYorgun düşüp yere serilen bedenin durağanlık kapısını aşarak gece vakti bilinçli bir uyanış ve kalkış gerçekleştirmesini anlatır.

Tarihsel ve erken kullanım

AlanVeri
İlk fiziksel anlamBir yerde çöküp hareketsiz kalmak, devenin boynunu yere uzatıp yatması أَهْجَدَ الْبَعِيرُ ve gece uykuya dalmak.
Cahiliye şiiri kullanımıLebîd b. Rebîa, yolculukta uykusuzluktan bitap düşen arkadaşını tasvir ederken kökün uyutma/mola verme anlamını şöyle kullanır: وَمَجُودٍ مِنْ صَبَابَاتِ الْكَرَى / عَاطِفِ النُّمْرُقِ صِدْقِ الْمُبْتَذَلْ / قُلْتُ هَجِّدْنَا فَقَدْ طَالَ السُّرَى / وَقَدَرْنَا إِنْ خَنَى الدَّهْرُ غَفَلْ
Erken Arapça kullanımMürre b. Şeybân şiirinde geçen أَلَا هَلَكَ امْرُؤٌ قَامَتْ عَلَيْهِ / بِجَنْبِ عُنَيْزَةَ الْبَقَرُ الْهُجُودُ beytinde sürülerin geceleyin hareketsizce uyuması anlamında kullanılmıştır; erken dönem dilcileri kökün hem uyumak hem de uykudan kalkmak anlamlarına gelen ezdâd türünden olduğunu kaydeder.

Kaynak Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha ve Kitābü’l-ʿAyn.

Sami etimolojik katman

Arapça هجد kökü, Sami dillerinde sessizlik, sükûnet, boyun eğme ve bir yerde hareketsizce kalma semantik alanıyla örtüşen arkaik bir köke dayanır. İbranice ve Aramice gibi Kuzeybatı Sami dillerinde doğrudan bu ses dizilimiyle birebir tam fonetik denkliği olan yaygın bir fiil kökü sınırlı olmakla birlikte, mırıltı, içe çekilme, tefekkür etme ve geceleyin alçak sesle okuma anlamlarını taşıyan köklerle kavramsal akrabalık gösterir. Arapçada kök, göçebe yaşamın fiziksel gerçekliğiyle doğrudan birleşerek devenin boynunu yere serip dinlenmesi, ardından gecenin sükûnetinde uyuma ve tefa‘‘ul babı vasıtasıyla uykudan sıyrılarak uyanma eylemine özgülenmiştir. Dilbilimciler tarafından zıt anlamları kendinde barındıran ezdâd yapısı, eylemin durağanlaşma ile bu durağanlığı kırma arasındaki eşik karakterini yansıtır.

Güven Güçlü

Kaynak Brown-Driver-Briggs, David Cohen, Lisān al-ʿArab.

Etimolojik analiz

KatmanVeriAçıklamaGüven
İç Arapça etimolojik yönÇökme, uyuma ve uykuyu gidermeYalın formu uyumayı veya yere serilmeyi ifade ederken, tefa‘‘ul kalıbı zorluğu giderme (selb/izâle) işleviyle uykuyu defedip kalkmayı anlatır.Kesin
Sami dilleriyle etimolojik ilişkiGece sükûneti ve tefekkürGeceleyin içe çekilme, sessizlik ve alçak sesli mırıldanma/tefekkür kökleriyle kavramsal düzeyde kesişir.Güçlü
Daha geniş dilsel ilişkiVeri bulunamadıAfro-Asyatik dillerin diğer kollarında bu üçlü konsonant diziliminde doğrulanmış bir soydaş kelime tespit edilmemiştir.Veri bulunamadı

Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.

Kardeş kökler

KombinasyonDurumTemel AnlamAnlam DetayıNot
هجدAnlamlıUyumak, uykuyu bölüp kalkmakBir yerde hareketsizce yatmak veya gece ibadeti için uykudan uyanmak.Hedef köktür; Kur'an'da geçer.
هدجAnlamlıTitrek ve yavaş yürümekYaşlıların, deve yavrularının veya devekuşunun titreyerek küçük adımlarla yürümesi, sesin kesik kesik çıkması.Kur'an'da geçmez; ritmik ve sarsıntılı hareketi ifade eder.
جهدAnlamlıGüç sarf etmek, zorlanmakBir hedefe ulaşmak için bütün takatini harcamak, meşakkat çekmek.Kur'an'da geçer; zorluğu aşma yönüyle هجد kökündeki uykuyu aşma çabasıyla anlamsal bağ kurar.
جدهAnlamı bulunmayanVeri bulunamadıVeri bulunamadıKitābü’l-ʿAyn ve klasik kaynaklarda mühmel sayılmıştır; Kur'an'da geçmez.
دهجAnlamı bulunmayanVeri bulunamadıVeri bulunamadıKlasik sözlüklerde bağımsız bir kök kullanımı tespit edilmemiştir; Kur'an'da geçmez.
دجهAnlamlıKararmak, örtülmekGecenin zifiri karanlığa bürünmesi veya bir şeyin üzerinin örtülmesi.Tahdhīb al-Lugha'da müsta‘mel sayılmıştır; gecenin karanlığı boyutuyla ilişkilidir; Kur'an'da geçmez.

Komşu kökler ve zıt kök

Kökİlişki TürüAnlam AlanıKarşılaştırmalı NüansAnlam Detayı
هجدMerkezGece uykusunu bölüp uyanmaUykuyu iradi olarak terk edip ibadet ve tefekküre yönelme eylemini anlatır.Hem uyumayı hem uykudan sıyrılarak kalkmayı içeren çift yönlü bir yapıya sahiptir.
هجعKomşuKısa süreli ve hafif gece uykusuGeceleyin bir süre uyuyup dinlenmeyi ifade eder; uykudan uyanma yönünü değil yatış halini vurgular.Kur'an'da az uyumayı nitelemek üzere yer alır.
نومKomşuGenel uyku haliGece veya gündüz ayrımı olmaksızın zihinsel ve bedensel dinlenmeyi sağlayan biyolojik uyku sürecidir.Bilincin çekildiği genel fizyolojik durumu kapsar.
سهرKomşuGece uykusuz kalmakUykunun hiç gelmemesi veya gece boyunca hiç uyumadan vakit geçirmek.هجد kökünde olduğu gibi uykudan sonra kalkmayı değil, kesintisiz uyanıklığı bildirir.
قومKomşuAyakta durmak, kıyam etmekİbadet amacıyla fiziki olarak ayağa kalkmayı ve sebat etmeyi ifade eder.Doğrudan uykuyu bölme anlamına değil, ibadetin duruş ve süreklilik biçimine odaklanır.
يقظZıtUyanıklık, tetikte olmaUykunun zıddı olarak tam bilinç, dikkat ve duyarlılık halinde bulunmak.Uykunun tamamen yokluğunu ve bilincin açık olmasını simgeler.

Başka dillerde anlam karşılıkları

DilKelime / KelimelerKısa AnlamDetayGüven
ArapçaهجدUykuyu bölüp ibadet için kalkmakBedenin durağanlığını iradi olarak kırıp gece tefekkürüne uyanmayı anlatır.Kesin
LatinceVigilare, excubareNöbet tutmak, uykusuz kalıp beklemekGeceleyin uyanık kalma ve teyakkuz halini karşılar; ancak uykuyu ibadet amacıyla bilerek terk etme nüansını tam içermez.Güçlü
İngilizceKeep vigil, wake up for devotionGece uyanıp ibadet etmekGece uykusunu manevi bir amaç için bölme durumunu ifade eder; ezdâd niteliğini doğrudan yansıtmaz.Güçlü
AlmancaDie Nachtwache halten, aufwachen zur AndachtGece nöbeti tutmak, ibadet için uyanmakBelli bir manevi veya koruyucu amaçla gece uyanıklığını bildirir; yalın uyku anlamını dışarıda bırakır.Güçlü
FransızcaVeiller, interrompre le sommeil pour prierGece uyanık durmak, dua için uykuyu bölmekGecenin bir kısmında uykuyu kesip ayakta durmayı karşılar.Güçlü

Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Wörterbuch, Lane’s Lexicon.

Vücûh ve nezâir

Form / KullanımAnlam YüzüAyet Tipi / Bağlam
فَتَهَجَّدْ (Tefa‘‘ul emri)Gece uykusunu bölerek Kur'an ve namazla meşgul olmakPeygamber’e yönelik özel gece ibadeti ve manevi yükseliş bağlamı; İsrâ 17:79.

Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

DisiplinKullanım AlanıTartışma NoktasıAnlam Yoğunlaşması
KelamNübüvvet ve mânevî mertebelerTeheccüdün Hz. Peygamber hakkındaki vücûbiyeti veya nafileliği ile Makâm-ı Mahmûd ilişkisi.Gece uyanışının ilahi yakınlık ve şefaat makamına zemin hazırlayan bilinçli çaba olması.
FıkıhNafile ibadetlerTeheccüd namazının hükmü, gece bir miktar uyuduktan sonra kılınmasının şart olup olmadığı.Uykudan sonra kılınan nafile gece namazı (salâtü'l-leyl) olarak terimleşmesi.
Tefsirİsrâ 17:79 tefsiriAyetteki «bihi» zamirinin Kur'an'a mı yoksa geceye mi döndüğü, teheccüdün kalkmak mı yoksa uyumak mı olduğu tartışması.Tefsirde uykuyu terk edip Kur'an tilaveti ve namazla geceyi ihya etme anlamında yoğunlaşma.
HadisGece ibadeti rivayetleriHz. Peygamber’in gece uyanma pratikleri, vitir ve teheccüd vakitleri, teheccüde kalkarken okunan dualar.Gece uykusunu bölerek Allah'a münacatta bulunma eyleminin sünnetteki pratik ayrıntıları.

Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

SistemBağlamKarşılıkİşlevAçıklamaGüven
DiniGece ibadeti ve nefis terbiyesiNefsin ataletini kırmaİradi manevi terakkiGecenin sükûnetinde uykuyu bölüp ibadete yönelmek, ihlası ve deruni bağlılığı inşa eder.Kesin
İlmiZihinsel berraklık ve odaklanmaTefekkür eşiğiYüksek zihinsel verimGürültünün ve günlük meşgalelerin kesildiği vakitte zihni derin anlama ve araştırmaya açar.Güçlü
SiyasiLiderlik ve sorumluluk bilinciTeyakkuz ve dirayetToplumsal yükü taşıma gücüToplumun uyuduğu kriz ve gaflet anlarında lider kadronun uyanık kalarak strateji üretmesini temsil eder.Muhtemel
İktisadiZaman yönetimi ve ataletle mücadeleVerimlilik hamlesiZamanı iktisatlı kullanmaBiyolojik konfor alanını bilinçli olarak sınırlandırıp üretkenliği ve faal zamanı artırma disiplini.Muhtemel

Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

Alanİzomorfik KarşılıkAçıklamaGüven
Sayısal bilimlerDurgun durumdan uyarılmış duruma geçiş (Kuantum uyarılması / Relaksasyonun kırılması)Bir sistemin düşük enerjili kararlı taban durumundan (yerde yatış/uyku) harici bir enerji veya iradi müdahale ile uyarılmış üst enerji seviyesine (uyanış) sıçraması.Güçlü
Beşeri bilimlerSosyal ataletin ve konformizmin kırılmasıToplumun veya bireyin pasif uyum ve durağanlık halini iradi bir bilinç sıçramasıyla reddedip eylemlilik sürecine girmesi.Güçlü

Yanlış daraltma ve kritik hata riski

AlanAçıklama
Modern daraltma riskiKökü sadece şekli bir gece namazına indirgeyerek, uykunun bölünmesiyle başlayan derin tefekkür, Kur'an'ı anlama ve nefsi disipline etme boyutunu dışarıda bırakmak.
Kur'an içi daha geniş anlamKök, geceleyin bedensel durağanlığı iradi biçimde kırarak Kur'an vahyini dingin bir bilinçle özümseme ve büyük sorumluluklara hazırlanma sürecini içerir.
Yanlış anlamanın doğuracağı hataİbadeti mekanik bir ritüele dönüştürür; gece uyanışının zihni berraklaştıran, içsel ve toplumsal farkındalık üreten dönüştürücü gücünün fark edilmesini engeller.

Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

SoruCevap
Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir?Vahyin ağırlığını taşımak için gereken içsel hazırlığın, konfor alanını terk ederek gecenin sükûnetinde bilinçli bir uyanışla mümkün olduğunu gösterir.
Hangi ayet gruplarında belirleyicidir?Peygamberi sorumluluğu, gece kıyamını, Makâm-ı Mahmûd hedefini ve manevi derinleşmeyi konu edinen ayetlerde belirleyicidir (özellikle İsrâ 17:79 ve ilişkili gece ibadeti bağlamları).
Hangi yanlış anlamaları düzeltir?Manevi yükselişin pasif bir bekleyişle değil, fiziksel ataleti ve uyku konforunu iradeyle kırmak suretiyle elde edilebileceğini hatırlatır.

Nihai sentez ve LaTeX modeli

  • Somut anlamBedenin yere uzanıp hareketsizleşmesi, uykuya dalınması veya bu durağanlığın bozulup uykunun defedilmesi.
  • Soyut anlamPasif durağanlık ve konfor durumunun iradi bir müdahaleyle aşılarak yüksek bilinç ve eylemlilik düzeyine geçilmesi.
  • Sistematik karşılıkNefsi ve zihni ataletten arındırarak kriz ve gaflet anlarında teyakkuz halinde sorumluluk üstlenme disiplini.
  • LaTeX modeliS0→  ΔI  S1buradaS0≺S1
  • LaTeX açıklamasıFormülde S0 bedenin ve zihnin durağanlık, atalet veya uyku halini temsil eder. ΔI uykuyu ve konforu kırmak için harcanan iradi hamleyi veya içsel çabayı gösterir. S1 ise uyanış, teheccüd, Kur'an tilaveti ve yüksek bilinç düzeyini ifade eder. Bağıntı, sistemin iradi bir müdahaleyle daha alt ve pasif bir seviyeden daha üst ve nitelikli bir mertebeye taşınmasını modeller.
Metin sürümü (yapay zekâ araçları için)Harfe göre kök dizini: ه