ودق
و - د - ق
KÖK- 2 geçiş
- 2 ayet
- 1 sîga
- 12 sözlük
Sicim gibi yağmurdur.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(12)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Sicim gibi yağmurdur.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR2.972 harfالقاف والدال و"وايء" معهما
ق د و، ق د ي، ق د أ، ق ي د، ق و د، د ق ي، و ق د، و د ق مستعملات قدو: قدي: القَدوُ: الأصل الذي انشعب منه الاقتداء، وبعض يكسر فيقول: قِدْوة أي به يُقْتَدَى، قال الكميت:
والجود من راحتـيك قِـدوتـهُ وكان حذواً في الشعر والخطب
ومر فلان يتقدى بفرسه أي يلزم به سنن السيرة.
وتَقَدَّيتُ على دابتي، ويجوز في الشعر: تَقْدو به دابته.
وقِدَى رمح أي قَدْر رمح، مقصور، وقَيْدَ رمح،
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR874 harfالوَدْقُ: المطرُ. وقد وَدَقَ يَدِقُ وَدْقاً، أي قَطَرَ. قال الشاعر:
فلا مُزْنَةٌ وَدَقَتْ وَدْقَهاولا أَرْضَ أبقَلَ إبْقالَها
ووَدَقْتُ إليه: دنوتُ منه. وفي المثل: ودَقَ العَيْرُ إلى الماء، أي دنا منه. يضرب لمن خَضَعَ للشيء لحرصِه عليه. والموضعُ مَوْدِقٌ، ومنه قول امرئ القيس:
تُعَفِّي بذَيْلِ المِرْطِ إذْ جئتُ مَوْدِقي
وذاتُ وَدْقَيْنِ: الداهية، أي ذات وجهين، كأنَّها جاءت من وجهين. قال
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR10.687 harfق د ( وايء )
قود ، قيد ، قدا ، وقد ، ودق ، دوق ، دقي .
قدا : قال الليث : القَدْو : أصل البناء الذي ينْشعِب منه تصريف الاقتداء .
ويقال : قِدْوُه وقُدوة لما يُقتَدَى به .
قال أبو بكر : القِدَى : جمع قِدْوة يكتب بالياء .
اللِّحياني عن الكسائيَّ يقال : لي بك قُدْوة وقِدوَة وقِدَة . ومثله حَظِيَ فلانٌ حِظْوَة وحُظْوة وحِظَةً ، ودارِي حِذْوَةِ دارك وحُذْوة وحِذَتُه .
وقال أبو زيد : يقال : قداً وأقداءٌ
ق د ( وايء ) قود ، قيد ، قدا ، وقد ، ودق ، دوق ، دقي . قدا : قال الليث : القَدْو : أصل البناء الذي ينْشعِب منه تصريف الاقتداء . ويقال : قِدْوُه وقُدوة لما يُقتَدَى به . قال أبو بكر : القِدَى : جمع قِدْوة يكتب بالياء . اللِّحياني عن الكسائيَّ يقال : لي بك قُدْوة وقِدوَة وقِدَة . ومثله حَظِيَ فلانٌ حِظْوَة وحُظْوة وحِظَةً ، ودارِي حِذْوَةِ دارك وحُذْوة وحِذَتُه . وقال أبو زيد : يقال : قداً وأقداءٌ ، وهم الناسُ يتساقطون بالبلد فيقيمون به ويَهدَءون . ثعلب عن ابن الأعرابي : القَدْوُ : القُدوم مِن السَّفَر . والقَدْوُ بالقُرْب . ثعلب عن ابن الأعرابيّ : أقدى : إذا استَوَى في طريق الدِين . وأَقدَى أيضاً : إذا أسَنَّ وبلغ الموت . عمرو عن أبيه أقْدى : إذا قَدِم من سَفَر وأقدَى : إذا استقام في الخبر . وقال الليث : يقال : مَرّ بي يتقَدَّى به فَرَسُه ، أي : يَلزَم به سَنن السِّيرة . وتقدَّيتُ على دابّتي . ويجوز في الشِّعر : يَقْدُو به فرسُه . أبو عبيد عن أبي زيد قال : أتتْنا قاديةٌ مِن الناس ، وهم أوّل من يَطرأُ عليك . وقد قَدَتْ فهي تَقْدِي قَدْياً . قال : وقال أبو عمرو قاذية بالذال . والمحفوظ ما قال بالدال . أبو زيد . وقال أبو عبيد : قال أبو زيد : إذا كان الطَّبيخ طيّب الريح قلتَ قَدِيَ يَقدَى قَدًى وقَداةَ وقَداوَةً . وقال الفراء : ذهبت قَداوَة الطعام : إذا أتى عليه وقتٌ يتغيّر فيه طعمه ورِيحه وطيبُه . وقال أبو عمرو : قَدّاهُ بالطِّيب تقديةً : إذا خلط العُودَ بالعنبر والمسكِ ثمَّ جمَّرهم به . أبو عبيد عن الفراء قال : القَدْيان والذَّمَيان : الإسراع . يقال منه : قَدَى يَقْدِي ، وذَمى يَذْمِي . الأصمعي : بيني وبينة قِدَى قوس وقِيدُ قوس وقادُ قوس . وأنشد الأصمعيّ : ولكنَّ إقدامي إذا الخيلُ أحجمتْ وصَبْري إذا ما الموتُ كانَ قِدَى الشِبْرِ وقال الآخر : وإني إذا ما الموتُ لم يك دونَه قِدَى الشِّبْر أحْمِي الأنفَ أن أتأخّرا قلتُ : قِدَى وقِيد وقاد ، كلُّه بمعنى قَدْرِ الشيء . وقال أبو عبيد : سمعت الكسائي يقول : سِنْدَأوةٌ وقِنْدَأْوة ، وهو الخفيف . وقال الفراء : هي من النُّوق الجَرِيئة . وقال شَمِر : قِنْدَأوة يُهمَز ولا يُهمَز . وقال أبو الهيثم : قِنْداوَةٌ فِنْعالة . قلتُ : والنون فيها ليست بأصليّة . وقال الليث : اشتقاقها مِن قَدَى والنونُ زائدة ، والواو فيها صِلَة ، وهي الناقة الصُّلْبة الشديدة ، وجَمَلٌ قِنْدَأْوٌ وسِنْدَأْو ، هَمزَهما واحْتَجَّ بأنّه لم يجىء بناء على لفظ قِنْدَأْو إلاّ وثانيه نون ، فلمّا لم يجىء على هذا البناء بغير نون علمْنا أنّ النون زائدة فيها . أبو عبيدة : مِنْ عَنَق الفرسِ التَّقَدِّي ، وتَقَدِّي الفرسِ : استعانتهُ بهاديه في مَشيه برفع يديه وقبْض رِجلِيه شِبْه الخَبب . وقال ابن الأعرابي : القَدوة : التقدُّم . ويقال : فلان لا يُقاديه أحدٌ ولا يُماديه ولا يُباريه ولا يُجاريه أحدٌ ، وذلك إذا بَرَزَ في الْخِلال كلِّها . أبو عبيد عن أبي زيد : أقبِلْ على خَيدبتك ، أي : أمرك ، وخُذْ في هِدْيتك وقِديتك ، أي : فيما كنتَ فيه . قيّده الإيادي في ( كتابه ) بالقاف : قِديتك . قيد قود : قال الليث : القَيد معروف ، والفِعل قَيِّده يقيِّده تقييداً . قال : وقَيد السيف هو الممدود في أصول الحمَائل تمسكه البَكرات . وقَيْد الرَّحْل : قيدٌ مضفورٌ بين حِنوَيهِ من فَوق ، وربَّما جُعل للسَّرجِ قَيْدٌ كذلك . وكذلك كلُّ شيء أُسِرَ بعضَهُ إلى بعض . أبو عبيد عن أبي زيد : يقال للقِدَّة التي تَضُمّ عرْقُوتي الرَّحْل قَيْد . وقال غيره : يقال للفَرَس الجواد الذي يَلحق الطّرائدَ من الوحْش قيد الأوابد . والمعنى : أنه يلحق الوحش بجودته ، فكأنّها مقيّدة له . وقالت امرأةٌ لعائشة : أأقيِّدُ جَمَلي ؟ أرادتْ بذلك تأخيذَها إياه عن النساءِ غيرها . فقالت عائشة لها بعدما فَهمتْ مُرَادَها : وَجْهي من وجهكِ حَرَام . وتقييد الخطّ : إحكامُه بالتنقيط والتعجيم . أبو عبيد عن الأحمر : مِن سِمات الإبل قَيْدُ الفَرَس ، وهي سِمةٌ في أعناقها . وأنشد : كومٌ على أعناقها قَيْدُ الفَرَسْ تنجو إذا الليلُ تَدانَى والتبس وقال غيره : قُيود الأسنان : لِثاتُهَا . وقال الشاعر : لِمُرتجِّةِ الأردافِ هيفٍ خُصورُها عِذابٍ ثَنَاياها عِجاف قُيُودُها يعني اللّثاتَ وقلة لَحمِها . أبو زيد : بيني وبينه قِيدُ رُمْح وقادُ رُمح . وقال الليث : القَوْد : نقيض السّوْق ، يقودُ الدابّة من أمامها ويسوقُها من خَلْفِها . والقِيادُ والمِقْوَدُ : الحَبْل الذي تُقاد به الدابة . ويقال : إنَّ فلاناً سَلِس القياد . ويقال : أعطيتُ فلاناً مَقادَتي ، أي : انقدْتُ له . والاقتياد والقَوْد واحد . والقائد مِن الجَبَل : أنْفُه . والقِيادة : مصدر القائد . وكلُّ شيءٍ من جَبَل أو مُسَنَّاة كان مستطيلاً على وجه الأرض فهو قائد . وظَهَر من الأرض يَقُود ويَنقَاد ويتقاوَد كذا وكذا مِيلاً . وفي الحديث : ( قيَّدَ الإيمانُ الفتكَ ) ، معناه : أن الإيمان يمنع عن الفتك بالمؤمن كما يَمنع ذا العَبَثُ عن الفساد قَيده الذي قُيِّد به . والمِقود : خَيْط أو سَيْرٌ يُجعل في عُنُق الكلب أو الدابة يقاد به . والأقوَد من الدوابّ والإبل : الطويلُ الظَّهر والعُنُق . قال : والأقْوَد من الناس : إذا أقبلَ على الشيء بوجهه لم يَكَدْ يَصرف وجهه عنه . وأنشد : إنّ الكريم مَن تلفّتَ حَوْله وإن اللئيم دائم الطَّرف أقوَدُ أبو عبيد عن الأصمعيّ : القَياديد : الطَّوال مِن الأتُن الواحد قَيْدُود . وقال الكسائيّ : فرسٌ قَوُود بلا همز : الذي ينقاد . والبعير مِثلُه . وقال ابن شميل : الأقود من الخَيل : الطويل العُنُق العظيمة . وقال الليث : القَوَدُ : قَتل القاتل بالقتيل تقول : أقدْتُه واسْتَقَدْتُ الحاكِم . وإذا أَتَى الإنسان إلى آخِرَ أمراً فانتقَم منه مِثلها قيل : استَقادها منه . أبو عبيد عن الأحمر : فإنْ قَتَلَه السلطان بقَوَدٍ قيل : أقادَ السلطان فلاناً وأقصَّه . ويقال : انقاد لي الطّريقُ إلى موضع كذا انقياداً : إذا وَضحَ صَوْبُه . وقال ذو الرمة يصف ماءً ورَدَه : تَنزَّلَ عن زِيزائه القُفُّ وارتَقَى عن الرَّمْل وانقادت إليه المَوارِدُ قال أبو نصر : سألت الأصمعيَّ عن معنى قوله : ( وانقادت إليه الموارد ) ، فقال : تتابعت إليه الطُرُق . والقائدة من الإبل : التي تَقدَّمُ الإبلَ وتألَفها الأَفْتاء . قال : والقَيِّدة من الإبل : التي تقاد للصَّيد يُخْتَلُ بها ، وهي الدَّرِيّة . وأَقادَ الغَيْثُ فهو مُقِيدٌ : إذا اتَّسع . وقال ابن مُقبل يصف الغَيْث : سَقَاها وإن كانت علينا بخيلةً أَغَرُّ سِماكيٌّ أَقَاد وأَمْظرا وَقال غيره : أقاد ، أي : صار له قائدٌ من السحاب بين يديه كما قال ابن مُقبِل أيضاً : له قائدٌ دُهْم الرَباب وخَلْفَه رَوَايا يُبَجِّسْنَ الغَمامَ الكَنَهْوَرَا أراد له قائدٌ دُهمٌ رَبابُه ، فلذلك جَمَعَه . والقائدة : الأَكَمَة تمتَدُّ على وجه الأرض . والقَوْد من الخيل : التي تُقاد بمقاوِدها ولا تُركَب ، وتكون مُودَعةً معدّةً لوقت الحاجة إليها . يقال : هذه الخيل قَوْدُ فلانٍ القائد . وجمعُ القائد قادَةٌ وقوّاد . وهو قائدٌ بيِّن القيادة . أبو عبيد : القياديد : الطِّوال من الأتنُ ، قَيدودة . وأنشد : له الفرائسُ والسُّلْب القياديدِ ابن بُزرج : تُقَيِّد : أرضٌ حمِيضَة ، سُمِّيتْ تُقيِّد لأنَّها تقيِّد ما كان بها مِن المال يَربَّعُ فيها ، مُخْصِبةٌ لكثرة خَلّتها وحَمْضِها . وقد : قال الله جل وعز : ( وَقُودُهَا النَّاسُ وَالْحِجَارَةُ ) ( البقرة : 24 ) . وقال : ( ( الاُخْدُودِ النَّارِ ذَاتِ الْوَقُودِ ) ( البروج : 5 ) . وقرىء : الوُقود . وقال الزّجاج : الوقود : الحطب ، وكل ما أوقدِ به فهو وَقود . والمصدر مضموم ويجوز فيه الفتح . قد رَوَوْا : وقدت النارُ وَقوداً مثل : قبلت الشيءَ قبولاً ، فقد جاء في المصدر فَعول والباب الضم . قال الأزهري : وقوله : النار ذات الوقود معناه : التوقُّد فيكون مصدراً أحسن من أن يكون الوقود بمعنى الحطب . وقال ابن السكيت : الوُقُود ، بالضم : الاتّقاد . يقال : وَقَدَت النارُ تَقِدُ وُقُوداً ووَقَداناً ووَقْداً وقِدَةً . ويقال : ما أجوَدَ هذَا الوَقودِ للحطب . قال الله : ( وَأُولَائِكَ هُمْ وَقُودُ النَّارِ ) ( آل عمران : 10 ) . ويقال : وَقَدتِ النارُ تَقدِ وَقُوداً ووُقوداً ، وكأنّ الوقود اسمٌ وضع موضعَ المصدر . وقال الليث : ما تَرَى من لهبها ، لأنه اسم ، والوقود المصدَر . والمَوْقد : موضع النار وهو المستوقَد . وزَنْدٌ مِيقادٌ : سَريع الوَرْيِ . وقَلبٌ وَقّاد : سريعُ التوقُّد في النشاط والمضاء . وكل شيء يتلألأ فهو يَقِد ، حتَّى الحافر إذا تلألأ بَصِيصُه . وقال الله جل وعز : ( كوكب دُرّيّ تَوَقَّدَ مِن شجرة مباركة ) ( النور : 35 ) . وقرىء : ( تَوَقّدُ ) ، و ( تُوقَّدُ ) ، و ( يُوقَدُ ) . قال الفراء : مَن قرأ ( تَوقَّدَ ) ذَهب إلى المصباح . ومَن قرأ ( تُوقَد ) ذَهب إلى الزُّجاجة ، وكذلك مَن قرأ ( تَوَقَّدُ ) . ومن قرأ ( يُوقَد ) بالياء ذهب إلى المصباح . وقال الليث : من قرأ ( تَوقَّدُ ) فمعناه تتوقّد وردّه على الزُّجاجة . ومَن قرأَ ( يُوقَدَ ) أخرجه على تذكير النور . ومَن قرأ ( تُوقَد ) فَعَلَى معنى النار إنها توقد مِن شجرة . ويقال : أوقَدْتُ النار واستَوقَدْتُها إيقاداً واستيقاداً ، وقد وقَدِت النارُ وتوقّدَتْ واستَوْقَدَت استيقاداً أيضاً . والعَرَب تقول : أَوقدْتُ للصِّبَا ناراً ، أي : تركته ووَدّعْتُه . وقال الشاعر : صَحَوْتُ وأوقَدْتُ للجهل ناراً ورَدَّ عليَّ الصِبا ما استعارا وقال : سمعت بعض العرب يقول : أبعد الله فلاناً وأوقَدَ ناراً أثرَه ، ومعناه : لا رجَعَه الله ولا رَدَّه . أخبرني المنذريّ عن ثعلب عن ابن الأعرابي قال : مِن دعائهم : أبْعَدَه الله وأَسحَقَه . وأَوْقَدَ ناراً أثره . قال : وقالت العُقَيليَّة : كان الرجُل إذا خِفْنا شَرَّه فتحوَّلَ عنّا : أوقَدْنا خلفَه ناراً . قال : فقلت لها : ولم ذلك ؟ قالت : لتحوّل ضَبُعهم معهم ، أي : شرّهم . دقي : قال الليث : فَصيلٌ دَقٍ ، وهو الذي يكثِر اللبن فيَفْسُد بطنُه ويَكثُر سَلْحُه . والأنثى دَقِيَة ، والفِعْل دَقِيَ يَدْقى دَقًى ، وهو في التقدير مِثل فَرِحٌ وفرِحَة ، فمن أدخَل فَرْحان على فَرح قال : فَرْحان وفَرْحَى . وقال على مثاله : دَقْوَان ودَقْوى . أبو عبيد عن الكسائي : دَقِي الفَصِلُ دَقًى ، وأُخِذَ أخذَاً : إذا أكثرَ مِن اللَّبن حتَّى يفسُد بطنُه ويَبشَم . وقال الأصمعي في الدَّقى مثله . ودق : قال الليث : الوَدْق : المَطَر كلُّه شديدهُ وهيّنُه . ويقال للحَرْب الشديدة ذات ودَقيْن ، تشبَّه لسحابةٍ ذاب مَطْرتين شديدتين . ويقولون : سحابةٌ وداقة ، وقلما يقولون : ودَقَتْ تَدِق . وقال غيره : يقال للداهية ذاتُ وَدَقَيْن . قال الكميت : إذا ذاتُ وَدْقيْن هابَ الرُّقا ةُ أن يَمسَحوها وأنْ يتْفُلُو وقيل : ذات وَدْقين مِن صفةِ الحيّات . ويقال : ذات وَدْقين مِن صفة الطّعنة . وقال الليث : الوَديقة : حَرُّ نصف النهار . والمَوْدِق : مُعْتَرك الشرّ . أبو عبيد عن الأصمعيَّ : الوديقة : شِدَّة الحرّ . وقال شمر : سمِّيتْ وَدِيقةً لأنّها وَدَقَتْ إلى كل شيء ، أي : وَصَلَتْ . وقال ابن الأعرابي : يقال : فلانٌ يحمي الحقيقة ويَنسِل الوَديقة ؛ يقال ذلك للرجل القويّ المُشمِّر ، أي : يَنْسِل نَسَلاناً في شدة الحرّ لا يُباليها . وقال أَبو عبيدٍ في باب استخذاء الرجل وَخضوعِه واستكانته بعد الإباء . يقال : وَدَقَ العَيْرُ إلى الماء ، يقال ذلك للمستخذِي الذي يَطلب السِّلْمَ بعدَ الإباء . وقال : وَدَقَ ، أي : أَحَبَّ وأَرادَ واشتَهَى . أبو عبيد : يقال : لكلِّ ذاتِ حافرٍ إذا اشتهت الفَحْلَ . قد استَوْدَقَتْ وودَقَتْ تَدِق وَدْقاً وُوُدوقاً . وقال ابن السكيت : قال أَبو صاعدٍ الكلابيّ : يقال : وَدِيقة من بَقْل ومِن عُشْب ، وَحَلُّوا في وَدِيقةٍ منكَرة . وقال الليث : يقال : أتانٌ وَدِيقٌ وَبغلةٌ وَدِيق ، وقد وَدَقَتْ تَدِق وِداقاً : إذا حَرَصَتْ على الفَحْل . ووَدَقَ الصَّيدُ يَدِقُ وَدْقاً : إذا دنا منك . وقال ذو الرمة : كانت إذا وَدَقَتْ أمثالهُن له فبعضُهنّ عن الأُلاَّف مشتعِبُ ويقال : مارَسْنا بني فلانٍ فما وَدَقُوا لنا بشيء ، أي : ما بَذَلوا ، ومعناه : ما قَرَّبوا لنا شيئاً مِن مأكول أو مشروب ، يَدِقُون وَدْقاً . الأصمعيّ : يقال : في عَيْنه وَدْقة خفيفة : إذا كانت فيها بَثْرةٌ أو نُقْطة شَرِقةٌ بالدم . وقد وَدَقتْ عينُه تِيدَقُ وَدَقاً . وقال رؤبة : لا يَشتَكِي عينيه مِن داءِ الوَدَق ويقال : وَدَقتْ سُرّتُه تَدِق وَدْقاً : إذا سالت واسترخت . ورجل وادقُ السُرَّة : شاخِصُها . دوق : أبو عبيد : هو مائق دائق ، وقد ماقَ يَمُوق وداقَ يدُوق ، مَواقةً وَدَواقةً ومُؤوقاً ودُؤوقاً . وقال أبو سعيد : داقَ الرجلُ في فِعلِه وداك يَدُوقُ وَيَدُوك : إذا حَمُق . ومالٌ دَوْقَى ورَوْبَى ، أي : هَزْلَى .
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR4.645 harf(باب الواو والدال وما يثلثهما)
(ودس) الواو والدال والسين: كلمتان:
الأولى الوديس: النبات، يقال أودَسَت الأرضُ: أخرجَتْ نَبْتَها.
والأخرى: وَدَسَ الشَّيءَ: خَبَّأه. وما أدرِي أين وَدَسَ، أي ذَهَب.
(ودص) الواو والدال والصاد. يقولون: ودَصَ إليَّ بكلامٍ: ألقاه ولم يتمَّه.
(ودع) الواو والدال والعين: أصلٌ واحد يدلُّ على التَّرْك والتَّخْلِية. وَدَعَه: تركه، ومنه دَعْ. ويُنشد:
ليت شِعْري عنْ خليلي ما
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR661 harfو د ق
ودقت السماء والمطر وسحاب وادق.
وودق العير إلى الماء.
وهذا مودق الحمر: مأتاها ومودق الظّبي: لموقفه حيث يتناول الشجر.
قال امرؤ القيس: وودق لك الصيد: أكثبك.
وما ودق إلى الأرض منه شيء.
وبعير وادق السرّة: للسمين لأن سرته تدنو من الأرض.
قال: مندحّة السرّات وادقاتها وإنه لوادق السّنة إذا كان قريب النّعاس نومةً.
وسيف وادق: حديد.
واشتدّت الوديقة والودائق وهي
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR4.785 harfودَقَ إلى الشيء وَدْقاً ووُدُوقاً: دنا. ووَدَق الصيدُ يَدِقُ وَدْقاً إذا دنا منك؛ قال ذو الرمة:
كانَتْ إذا وَدَقَتْ أَمثالُهُنَّ لَهُ،
فبَعْضُهُنَّ عن الآلاف مُشْتَعِبُ
ويقال: مارَسْنا بني فلان فما وَدَقُوا لنا بشيء أي ما بذلوا، ومعناه ما قَرَّبوا لنا شيئاً من مأْكول أو مشروب، يَدِقُون وَدْقاً. ووَدَقْتُ إليه: دنوت منه. وفي المثل: وَدَق العَيْرُ إلى الماء أي دنا منه؛ يضرب لمن خضع للشيء بحِرْصه
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR38 harf* و د ق * * الوَدَقُ * المطر وبابه وعد
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR6.409 harfالودق: المطر كله شديده وهينه. ومنه قوله تعالى: )فترى الودق يخرج من خلاله( قال زيد الخيل:
ضربن بغمرة فخرجن منـهـا خروج الودق من خلل السحاب وقد ودق يدق ودقا كوعد يعد وعدا: قطر، قال عامر بن جوين الطائي:
فلا مزنة ودقت ودقها ولا أرض أبقل إبقالها هكذا أنشده سيبويه. قال سيبويه: وفي شعره: ولا روض، فلا يحتاج فيه الى تأويل. وودق إليه ودوقا
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR247 harfوَدْقٌ
وَدْقٌ ذ Rain, (S, K, TA,) whether violent or gentle: (TA:) or violent rain. (MF in art. قهب.)
وَدِيقٌ
وَدِيقٌ ذ : see 10 in art. قرأ.
مُتَوَدِّقٌ
مُتَوَدِّقٌ ذ : occurring in the TA, art. قهب; from الوَدْقُ, meaning Violent rain. (MF.)
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR705 harfوَدَقَ
وَدَقَ
a. [ يَدِقُ ] ( n. ac. وَدْق 1 ), Dropped, dripped; rained.
b. Was sharp ( sword ).
c. Was distended, relaxed.
d. [ Bi ], Became familiarized with.
e. ( n. ac. وَدْق 1 , وُدُوْق 27 ) [ Ila ], Approached, neared.
وَدِقَ
وَدِقَ
a. [ يِيْدَقُ ] ( n. ac. وَدَق 4 ), Was spotty &c.
أَوْدَقَ
أَوْدَقَ IV ,
a. Rained.
وَدْق
وَدْق 1 ,
a. Fine rain.
b. Red spots, pustules.
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR yok17.380 harfودق
وَدَقَ - يَدِقُ - وَدَق
وَدَقَ - يَدِقُ + الكائن أو الشيء + من خلال شيء: يتسرب من خلاله ويُنَقِّط: ينبق من خلال شيء ويسيل ويبرز ويخرج ثم يسقط أو يفيض على ما تحته
وَدَق: اسم فعل " وَدَقَ - يَدِقُ ": التسرب: وهو كذلك بمعنى مفعول: الشيء الذي ينبق ويبرز ويسيل متسرباً من خلال شيء: كالمطر أو النقط بالعين أو فتق شحم البطن أو السرة
واللفظ
Sîgalar(1)
Mücavir kökler29 mücavir (41 toplam)
- سحب
2 ortak ayet · Fışkıran sudur
- خلل
2 ortak ayet · Hilale (Hı) diş aralarındaki kalıntıları çıkarmak için…
- صوب
2 ortak ayet · Sağanak yağmur demektir
- سني
1 ortak ayet · Parıltı
- خرج
2 ortak ayet · Huruc : Harc duvarın dışına sürülen harçtır
- ركم
1 ortak ayet · “Rükbe” diz demektir
- زجو
1 ortak ayet · İter
- ثور
1 ortak ayet · Öküz demektir
- رأي
2 ortak ayet · Raye bir yere konmuş, oranın özelliğini gösteren işaret…
- سمو
2 ortak ayet · “Sem” hayvanın sırtı, “ard” da hayvanın karnıdır
- جعل
2 ortak ayet · Ceal sıcak tencerinin tutulması için kullanılan bez…
- برد
1 ortak ayet · Gocuk demektir
Geçtiği ayetler(2)
… سَحَابًا ثُمَّ يُؤَلِّفُ بَيْنَهُ ثُمَّ يَجْعَلُهُ رُكَامًا فَتَرَى الْوَدْقَ يَخْرُجُ مِنْ خِلَالِهِ وَيُنَزِّلُ مِنَ السَّمَاءِ مِنْ جِبَالٍ …
YağmurGörmedin mi ki; Allah, bulutları sürer, sonra onları bir araya getirip üst üste yığar. Ve sen, onların arasından yağmurun yağdığını görürsün. Gökten içinde dolu bulunan dağlar gibi bulutlar indirir de dilediğini ona uğratır ve dilediğinden onu uzak tutar. Onun şimşeğinin pırıltısı, neredeyse gözleri alıverecek.
… فَيَبْسُطُهُ فِي السَّمَاءِ كَيْفَ يَشَاءُ وَيَجْعَلُهُ كِسَفًا فَتَرَى الْوَدْقَ يَخْرُجُ مِنْ خِلَالِهِ فَإِذَا أَصَابَ بِهِ مَنْ يَشَاءُ …
YağmurAllah, O’dur ki; rüzgarları gönderip bulutları yürütür ve onları dilediği gibi gökte yayar ve kısım kısım yığar. Nihayet sen de aralarından yağmurun çıktığını görürsün. Allah’ın kullarından dilediğine verdiği yağmurla onlar hemen seviniverirler.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | ودق |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Misâl (ilk harfi illetli) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | مطر, غيث, وبل |
| Zıt Kök | قحط |
| Çekirdek Özet 1 | Yaklaşma, aralıktan süzülerek çıkma ve kesintisiz iniş |
| Çekirdek Özet 2 | Bulut katmanlarının arasından taneler halinde dökülen bereketli yağmur |
| Çekirdek Özet 3 | Fiziksel yoğunlaşmanın tabii bir aralık bularak yeryüzüne intikal etmesi |
| Kritik Hata Riski | Kelimenin herhangi bir yağmur veya yıkıcı fırtına sanılması, bulutun iç örgüsünden süzülerek çıkış nüansının gözden kaçırılması |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| ود | Yakınlık kurma, yönelme, yumuşakça akma veya yerleşme; nitekim ودد kökünde sevgiyle yaklaşma ve bağlanma, ودع kökünde sükûnet bulup bir yere yerleşme, ودي kökünde ise akıp hedefe yönelme anlamı esastır | ق | Anlam ufkundaki sınırlanma ve sert vuruş etkisiyle, yönelme ve yaklaşma hareketinin kesintisiz, belirgin damlalar halinde bir aralıktan dışarı boşalması ve hedefine temas etmesi sağlanmıştır |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| و | Çengel, çadır kazığı; bağlama, ekleme, tutturma | Unsurların birbirine eklenmesi, temas ve kesintisiz bitişiklik eğilimi |
| د | Kapı; giriş, geçiş, hareket | Bir engelin aralanması, bir eşikten geçerek dışarı süzülme ve hareket alanı bulma |
| ق | Ufuktaki güneş, iğne deliği; dönme, toplanma, sınır | Yoğunlaşarak bir noktada odaklanma, dar bir kanaldan veya sınırdan geçerek netleşme |
| ودق | Bağlanıp yoğunlaşan kütlenin dar bir aralıktan süzülerek dışarı akması | Bulut kümelerinin birbirine eklenip sıkışması sonucunda, aralarındaki dar açıklıklardan damlaların kesintisiz biçimde yeryüzüne geçiş yapması |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir şeyin diğerine iyice yaklaşması, bir yarıktan veya aralıktan su ve benzeri akışkanın süzülerek çıkması; buluttan kesintisiz ve ince ince veya sicim gibi inen yağmur |
| Cahiliye şiiri kullanımı | İmruü’l-Kays şiirinde avın avcıya iyice sokulması ve vurulacak mesafeye girmesi anlamında avın yaklaşmasını ifade etmek üzere kullanılmıştır |
| Erken Arapça kullanım | Ebu’l-Müsellem el-Hüzelî’nin mersiyesinde gün ortasının yakıcı sıcağını ve güneş hararetinin yeryüzüne doğrudan temasını nitelemek üzere نَسَّال الوَدِيقة terkibinde geçmektedir |
Kaynak Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha ve Kitābü’l-ʿAyn.
Sami etimolojik katman
Sami dil ailesi genelinde kök, yaklaşma, temas etme ve nemin/sıvının bir kanaldan süzülmesi ekseninde fonetik ve semantik akrabalıklar gösterir. Arapça ودق biçiminde belirginleşen «aralıktan süzülen yağmur» ve «yaklaşma» anlamı, Güney Sami ve genel Batı Sami sahasında suyun dar bir menfezden dökülmesi ve yakınlaşma tasvirleriyle uyuşur. İbranice ve Süryanicede kökün doğrudan denkleri zayıf olmakla birlikte, sıvı akışı ve damlama bildiren ikincil ses denklikleriyle irtibat kurulabilmektedir. Arapçada ise kök hem atmosferik bir hadiseyi (bulut aralıklarından süzülen yağmur) hem de canlının arzuyla hedefine sokulmasını (yaklaşma, ünsiyet) ifade edecek şekilde özgün bir semantik derinlik kazanmıştır.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, David Cohen ve Lisān al-ʿArab.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | ودق | Yaklaşmak, sokulmak ve bulut aralıklarından damlaların peş peşe akması | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Batı Sami / Güney Arapça kök paralelleri | Suyun akması, damlaması ve fiziksel nesnelerin birbirine temas edecek kadar yakınlaşması | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik dış halkalarda güvenilir doğrudan morfolojik soydaşlık tespit edilmedi | Veri bulunamadı |
Kaynak David Cohen, The Dictionary of Northwest Semitic Inscriptions ve Lisān al-ʿArab.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| ودق | Anlamlı | Yaklaşmak, yağmurun süzülmesi | Bulutun aralıklarından yağmur damlalarının peş peşe yeryüzüne inmesi | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| وقد | Anlamlı | Tutuşmak, alevlenmek | Ateşin parlaması ve ışık saçarak yanması | Kur'an'da geçer; enerjinin dışa vurumu yönüyle hedef kökle dinamik benzerlik taşır |
| دوق | Anlamlı | Şaşkınlık, ahmaklık, baş dönmesi | Zihnin toparlanamaması ve dengenin yitirilmesi durumu | Kur'an'da geçmez |
| دقو | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Mühmel kombinasyon |
| قود | Anlamlı | Önden çekmek, sevk etmek | Bir canlıyı veya nesneyi önünden çekerek yönlendirmek | Kur'an'da geçmez; hedef kökteki hedefe yönelme anlamıyla dolaylı bağ taşır |
| قدو | Anlamlı | Örnek almak, izinden gitmek | Bir ölçüye veya lidere uyarak peşinden yürümek, uymak | Kur'an'da geçer; peş peşe dizilme ve yöneliş fikriyle akrabadır |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| ودق | Merkez | Yağmur ve süzülüş | Bulut katmanlarının arasından süzülerek, kesintisiz taneler halinde çıkışı vurgular | Maddenin yoğunlaşıp dar bir aralıktan akışkan halde belirmesi |
| مطر | Komşu | Genel yağmur | Genel olarak gökten inen her türlü yağışı, bazen de azap veya afet taşlarını ifade eder | Geniş kapsamlı olup ودق kökündeki mikro süzülüş ayrıntısını içermez |
| غيث | Komşu | Kurtarıcı yağmur | Kuraklık ve çaresizlik ardından imdada yetişen bereketi ve faydalı yağışı bildirir | Fiziksel oluşum sürecinden ziyade yağışın psikolojik ve kurtarıcı etkisine odaklanır |
| وبل | Komşu | Şiddetli ve iri taneli yağmur | İri damlalı, sert ve şiddetle çarpan sağanağı ifade eder | ودق kökündeki süzülerek aralıktan akma inceliğine karşılık ağırlık ve sertlik barındırır |
| قحط | Zıt | Kuraklık ve kıtlık | Yağışın kesilmesi, toprağın kuruyup çatlaması ve bereketin çekilmesi | ودق kökünün sağladığı kesintisiz süzülüş ve beslemenin tamamen yok olması halidir |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | ودق | Buluttan süzülen yağmur | Bulutun aralıklarından damlalar halinde kesintisiz akışı ve yaklaşmayı anlatır | Kesin |
| Latince | Pluvia, stillicidium | Yağmur, damlama | Pluvia genel yağmuru karşılarken, stillicidium damlaların süzülerek düşüşünü kısmen verir | Güçlü |
| İngilizce | Gentle rain, shower, percolation | İnce yağmur, süzülerek inen yağmur | Yağışın bulut gözeneklerinden süzülerek (percolation) yere ulaşmasını tam karşılar | Güçlü |
| Almanca | Regen, Durchsickern | Yağmur, sızma/süzülme | Durchsickern aralıklardan sızma nüansını taşır ancak göksel yağış bağlamını tek başına kuramaz | Güçlü |
| Fransızca | Pluie fine, suintement | İnce yağmur, sızarak akma | Yağmurun damla damla süzülüşünü karşılar, kökün taşıdığı ünsiyet ve yaklaşma anlamını dışarıda bırakır | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary ve Lane’s Lexicon.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| الْوَدْق (Tekil İsim) | Bulut katmanlarının ve dağ gibi yığılmış kümelerin arasından çıkan yağmur taneleri | Tabiat kanunlarının ve bulut mekaniğinin açıklandığı kozmolojik ayet; Nûr 24:43 |
| الْوَدْق (Tekil İsim) | Rüzgârların bulutları yayması ve parçalı kütleler haline getirmesi neticesinde aralarından süzülen rahmet | İlahî kudretin, diriliş delillerinin ve rüzgâr-bulut dengesinin anlatıldığı bağlam; Rûm 30:48 |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Delâilü't-tevhid ve nizam delili | Yağmurun doğrudan bir kütle halinde değil, bulutların arasından canlıları ezmeyecek damlalar halinde indirilmesindeki hikmet ve kasıt | Tabiat hadiselerinin tesadüfî değil, ölçülü bir tertip ve lütufla yürütüldüğünün ispatı |
| Fıkıh | Taharet ve yağmur suyu hükümleri | Gökten tabii akışla inen suyun temizleyici (tahûr) vasfı ve arazi sulama hukuku | Yağışın yeryüzüne tabii ve menfaat sağlayıcı biçimde intikali |
| Tefsir | Nûr ve Rûm surelerinin tahlili | Âyetteki «hilâlihî» zamirinin buluta mı yoksa dağ misali kümelere mi döndüğü ve yağmurun çıkış mekanizması | Bulutun içindeki boşluklardan ve katman aralarından süzülme tasviri |
| Hadis | İstiskâ (yağmur duası) rivayetleri | Yağmurun aralıksız ve canlandırıcı biçimde yeryüzüne inmesi yönündeki dualarda yağışın bereketi | Afete dönüşmeyen, toprağa işleyen faydalı süzülüş |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Kozmik nizam ve rahmet tecellisi | İlahî lütfun tedricî akışı | Canlı hayatının helak olmadan beslenmesini sağlama | Rahmetin toptan ezici bir kütle olarak değil, aralıklardan süzülen damlalarla indirilmesi | Kesin |
| İlmi | Meteoroloji ve bulut dinamiği | Yoğuşma ve damla teşekkülü | Su buharının yoğunlaşıp yerçekimiyle gözeneklerden tahliyesi | Kümülonimbüs bulutlarındaki mikro-fiziksel süreçlerin tasviri | Güçlü |
| Siyasi | Yönetim ve kaynak aktarımı | Merkezi gücün tabana dengeli nüfuzu | İdarenin tebaayı ezmeden himaye etmesi | İktidar gücünün baskı aracı olmadan, toplumsal aralıklara adaletle süzülmesi | Muhtemel |
| İktisadi | Servet ve kaynak dağılımı | Likiditenin piyasaya dengeli süzülmesi | Sermaye birikiminin tıkanıklık yapmadan tabana yayılması | Tek elde toplanan kaynağın piyasaya aralıksız ve boğucu olmayan akışı | Muhtemel |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Kılcallık ve gözenekli ortamdan süzülme (percolation) | Yoğun bir kütle içindeki boşluklar boyunca akışkanın faz değiştirerek yerçekimi doğrultusunda geçiş yapması | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Sosyal temas ve tedricî entegrasyon | Birbirinden yalıtılmış sosyal tabakaların aralanarak değerlerin ve iletişimin yumuşakça tabana süzülmesi | Muhtemel |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kelimeyi yalnızca sıradan bir yağmur kelimesi kabul edip diğer yağmur kavramlarıyla eşanlamlı saymak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Bulutun içsel yapısı, dağ gibi yükselen katmanları ve bu katmanların yarıkları arasından çıkan hassas damla oluşumunu bildirmesi |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Âyetteki fevkalade meteorolojik tasvirin ve bulut mekaniğinin göz ardı edilerek ifadenin sıradan bir tabiat tasvirine indirgenmesi |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur’an’ın tabiat olaylarını tasvir ederken en ince fiziksel safhaları nasıl seçkin kelimelerle ele aldığını gösterir; bulutun iç örgüsüne dikkat çeker |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İlahî kudretin tabiata koyduğu kanunları, bulut ve rüzgâr hareketlerini delil getiren kevnî âyetlerde belirleyicidir |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Yağmurun gökten rastgele veya yekpare bir su kütlesi halinde boşaldığı yönündeki ilkel tasavvurları tashih eder; aralıklardan süzülen mekanik düzene işaret eder |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamBulutun veya bir engelin yarıklarından, aralıklarından süzülerek damlalar halinde kesintisiz yere dökülen yağmur.
- Soyut anlamBiriken ve yoğunlaşan potansiyelin uygun kanallar bularak kontrollü, hayat verici ve tedricî bir biçimde hedefine intikal etmesi.
- Sistematik karşılıkÜst katmanda toplanan yoğunluğun aracı kanallar vasıtasıyla tahliye edilip alt katmanı beslemesi süreci.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde toplam süzülen yağış akışını (ودق), bulut katmanlarının yoğunluk katsayısını, kütle içindeki açıklık veya yarıklardan geçen akış iletkenliğini, ile arasındaki integral ise süzülme hareketinin zaman içindeki kesintisizliğini temsil eder. Doğal dilden arındırılmış bu formül, yoğunluğun aralıklardan akışa dönüşme dinamiğini simgeler.