ودي

Klavye kısayolları

Ara
/
Yeni not
n
Önceki / sonraki ayet
[ ]
Okuma modu
f
Graf modu
g
Kur'an evreni
e
Kapat / geri
Esc
Grafiği atla

Kök ağı

Kök ağı: و-د-ي10 sîga, 96 mücavir kök, 11 ayet, 11 sure; sîgalar ve mücavir kökler Sîgalar ve Mücavir kökler kartlarında, ayetler Ayetler kartında liste olarak var.شطأوَدِيَةٌأَوْدِيَةٌزبدفَدِيَةٌالْوَادِوديطويأَوْدِيَتِهِمْقدسخلعجفوبِالْوَادِسيل

KökSîga 10Ayet 11Sure 11Mücavir 96

▶ Ağı aç (3B)

ودي

و - د - ي

KÖK
  • 12 geçiş
  • 11 ayet
  • 10 sîga
  • 12 sözlük

İki dağ arasındaki yamaçlardır.devamı ›

Bu sayfa şu yazımları da kapsar: ودى

Notlarım

Sözlükler(12)

★ Akevler SözlüğüTürkçe

İki dağ arasındaki yamaçlardır.

Kitâbu'l-'Ayn

Halîl b. Ahmed · 8. yyTR9.888 harf
باب اللفيف من الدال د د، د و د، د ي د، د أ د، د و و، د و أ، د أ ي، أ د و، أ و د، و د أ، و أ د، أ ي د، أ د ي، و د ي، و د د، أ د د، د ا د ا، د و د ى، ي د ي مستعملات دد: حِكاية الاستنان للطَّرَب، وضَرْبِ الأصابع في ذلك، وإن لم تُضْرَب بعد أن يَجْري في بَطالةٍ فهو دَدٌ، قال الطرمّاح: واستَطْرَبَتْ ظُعْنُهم لمّا احْزَأَلَّ بهم آلُ الضُّحَى ناشِطاً من داعِيات دَدِ ويُروَى أيضاً: من داعِبٍ دَدَدِ.
Tamamını oku

es-Sıhâh

Cevherî · 10. yyTR680 harf
Madde başı: ودىالوَدْيُ بالتسكين: ما يخرج بعد البول، وكذلك الوَدِيُّ بالتشديد، عن الأمويّ. تقول منه: وَدى بغير ألِفٍ.ووَدى الفرسُ يَدي وَدْياً، إذا أدلى ليبول أو ليضرب. ولا تقل أوْدى. والدِيَةُ: واحدة الدِياتِ، والهاء عوضٌ من الواو. تقول: وَدَيْتُ القتيل أَدِيهِ دِيَةً، إذا أعطيت دِيَتِه. واتَّدَيْتُ: أي أخذت دِيَتَهُ. وإذا أمرت منه قلت: دِ فلاناً، وللاثنين: دِيا فلاناً، وللجماعة: دُوا فلاناً. وأوْدى فلانٌ، أي
Tamamını oku

Tehzîbu'l-Luğa

Ezherî · 10. yyTR yok30.897 harf
Madde başı: ودىباب اللفيف من حرف الدّال دد ، دود ، دو ، دوى ، دا ، داى ، آد ، أدا ، واد ، ودا ، أيد ، أدي ، أدا ، ودى ، دوى ، ودي ، ود ، دودي ، أد ، يدي . ددّ : روي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( مَا أَنَا مِن دَدٍ ولا الدَّدُ منّي ) ، وقد مرَّ تفسيره ، وقال أبو عبيد : الدَّد اللهو واللَّعب : قال وقال الأحمر : في الدَّد ثلاثُ لُغاتٍ ، يقال : هذا دَدٌ على مثالي يَدٍ ودمٍ ، وهذا دداً على مثال قفاً
Tamamını oku

Tehzîbu'l-Luğa

Ezherî · 10. yyTR yok30.897 harf
Madde başı: وديباب اللفيف من حرف الدّال دد ، دود ، دو ، دوى ، دا ، داى ، آد ، أدا ، واد ، ودا ، أيد ، أدي ، أدا ، ودى ، دوى ، ودي ، ود ، دودي ، أد ، يدي . ددّ : روي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( مَا أَنَا مِن دَدٍ ولا الدَّدُ منّي ) ، وقد مرَّ تفسيره ، وقال أبو عبيد : الدَّد اللهو واللَّعب : قال وقال الأحمر : في الدَّد ثلاثُ لُغاتٍ ، يقال : هذا دَدٌ على مثالي يَدٍ ودمٍ ، وهذا دداً على مثال قفاً
Tamamını oku

Mekâyîsü'l-Luğa

İbn Fâris · 11. yyTR4.645 harf
(باب الواو والدال وما يثلثهما) (ودس) الواو والدال والسين: كلمتان: الأولى الوديس: النبات، يقال أودَسَت الأرضُ: أخرجَتْ نَبْتَها. والأخرى: وَدَسَ الشَّيءَ: خَبَّأه. وما أدرِي أين وَدَسَ، أي ذَهَب. (ودص) الواو والدال والصاد. يقولون: ودَصَ إليَّ بكلامٍ: ألقاه ولم يتمَّه. (ودع) الواو والدال والعين: أصلٌ واحد يدلُّ على التَّرْك والتَّخْلِية. وَدَعَه: تركه، ومنه دَعْ. ويُنشد: ليت شِعْري عنْ خليلي ما
Tamamını oku

Esâsü'l-Belâğa

Zemahşerî · 12. yyTR282 harf
و د ي وديت القتيل‏:‏ أدّيت ديته واتّدى وليّ القتيل‏:‏ أخذ الدية‏.‏ يقال‏:‏ اتّدى فلان ولم يثأر‏.‏ وقالت أخت عمرو‏:‏ فإن أنتم لم تثأروا واتّديتم فمشّوا بآذان النّعام المصلّم وغرس الوديّ‏:‏ الفسيل‏.‏ وودى الرجل ودياً‏.‏ ومن المجاز‏:‏ حلّ بواديك أي نزل بك المكروه وضاق بك الأمر‏.‏
Tamamını oku

Lisânü'l-Arab

İbn Manzûr · 13. yyTR7.514 harf
الدِّيةُ: حَقُّ القَتِيل، وقد ودَيْتُه وَدْياً. الجوهري: الدِّيةُ واحدة الدِّيات، والهاءُ عوض من الواو، تقول: ودَيْتُ القَتِيلَ أَدِيةَ ديةً إِذا أَعطيت دَيَتَه، واتَّدَيْتُ أَي أَخذتُ دِيَتَه، وإِذا أَمرت منه قلت: دِ فلاناً وللاثنين دِيا، وللجماعة دُوا فلاناً. وفي حديث القسامة: فوَداه من إِبل الصدقة أَي أَعطى دِيَته. ومنه الحديث: إِن أَحَبُّوا قادُوا وإِن أَحَبُّوا وادُوا أَي إِن شاؤوا
Tamamını oku

Kâmûsü'l-Muhît

Fîrûzâbâdî · 15. yyTR596 harf
* و د ي * * الوَدْيُ * بالسكون ما يخرج بعد البول وكذا * الوَدِيُّ * بالتشديد عن الأُموي تقول منه * وَدَى * يَدِي * وَدْياً * بغير ألف و * الدِّيَّةُ * واحدة * الدِّيَّاتُ * والهاء عِوض من الواو و * وَدَيْتُ * القتيل أدِيَة * دِيَةً * أَعطيت دِيَته و * اتَّدَيْتُ * أخذت دِيته وإذا أمرت منه قلت أدِ فلانا وللاثنين دِيا وللجماعة دُوا فلانا و * أَوْدَى * الرجل هلك فهو * مُودٍ * و * الودِيُّ * على
Tamamını oku

Tâcü'l-Arûs

Zebîdî · 18. yyTR9.446 harf
: ( ي ( *!الدِّيَةُ ، بالكسر : حقُّ القَتيلِ ) ، والهاءُ عِوَضٌ من الواوِ ، ( ج *!دِياتٌ . ( *!ووَداهُ ، كدَعاهُ ) ، *!يَدِيه *!وَدْياً *!ودِيةً : إذا ( أَعْطَى *!دِيتَه ) إلى وَلِيّه ؛ إذا أَمَرْتَ منه قُلْتَ : دِ فلاناً ، وللاثْنَيْن : *!دِيا ، وللجماعَةِ : *!دُوا فلاناً . ( و ) *!وَدَى ( الأَمْرَ ) *!وَدْياً : ( قَرَّبَهُ . ( و ) *!وَدَى ( البَعيرُ ) *!وَدْياً : ( أَدْلَى ) ؛ وفي الصِّحاحْ
Tamamını oku

Lane's Lexicon

Edward W. Lane · 19. yyTR1.390 harf
Madde başı: ودىوَدَى القَتِيلَ 1 وَدَى القَتِيلَ ذ He gave the bloodwit to the heir, or next of kin, of the slain person. (Msb.) وَادَاهُ 3 وَادَاهُ ذ inf. n. مُوَادَاةٌ, He took [from him] the دِيَة. (TA.) See 3 in art. عدو. أَوْدَى بِهِ 4 أَوْدَى بِهِ ذ It destroyed him; (T;) it removed him, or took him away: (M, K:) said of death [&c.]. (T, M, K.) See an ex. in art. بلو, conj. 8, and another voce
Tamamını oku

Salmone

H. Anthony Salmone · 19. yyTR872 harf
وَدَى وَدَى a. [ يَدِي ] ( n. ac. وَدْي 1 , دِيَة [ وِدْيَة 2t ]), Paid blood-money for. b. ( n. ac. وَدْي 1 ), Brought near. وَدَّيَ وَدَّيَ II a. [ coll. ], Sent. b. [ coll. ] [ Ila ], Led to ( road ). أَوْدَيَ أَوْدَيَ IV , a. Perished. b. Was well-armed. c. [ Bi ], Took away ( death ). اِوْتَدَيَ اِوْتَدَيَ VIII ( t ), a. Received blood-money. اِسْتَوْدَيَ اِسْتَوْدَيَ X a.
Tamamını oku

Kitâbullâh

Kur'an kullanımından türetilmişTR yok22.002 harf
ودي وَدَى - يَدِي (اللازم) (وَدِيَ - يَدِي) - وَادي - أوْدِية وَدَى - يَدِي (اللازم) (وَدِيَ - يَدِي) + السائل أو الشيء: يخرج من تجمعه ويسيل في مجرى ضيق وادي: اسم فاعل صقة مشبهة من " وَدَى - يَوْدَى ": الشيء الذي يجتمع فيه الماء ويجري فيه أوْدِية: جمع " وادي " أودى - يودي: يجعل الكائن " يَدي ": يجعله يجتمع فيه السائل، وهو في قضيب الرجل
Türkçe çeviri henüz yokMaddenin bağlantısı

ودي وَدَى - يَدِي (اللازم) (وَدِيَ - يَدِي) - وَادي - أوْدِية وَدَى - يَدِي (اللازم) (وَدِيَ - يَدِي) + السائل أو الشيء: يخرج من تجمعه ويسيل في مجرى ضيق وادي: اسم فاعل صقة مشبهة من " وَدَى - يَوْدَى ": الشيء الذي يجتمع فيه الماء ويجري فيه أوْدِية: جمع " وادي " أودى - يودي: يجعل الكائن " يَدي ": يجعله يجتمع فيه السائل، وهو في قضيب الرجل نعوظه بتجمع الدم فيه. واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ" جريان السوائل في مجرى، بدرجاته المختلفة، وذلك بحسب غزارة وقوة انصباب السائل فيه"، وهي: نَهِرَ - يَنْهَرُ، وَدَى - يَدِي (اللازم) (وَدِيَ - يَدِي)، وَتَنَ - يَتِنُ، سَالَ - يَسيْلُ، دَفَقَ - يَدْفِقُ (دَفَقَ - يَدْفُقُ)، مَعَنَ - يَمْعَن يفرق لفظاً: أوِدَ - يَأْوَدُ + الكائن أو الشيء + على كائن: يتقل عليه فيشق عليه حمله وينوء به آدَ - يَئِيدُ ، أَيَّدَ - يُؤََيِّدُ: يتقوى ويزداد شدة وصلابة، يمده بقوة إضافة تجعله يفوق بها خصمه قوة أدَّ - يَؤُدُّ (أَدَّ - يَئِدُّ) - إدّ - إدّا" + شيء أو أمر+ كائناً: يصيبه ويؤثر فيه بأذى وضر عظيم داهٍ يصعب تحمله أَدَى - يَأْدِي + الشيء: يعود الشيء إلى مالكه وصاحبه الأصلي وَأَدَ - يَئِدُ + كائن + شيئاً: يدسه ويدفنه في التراب: يدفنه ويقبره ويثقله بركم التراب فوقه: وهو اصطلاحاً: دفن الولدان حديثي الولادة، وخاصة الإناث، أحياءً في التراب وَدَى - يَدِي (اللازم) (وَدِيَ - يَدِي) + السائل أو الشيء: يخرج من تجمعه ويسيل في مجرى ضيق وَدَى - يَدِي (المتعدي) + كائن + كائناً + شيئاً: وفاه وعوضه به: أعطاه إياه تعويضاً عن ما نقص لديه من شيء أو مال يَدَى - يَدِي (يَدِيَ - يَدْيَى) + كائن + يداً أو شيئاً: يمد منه استطالة خارجة عن معظم جسمه

وادي الوادي المقدس ﴿إني أنا ربك فاخلع نعليك إنك بالوادي المقدس طوى (12)﴾ طه ﴿إذ ناداه ربه بالوادي المقدس طوى (16)﴾ النازعات شاطئ الوادي جانب الطور ﴿فلما أتاها نودي من شاطئ الوادي الأيمن في البقعة المباركة من الشجرة أن ياموسى إني أنا الله رب العالمين(30)﴾ القصص ﴿واذكر في الكتاب موسى إنه كان مخلصا وكان رسولا نبيا (51) وناديناه من جانب الطور الأيمن وقربناه نجيا (52)﴾ مريم { فلما قضى موسى الأجل وسار بأهله آنس من جانب الطور نارا قال لأهله امكثوا إني آنست نارا لعلي آتيكم منها بخبر أو جذوة من النار لعلكم تصطلون (29) فلما ﴿يا بني إسرائيل قد أنجيناكم من عدوكم وواعدناكم جانب الطور الأيمن ونزلنا عليكم المن والسلوى (80)﴾ طه ﴿ولقد آتينا موسى الكتاب من بعد ما أهلكنا القرون الأولى بصائر للناس وهدى ورحمة لعلهم يتذكرون (43) وما كنت بجانب الغربي إذ قضينا إلى موسى الأمر وما كنت من الشاهدين (44)﴾ القصص أودية الماء أودية الجبال ﴿ولا ينفقون نفقة صغيرة ولا كبيرة ولا يقطعون واديا إلا كتب لهم ليجزيهم الله أحسن ما كانوا يعملون (121)﴾ التوبة ﴿ربنا إني أسكنت من ذريتي بواد غير ذي زرع عند بيتك المحرم ربنا ليقيموا الصلاة فاجعل أفئدة من الناس تهوي إليهم وارزقهم من الثمرات لعلهم يشكرون(37)﴾ إبراهيم ﴿ألم ترى أنهم في كل واد يهيمون (225)﴾ الشعراء وادي النمل ﴿وثمود الذين جابوا الصخر بالوادي (9)﴾ الفجر ﴿حتى إذا أتوا على وادي النمل قالت نملة ياأيها النمل ادخلوا مساكنكم لا يحطمنكم سليمان وجنوده وهم لا يشعرون(18)﴾ النمل أودية ﴿فلما رأوه عارضا مستقبل أوديتهم قالوا هذا عارض ممطرنا بل هو ما استعجلتم به ريح فيها عذاب أليم(24)﴾ الأحقاف ﴿أنزل من السماء ماء فسالت أودية بقدرها فاحتمل السيل زبدا رابيا ومما يوقدون عليه في النار ابتغاء حلية أو متاع زبد مثله كذلك يضرب الله الحق والباطل فأما الزبد فيذهب جفاء وأما ما ينفع الناس فيمكث في الأرض كذلك يضرب الله الأمثال(17)﴾ الرعد مختار الصحاح ● [ودي] و د ي: الوَدْيُ بالسكون ما يخرج بعد البول وكذا الوَدِيُّ بالتشديد عن الأُموي تقول منه وَدَى يَدِي وَدْياً بغير ألف و الدِّيَّةُ واحدة الدِّيَّاتُ والهاء عِوض من الواو و وَدَيْتُ القتيل أدِيَة دِيَةً أَعطيت دِيَته و اتَّدَيْتُ أخذت دِيته وإذا أمرت منه قلت أدِ فلانا وللاثنين دِيا وللجماعة دُوا فلانا و أَوْدَى الرجل هلك فهو مُودٍ و الودِيُّ على فَعِيل صغار الفسيل الواحدة وَدِيَّةٌ و الوَادِي معروف وربما اكتفوا بالكسرة عن الياء قال قَرْقَرَ قمر الواد بالشاهق والجمع الأَوْدِيةُ على غير قياس كأنه جمع وَدِي مثل سَرِي وأَسرية للنهر الراغب ودي - قال تعالى: }إنك بالواد المقدس﴿[طه/12] أصل الوادي: الموضع الذي يسيل فيه الماء، ومنه سمي المفرج بين الجبلين واديا، وجمعه: أودية، نحو: ناد وأندية، وناج وأنجية، ويستعار الوادي للطريقة كالمذهب والأسلوب، فيقال: فلان في واد غير واديك. قال تعالى:﴾ألم تر أنهم في كل واد يهيمون{ [الشعراء/225] فإنه يعني أساليب الكلام من المدح والهجاء، والجدل والغزل (انظر: البصائر 5/192)، وغير ذلك من الأنواعز قال الشاعر: - 460 - إذا ما قطعنا واديا من حديثنا * إلى غيره زدنا الأحاديث واديا (لم أجده) وقال عليه الصلاة والسلام: (لو كان لابن آدم واديان من ذهب لابتغى إليهما ثالثا) (عن ابن عباس يقول: سمعت النبي صلى الله عليه وسلم يقول: (لو كان لابن آدم واديان من مال لابتغى ثالثا، ولا يملأ جوف ابن آدم إلا التراب، ويتوب الله على من تاب) أخرجه البخاري 11/253 باب ما يتقى من فتنة المال؛ ومسلم برقم (1046) )، وقال تعالى: }فسالت أودية بقدرها﴿[الرعد/17] أي: بقدر مياهها. ويقال: ودي يدي، وكني بالودي عن ماء الفحل عند الملاعبة، وبعد البول فيقال فيه: أودى نحو: أمذى، وأمنى، ويقال: ودى وأودى، ومنى وأمنى، والودي: صغار الفسيل اعتبارا بسيلانه في الطول، وأوداه: أهلكه كأنه أسال دمه، ووديت القتيل: أعطيت ديته، ويقال لما يعطى في الدم: دية. قال تعالى:﴾فدية مسلمة إلى أهله{ [النساء/ 92]. ملخص اللسان 1. الدِّيةُ: حَقُّ القَتِيل، وقد ودَيْتُه وَدْياً. الجوهري:الدِّيةُ واحدة الدِّيات ، ودَيْتُ القَتِيلَ أَدِيةَ ديةً إِذا أَعطيت دَيَتَه، واتَّدَيْتُ أَي أَخذتُ دِيَتَه، وإِذا أَمرت منه قلت: دِ فلاناً وللاثنين دِيا، وللجماعة دُوا فلاناً. وفي حديث القسامة: فوَداه من إِبل الصدقة أَي أَعطى دِيَته. ومنه الحديث: إِن أَحَبُّوا قادُوا وإِن أَحَبُّوا وادُوا أَي إِن شاؤوا اقتَصُّوا، وإِن شاؤوا أَخَذوا الدِّية، وهي مفاعلة من الدية.: يقال ودى فلان فلاناً إِذا أَدَّى ديته إِلى وليه. وأَصل الدِّيَّة وِدْية فحذفت الواو، 2. ودى الفرسُ والحِمارُ وَدْياً أَدْلى ليَبُول أَو ليَضْرِبَ،وَدى الفَرسُ إِذا أَخرج جُرْدانَه. ويقال: وَدى يَدي إِذا انتشر.يريد أَن يَنْتَشِرَ ما عندك، قال: يريد ذكره.ويقال: ودى الحِمارُ فهو وادٍ إذا أَنْعَظَ؛ 3. وَدى أَي سال، قال: ومنه الوَدْيُ فيما أُرى لخُروجه وسَيَلانِه،ووَدى الشيءُ وَدْياً: سال؛ 4. ومنه الوادي.والوادي: معروف،وربما اكتفوا بالكسرة عن الياء،الوادي كل مَفْرَج بين الجبالِ والتِّلال والإِكام، سمي بذلك لسَيَلانه، يكون مَسْلَكاً للسيل ومَنْفَذاً؛والجمع الأَوْدِيةُ، ومثله نادٍ وأَنْدِيةٌ للمَجالس. والج

Sîgalar(10)

Mücavir kökler96 mücavir (125 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.
  1. طوي

    2 ortak ayet · Buğday demeti demektir

  2. قدس

    2 ortak ayet · Cemaatlerin toplandığı yerde önderin durduğu yerdir

  3. بقع

    1 ortak ayet · Buka üzerinde değişik renklerin bulunduğu hayvan, kuş…

  4. خلع

    1 ortak ayet · خيلعYensiz gömlek demektir

  5. زبد

    1 ortak ayet · Zebed köpük demektir

  6. نعل

    1 ortak ayet · İki ayakkabın

  7. جفو

    1 ortak ayet · CeFeE filizlerin eritilmesinde çıkan köpük, cüruf demektir

  8. شطأ

    1 ortak ayet · Bitki filizidir

  9. نمل

    1 ortak ayet · Karınca

  10. هيم

    1 ortak ayet · VHM Çok genişlediği için izlerin kaybolduğu yol

  11. ندو

    2 ortak ayet · Nedve halkın toplandığı yerdir

  12. سيل

    1 ortak ayet · Sel demektir

Geçtiği ayetler(11)

  1. إِنِّي أَنَا رَبُّكَ فَاخْلَعْ نَعْلَيْكَ إِنَّكَ بِالْوَادِ الْمُقَدَّسِ طُوًى

    VadideŞüphesiz ki senin Rabbın Benim, Ben. Pabuçlarını çıkar. Zira sen mukaddes vadide, Tuva’dasın.

  2. إِذْ نَادَاهُ رَبُّهُ بِالْوَادِ الْمُقَدَّسِ طُوًى

    VadideHani Rabbı ona; mukaddes vadide, Tuva’da şöyle seslenmişti:

  3. وَثَمُودَ الَّذِينَ جَابُوا الصَّخْرَ بِالْوَادِ

    VadideDağ yamacında kayaları oyan Semud kavmine?

Sîga sayfası: أَوْدِيَتِهِمْ

Kök analizi

Kök tanımı ve çekirdek özet

AlanDeğer
Kökودي
YapıÜçlü
Özel DurumMuallel (lefîf-i mefrûk: ilk harfi vâv, son harfi yâ)
Bağlamsal Yakın Köklerسيل, شعب, غور
Zıt Kökنجد
Çekirdek Özet 1İki yükselti arasında suyun akıp yön bulduğu doğal mecra, akma, salınma ve dışarıya iletilme
Çekirdek Özet 2İlahi vahyin veya tabiat yasalarının belirli bir kapasite ve mecrada akması; kan bedelinin akıtılarak yerine ulaştırılması
Çekirdek Özet 3Bir yükün, can bedelinin veya bilginin sabit bir kaba/kanala yönlendirilerek dengenin yeniden tesis edilmesi
Kritik Hata RiskiKökü sadece coğrafi çukur veya salt maddi bir para cezası sanmak; iki anlamın müşterek yönelme, akma ve taşıma dinamiğini gözden kaçırmak

Biliteral analiz

Biliteral ÇekirdekTemel AnlamEklenen UnsurOluşan Anlam Farkı
ودSevgi, yerleşme, yumuşak bir akışla bir şeye meyletme ve sebat etme; nitekim ودد kökünde sevginin kalbe akıp yerleşmesi, ودع kökünde bir şeyi sükunete veya koruma altına bırakma, ودق kökünde ise yağmurun damla damla yumuşakça akıp sızması anlamı esastır.يİki yükselti arasındaki doğrultulu uzantı, akışkanlığın bir kanal boyu kesintisiz yön bulması, can bedelinin hak sahibine doğru fiilen akıtılıp teslim edilmesi ve fidanın filizlenip boy vermesi gibi dinamik uzanım ve iletim anlamı kazandırmıştır.

Piktografik analiz

BirimPiktografik İmge / HareketAnlam Açıklaması
وÇengel, çadır kazığı; bağlama, ekleme, tutturmaİki tarafı birbirine bağlayan, aradaki irtibatı ve sürekliliği sağlayan dayanak noktası
دKapı; giriş, geçiş, hareketİki alan arasında açılan geçit, giriş ve hareket mecrası
يEl ve kol; iş, yapma, uzanmaAktarma, teslim etme, fiili yönelim ve doğrusal uzanım
وديİki yakayı bağlayan geçidin bir kanal halinde dışarıya doğru uzanıp akmasıİki yüksek veya katı sınır arasında açılan geçidin (kapının), taşıdığı suyu veya yükü elden ele aktarır gibi belirlenmiş bir doğrultuda menziline iletmesi

Tarihsel ve erken kullanım

AlanVeri
İlk fiziksel anlamSuyun veya bir sıvının iki tarafı sınırlı bir açıklıktan dışarıya akıp salınması; iki dağ arasındaki sel yatağı (vadi) ve erkek hayvanın menisini veya idrarını salması; küçük hurma fidanı
Cahiliye şiiri kullanımıAmr b. Külsum'un kız kardeşine veya Cahiliye kadın ağıtçılarına atfedilen beyitte, intikam almayıp kan bedelini (diyeti) kabul eden kavmi yermek için kök türevi geçer: فإن أنتم لم تثأروا واتّديتم / فمشّوا بآذان النّعام المصلّم
Erken Arapça kullanımHz. Peygamber'in kasâme hadisindeki kullanımı: فوَداه من إِبل الصدقة (Maktulün diyetini sadaka/zekât develerinden ödedi) ve sulh veya kısas seçeneklerini bildiren hadisteki وَادُوا ifadesi

Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha.

Sami etimolojik katman

Sami dil ailesinde ودي kökü, özellikle Güney ve Batı Sami dillerinde sıvı akışı, tabii su yatağı ve bedel ödeme alanlarında temsil edilir. Arapçada hem coğrafi bir mecra olan sel yatağını (vadi) hem de öldürülen kişinin kanına bedel olarak ödenen hakkı (diyet) ifade eden kök, akıtma, salma ve karşı tarafa ulaştırma hareketinden türer. İbranicede doğrudan vadi karşılığı olarak nahal kökü öne çıksa da, geç dönem ve bölgesel Sami lehçelerinde Arapça wādī kelimesi coğrafi terim olarak ödünçlenmiş ve yaygınlaşmıştır. Güney Arabistan kitabelerinde (Sabaice) benzer kök formları su kanalı, taşkın yatağı ve vadi havzası anlamında belgelenmiştir. Hukuki terim olan diyet (v-d-y kökünden velet düşmesiyle diyeh) ise Arap örfünde kanın yerine ikame edilen develerin mağdur tarafa sürülüp akıtılması fiiline dayanır; bu semantik gelişim Arap dilinin bedevi-kabilevi yapısına özgü bir somutlaştırmadır.

Güven Güçlü

Kaynak David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques), HALOT, Brown-Driver-Briggs, Lisān al-ʿArab.

Etimolojik analiz

KatmanVeriAçıklamaGüven
İç Arapça etimolojik yönSıvının salınması ve selin iki tepe arasında akıp gitmesiFiziksel akış ve iki engel arası geçit anlamından hem vadiye hem de mağdura aktarılan kan bedeline (diyet) geçilmiştirKesin
Sami dilleriyle etimolojik ilişkiGüney Sami ve Sabaicede su yatağı, sel kanalı; İbraniceye bölgesel coğrafi geçişÇöl hidrolojisinde sel sularının toplandığı ve mevsimlik aktığı tabii yarıklar için ortak kullanımGüçlü
Daha geniş dilsel ilişkiAkdeniz havzası ve Avrupa dillerine coğrafi bir terim olarak geçişi (İspanyolca guad- ön eki gibi)Endülüs Arapçası üzerinden İber yarımadasındaki ırmak adlarına geçmiştir (Guadalquivir vb.)Kesin

Kaynak Lane’s Lexicon, David Cohen, Corriente (Dictionary of Arabic Loanwords).

Kardeş kökler

KombinasyonDurumTemel AnlamAnlam DetayıNot
وديAnlamlıVadi, akıp gitmek, diyet vermekSuyun tabii mecrada akması; kan bedelinin ödenmesi; küçük hurma fidanıHedef kök; Kur'an'da geçer
ويدAnlamı bulunmayanVeri bulunamadıKlasik sözlüklerde bu diziliş için bağımsız bir kullanım kaydedilmemiştirKur'an'da geçmez
دويAnlamlıUğultu, ses yankısı, hastalıkSesin kapalı veya geniş alanda dalgalanarak dönmesi; içsel marazHedef kökle sesin/havanın yayılması yönünden dolaylı akraba; Kur'an'da geçmez
ديوAnlamı bulunmayanVeri bulunamadıKlasik lügatlerde ihmal edilmiş (mühmel) dizilişlerdendirKur'an'da geçmez
يودKök olarak oluşmayanVeri bulunamadıArap dil fonetiğinde kullanım dışı kalmış bir permütasyondurKur'an'da geçmez
يدوAnlamlıEl ile uzanmak, nimet vermekيدي kökünün vavlı varyantı; el uzatma, bağış yapmaUzantı ve teslimiyet fikriyle bağlantılı; Kur'an'da geçmez

Komşu kökler ve zıt kök

Kökİlişki TürüAnlam AlanıKarşılaştırmalı NüansAnlam Detayı
وديMerkezAkış mecrası, kan bedeliİki engel arasında belirlenmiş bir kanaldan akma ve yerine ulaşmaSuyun sığındığı ve ilerlediği tabii hat; hakkın sahibine iletilmesi
سيلKomşuSuyun akmasıAkışın kendi şiddetine ve suyun kitlesel hareketine odaklanırودي mecrayı ve yatağı kurarken, سيل o mecrada akan suyun taşkınlığını bildirir
شعبKomşuDağ yolu, kollarDağlar arasında çatallanan ve ayrılan geçitleri anlatırشعب ayrılma ve kollara bölünmeyi, ودي ise suyun aktığı ana tabanı gösterir
غورKomşuÇukurluk, dibe çökmeSuyun toprağın dibine batması veya derin çukurغور dikey derinlik ve kaybolma iken, ودي yatay akış ve açık geçittir
نجدZıtYüksek tepe, yaylaSuyun durmadığı, açıkta ve yüksekte kalan yalçın zeminنجد yükseliş ve tepe zeminini, ودي ise iniş ve çukur mecrayı temsil eder

Başka dillerde anlam karşılıkları

DilKelime / KelimelerKısa AnlamDetayGüven
ArapçaوديVadi, mecra, diyetSuyun aktığı iki dağ arası zemin; kazaen öldürmede verilen mali bedelKesin
LatinceVallis, compensatioVadi; bedel ödemeVallis topoğrafik yarığı karşılar fakat diyet boyutunu içermez; compensatio sadece bedel boyutunu verirGüçlü
İngilizceValley, wadi, weregild, blood moneyVadi, sel yatağı; kan bedeliWadi kurak bölgelerdeki mevsimlik sel yatağını tam karşılar; blood money hukuki tazminat yönünü verirKesin
AlmancaTal, Trockental, WergeldVadi, kuru sel yatağı; diyetTal genel vadiyi, Wergeld Cermen hukukundaki adam öldürme tazminatını tam karşılarGüçlü
FransızcaVallée, oued, prix du sangVadi, dönemsel nehir yatağı; kan parasıOued Arapça kökten ödünçle sel yatağını, prix du sang ise diyet hukuki karşılığını aktarırKesin

Kaynak Oxford English Dictionary, Lewis & Short Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.

Vücûh ve nezâir

Form / KullanımAnlam YüzüAyet Tipi / Bağlam
الْوَادِ / بِالْوَادِMukaddes tecelli ve vahiy mekânıHz. Mûsâ'nın vahiy aldığı Tuvâ vadisi bağlamı (Tâhâ 20:12, en-Nâziât 79:16, el-Kasas 28:30)
أَوْدِيَةٌİlahi feyzin veya yağmurun indiği kabiliyet ve kapasite mecralarıVahyin inişi ve kalplerin istiabı için getirilen su ve sel meseli bağlamı (er-Ra'd 13:17)
وَادٍ (şairler bağlamında)Hayal ve söz labirenti, amaçsız zihinsel savrulmaŞairlerin her vadide şaşkınca dolaştığını bildiren bağlam (eş-Şuarâ 26:225)
بِوَادٍ غَيْرِ ذِي زَرْعٍEkinsiz, ıssız ve korunaklı sığınak mevkiiHz. İbrâhim'in zürriyetini Beytullah'ın yanına yerleştirmesi bağlamı (İbrâhîm 14:37)
دِيَةٌ / فَدِيَةٌKazaen öldürmede maktulün ailesine teslim edilen kan bedeliMüminin mümini kazaen öldürmesi durumundaki hukuki yükümlülük bağlamı (en-Nisâ 4:92)
وَادِي النَّمْلِHayvan topluluğunun tabii yaşam alanı ve yerleşim havzasıHz. Süleyman ve ordusunun geçtiği karınca vadisi bağlamı (en-Neml 27:18)
وَادِيًاAllah yolunda katledilen fiziki coğrafi mesafeMüminlerin cihadda aştıkları her tabii yarığın ve yolun ecri bağlamı (et-Tevbe 9:121)
أَوْدِيَتِهِمْHelak azabının bulut şeklinde yöneldiği kavim havzasıÂd kavminin azap yüklü bulutu vadilerine gelirken görmesi bağlamı (el-Ahkâf 46:24)
بِالْوَادِ (Semûd bağlamında)Kayaların oyulduğu yerleşim vadisiSemûd kavminin vadide kayaları oyup barınaklar yapması bağlamı (el-Fecr 89:9)

Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

DisiplinKullanım AlanıTartışma NoktasıAnlam Yoğunlaşması
Kelamer-Ra'd 13:17 meselindeki vadiler istiaresiVahyin bir su gibi inmesi ve kalplerin kendi kapasiteleri (kader/miktar) ölçüsünde bu ilmi yüklenmesi meselesiİlim ve marifetin kulun fıtri istidadına göre yön bulup akması
Fıkıhen-Nisâ 4:92 çerçevesinde diyet ahkâmıDiyetin miktarı, ödeyecek taraf (âkıle), kasten ve hataen öldürmedeki ayrımı, develerin vasıflarıBir can kaybının yol açtığı kan davası ve düşmanlığın mali teslimiyetle giderilmesi
TefsirTuvâ vadisinin kudsiyeti ve şairlerin vadilerde dolaşmasıMekânın mukaddes kılınmasının mahiyeti ile eş-Şuarâ 26:225'teki "vadi" lafzının mecazi olarak düşünce ve duygu boyutlarını temsil edişiHem somut vahiy tecelligâhı hem de zihinsel savrulma alanı
HadisKasâme, diyet ödeme ve kazaen cinayet uygulamalarıHz. Peygamber'in diyeti kabile dayanışması üzerinden paylaştırması ve bizzat beytülmâlden ödemesi hükümleriKanın heder olmasını engelleyen, hak sahibine intikal ettirilen can hakkı

Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

SistemBağlamKarşılıkİşlevAçıklamaGüven
DiniVahiy ve kalplerin istiabıMarifet mecrasıVahyin her kulda fıtratına uygun akış kanalı oluşturmasıGökten inen tek bir suyun her vadinin büyüklüğünce akması gibi, ilahi hidayet de kalplerin kabiliyetine göre dağılırKesin
İlmiKavramsal çerçeve ve disiplin mecrasıDüşünce havzasıDüşüncenin dağınık kalmayıp belirli bir metot yatağında akmasıŞairlerin "her vadide şaşkınca dolaşması" (eş-Şuarâ 26:225) metodik ilmin zıddı olan keyfi savrulmayı betimlerGüçlü
SiyasiKabile içi kan davası ve toplumsal barışTazminat ve sulh vasıtasıŞiddet döngüsünü keserek can bedelini sulhe tahvil etmeDiyet, kabileler arası intikam savaşlarını kan dökülmeksizin sonlandıran hukuki ve siyasi bir antlaşma aracıdırKesin
İktisadiZararın telafisi ve servet aktarımıMali telafi akışıHaksız fiilden doğan can kaybını mağdur tarafa aktarılan sermaye ile karşılamaKatilin veya âkılenin mal varlığından maktulün mirasçılarına doğru yönlendirilen zorunlu servet akımıdırKesin

Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

Alanİzomorfik KarşılıkAçıklamaGüven
Sayısal bilimlerAkışkanlar mekaniğinde potansiyel gradyanı ve kanal akışıBir sıvının iki yüksek sınır arasında en düşük potansiyel enerjili doğrultuyu seçerek sınırlandırılmış bir yatakta akmasıKesin
Beşeri bilimlerHukukta kusursuz sorumluluk ve zararın tazmini (tazminat hukuku)Bir ihlalin veya kaybın toplumda yarattığı kinetik husumeti, normatif bir mecra üzerinden mağdura değer aktararak nötrleme süreciKesin

Yanlış daraltma ve kritik hata riski

AlanAçıklama
Modern daraltma riskiVadinin sadece dağlar arasındaki boşluk, diyetin ise basit bir para cezası sayılarak iki kavram arasındaki etimolojik ve yapısal bağın koparılması
Kur'an içi daha geniş anlamودي kökü Kur'an'da bir mecra, taşıyıcı kanal ve ilahi feyizlerin veya beşeri sorumlulukların hedefine ulaştırıldığı bir akış eksenidir
Yanlış anlamanın doğuracağı hataer-Ra'd 13:17'deki vadi benzetmesinin derin ontolojik boyutunu kavramayıp ayeti salt bir tabiat tasviri sanmak; diyeti ahlaki ve ontolojik bir can telafisi yerine sıradan bir mali külfet gibi görmek

Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

SoruCevap
Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir?Kur'an'da ilahi vahyin insan idrakine inişi (er-Ra'd 13:17) ve peygamberlerin tecelli mekânları (Tuvâ vadisi) bu kök üzerinden mecralandırılır; hakikatin sınırsızlığı ile insanın kapasitesi arasındaki ilişkiyi vadi kavramı kurar.
Hangi ayet gruplarında belirleyicidir?Vahiy ve kalplerin istiabını anlatan mesel ayetlerinde (er-Ra'd 13), Hz. Mûsâ kıssasındaki mukaddes vadi anlatımlarında ve kazaen öldürme hukukunun tesis edildiği ahkâm ayetlerinde (en-Nisâ 4:92).
Hangi yanlış anlamaları düzeltir?Hakikatin tek tipleştirilmesini düzeltir; gökten inen su birdir fakat vadiler kendi hacimlerince akar. Ayrıca şairlerin amaçsız savrulmasıyla peygamberin hikmetli istikametini birbirinden ayırır.

Nihai sentez ve LaTeX modeli

  • Somut anlamİki yükselti arasında suyun tabii bir mecrada toplanıp yön bularak akması ve can karşılığı olan malın maktul tarafına aktarılması.
  • Soyut anlamBir enerjinin, hükmün, bilginin veya hakkın, sınırları belirlenmiş bir kapasite ve kanal dahilinde hedefine yönlendirilip intikal ettirilmesi.
  • Sistematik karşılıkHukuki düzlemde kan davasını önleyen tazmin mekanizması; epistemolojik ve ontolojik düzlemde ise ilahi feyzi taşıyan fıtri kapasite kanalı.
  • LaTeX modeliV=∫x0x1C(x)⋅∇Φ dx  ⟹  ΔH=0
  • LaTeX açıklamasıModelde C(x) mecra veya vadi kanalının taşıma kapasitesini, ∇Φ potansiyel farktan doğan akış yönelimini ve gradyanını, V bu kanaldan hedefe aktarılan toplam akış miktarını veya ödenen diyeti temsil eder; akışın x0 noktasından x1 menziline ulaşması sonucunda sistemdeki gerilim ve husumet sıfırlanarak denge hali (ΔH=0) sağlanır.
Metin sürümü (yapay zekâ araçları için)Harfe göre kök dizini: و