يتم
ي - ت - م
KÖK- 23 geçiş
- 22 ayet
- 9 sîga
- 12 sözlük
Tek başına bulunan ağaç ve cevher demektir. Babası ölmüş çocuğa yetim denir.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(12)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Tek başına bulunan ağaç ve cevher demektir. Babası ölmüş çocuğa yetim denir.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR1.534 harfباب التاء الميم و و ء ي معهما
ت و م، ت ي م، ي ت م، م و ت، أ م ت، أ ت م مستعملات
توم:
أوَّلُ أسماء السِّهام: الفَذُّ، ثمَّ التَّوْأمُ، ثُمَّ الرَّقيبُ، ثمَّ الحلسُ ثم النافِرُ، ثمَّ المُسْبِل، ثمَّ المُعَلَّى، والذي ليس له نَصيب المَنيحِ والسَّفيحِ والوَغدِ.
والتُّومة: القُرْط.
والتَّوْأَمانِ: وَلَدانِ في بطنٍ واحد، وأَتْأَمَتِ المرأةُ فهي مُتئِم. والتَّوْأَمُ من كَواكب الجَوْزاءِ.
وأَنْأَمَتِ
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR528 harfاليَتيمُ جمعه أيْتامٌ ويَتامى. وقد يَتِمَ الصبيّ بالكسر يَيْتَمُ يُتْماً ويَتْماً، بالتسكين فيهما. واليُتْمُ في الناس من قبل الأب، وفي البهائم من قبل الأم. يقال: أَيْتَمَتِ المرأةُ فهي موتِمٌ، أي صار أولادها أيْتاماً. وكلُّ شيءٍ مفردٍ يعزُّ نظيره فهو يَتيمٌ، يقال دُرَّةٌ يَتيمةٌ. ويَتَّمَهُمْ الله تَيْتيماً: جعلهم أيْتاماً. وقال الفِنْدُ الزِمَّانِيُّ:
بضربٍ فبه تأييمٌوتَيْتيمٌ وإرْنـانُ
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR13.056 harfت م ( وايء )
تيم ، توم ، أتام ، يتم ، أتم ، أمت ، موت ، متى ، وتم .
تيم : قال أبو عبيد : التَّيْمُ أن يَسْتَعْبِدُه الهوى ، ومنه سُمِّي تَيْمُ الله ، وهو ذَهابُ العَقْل من الهوى ، وهو رجلٌ مُتَيَّم .
وقال ابن السكيت : التَّيْمُ ذهاب العقل وفساده .
وقال الأصمعيّ : تَيَّمتْ فلانةُ فُلاناً تُتَيِّمه وتَامَتْه تتِيمُهُ تَيْماً ، فهو مُتَيَّمٌ بالنساء ، ومَتِيمٌ بهنّ وأنشد :
تَامَتْ فُؤادَك لن
ت م ( وايء ) تيم ، توم ، أتام ، يتم ، أتم ، أمت ، موت ، متى ، وتم . تيم : قال أبو عبيد : التَّيْمُ أن يَسْتَعْبِدُه الهوى ، ومنه سُمِّي تَيْمُ الله ، وهو ذَهابُ العَقْل من الهوى ، وهو رجلٌ مُتَيَّم . وقال ابن السكيت : التَّيْمُ ذهاب العقل وفساده . وقال الأصمعيّ : تَيَّمتْ فلانةُ فُلاناً تُتَيِّمه وتَامَتْه تتِيمُهُ تَيْماً ، فهو مُتَيَّمٌ بالنساء ، ومَتِيمٌ بهنّ وأنشد : تَامَتْ فُؤادَك لن يَحْزُنكَ ما صَنَعَتْ إِحْدَى نساءِ بني ذُهْلِ بنِ شَيْبَانَا وقال غيره : المتَيَّم المضَلَّلُ ، ومنه قيل للفلاة : تَيْماء لأنه يُضَلُّ فيها . شمر عن ابن الأعرابي : التَّيْمَاءُ : فلاةٌ واسعةٌ . وقال الأصمعي : التَّيْماءُ التي لا مَاءَ بها من الأرَضِين ، ونحو ذلك . قال أبو خَيْرة : وَكَتَبَ رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) لِوائِل بن حُجْر كتاباً أَمْلَى فيه : ( في التِّيعَةِ شاةٌ ، والتِّيمَةُ لصاحبها ) . قال أبو عبيد : التِّيمةُ يقال : إنها الشاة الزائدة عن الأربعين حتى تبلغ الفريضة الأخرى ، ويقال : إنها الشاة تكون لصاحبها في منزلهِ يَحْتَلِبها وليستْ بِسائِمةٍ ، وهي من الغنم الرَّبائب . قال أبو عبيد : وربما احتاج صاحبها إلى لحمها فيذبحها ؛ فيقال عند ذلك : قد اتَّام الرجلُ واتَّامت المرأةُ . وقال الحطيئة : فما تَتَّامُ جارةُ آلِ لأيٍ ولكن يَضْمنون لَها قِراهَا يقول : لا تحتاج إلى أَنْ تَذْبح تِيمتَها . وقال أبو الهيثم : الاتِّيامُ أن يشْتَهِيَ القومُ اللَّحمَ فيذبحوا شاة من الغنم فتلك يقال لها : التِّيمةُ تُذْبح من غير غَرَضٍ ، يقول : فجارتهم لا تَتَّام لأن اللحم عندها من عندهم فتكْتَفي ولا تحتاج إلى أن تذبح شاتها . وقال ابن الأعرابي : الاتّيام أن تُذبحَ الإبلُ والغَنَمُ لغير عِلَّة . وقال العَمَاني : نَأْنَفُ لِلجارةِ أن تَتَّامَا ونَعْقِرُ الكُوَم ونُعْطِي حاماَ أي نُطعِمُ السودانَ من آل حامٍ . أبو زيد : التِّيمةُ الشاةُ يذبحها القومُ في المجاعة حينَ يُصيبُ الناسَ الجوعُ . وقال ابن الأعرابي : تَامَ إذا عَشِقَ ، وتام إذا تَخَلَّى من الناس . وقال ابن السكيت : أَتأَمَتْ المرأة إذا ولدت اثنين في بطن ، فإذا كان ذلك من عادتها قيل مِتْآمٌ . قال ويقال : هما تَوْأَمان ، وهذا توأمٌ ، وهذه توأمَةٌ ، والجميع تَوائمٌ وتوآمٌ . وأنشد قول الراجز : قَالَتْ لنا ودَمْعُها توآمُ كالدُّر إذ أَسْلَمةُ النِّظَامُ على الذين ارتحلوا السلام وقال : نخلاتٌ من نَخْلِ نَيْسَان أينَعْ نَ جميعاً وَنَبتُهُن تُؤامُ قال : ومثل تُؤآم في الجمع غَنَم رُبَابٌ وإبلٌ ظُؤَارٌ . وقال اللحياني : التَّوْأَمُ مِن قداح الميسر هو الثاني ، وله نَصِيبانِ إن فاز وعليه غُرْمُ نَصيبين إن لم يَفُزْ ، والتَّوأَمَاتُ من مَراكب النساء كالمشاجِرَ لا أظلالَ لها واحدتها تَوْأَمة . وقال أبو قِلابة الهذلي يذكر الظَّعُن : صَفّا جَوانِحَ بين التَّوْأَمَاتِ كما صَفَّ الوُقُوعَ حَمَامُ المشْرَبِ الحانِي والتَّوأَم في جميع ما ذكرتُ الأصل فيه وَوْأَمٌ فقلبت الواو تاءً ، كما قالوا : تَوْلج لِكِناس ، وأصله وَوْلَج وأصله توأم من الوئام وهي المقاربة والموافقة . وتَوائم النجوم السِّماكان والفَرقَدانِ والنسرانِ وما أشبهها . وقيل في قول الفرزدق : أَتانِي بهَا واللَّيْلُ نِصْفَين قدْ مَضى أُقَامِرُ في نِصْفٍ قَدْ تَوَلَّتْ تَوَائِمهُ قيل : أراد بالتوائم النجوم كلها ، سميت بذلك لِتشابهها ، أي كواكب النِّصْف الماضي من الليل ، ويقال للمفازة إذا كانت بعيدة : مِتْآم . قال ابن الأعرابي : معناها أنها تهلك سالكها جماعة جماعة . وهي مِتْآمٌ ، لأنها تُرِي الشخصَ شخصين . توم : أبو عبيد : التُّومُ : اللؤلؤ ، والواحدة تُومَةٌ . وقال أبو عمرو : هي الدُّرة والتُّومةُ والتّؤَامِيَّةُ واللَّطِيمَةُ . قلت : والعرب تُسَمِّي بَيْضَ النعام التُّوم تشبيهاً بتُوم اللؤلؤ ومنه قوله : به التُّوم في أُفحوصة يتَصَيَّحُ وقال ذو الرّمَّة يصف نباتاً وقع عليه الطَّلُّ متعلَّق من أغصانه كأنه الدُّرُّ فقال : وحْفٌ كأن الندى والشمسُ ماتعةٌ إذا توقَّدَ في أفنانِه التُّومُ أفنانه : أغصانه الواحد فنن توَقد أنار لطلوع الشمس عليه ، والتُّوم الواحدة تومة وهي مثل الدُّرَّة تعمل من الفضة ، هكذا فُسِّر في شعر ذي الرمة . وقال الليث : التُّومة : القُرْطُ . وقال ابن السكِّيت : قال أيّوب ومِسْحَلُ ابْنا رَبداء ابنة جرير : كان جرير يُسَمِّي قصيدتيه اللتين مدح فيهما عبد العزيز بن مَرْوان وهجا الشعراء ، إحداهما : ظَعَن الخَليطُ لغُرْبةٍ وتَنآئي ولَقَد نَسِيتُ برامَتيْن عَزائي والأخرى : يا صَاحِبيَّ دَنَا الرَّواحُ فسِيرَا كان يسميهما التُّومَتيْن . وفي حديث النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال للنساء : ( تعجِز إحداكن أَنْ تتخِذ حَلْقَتين أو توأمَتين مِن فضة ثم تلَطِّخِهما بِعَنبر ) . قلت : من قال لِلدُّرة : تومةً شبَّهها بما يُسَوّى من الفضة كاللؤلؤة المستديرة تجعلُها الجاريةُ في أذُنيها ، ومن قال : تُؤَامية نسبها إلى تُؤَام وهي قَصَبةُ عُمَان ، ومن قال : تَوْأَمِيَّةً ، فهما دُرَّتان للأذنين إحداهما تَوْأَمةٌ الأخرى . يتم : قال الليث : اليَتيمُ الذي مات أبوه فهو يتيمٌ حتى يَبْلُغَ ، فإذا بَلَغَ زال عنه اسم اليَتيم ، واليَتيمُ من قبل الأب في بني آدم ، وقد يَتِم يَيْتَمُ يُتْماً وقد أَيْتَمه الله . قال الفراء : يقال : يَتِم يَيْتَم يُتماً وقد أَيْتمه الله ، وحُكيت لي : ما كان يتيماً ، ولقد يَتُم يَيْتَمُ وجمع اليَتيم يتَامَى وأيتامٌ . وقوله تعالى : ( وَءَاتُواْ الْيَتَامَى أَمْوَالَهُمْ ) ( النساء : 2 ) سماهم يتامى بعد بلوغهم وإيناسِ رُشدِهم للزوم اليُتْمِ إيَّاهم . كما قالوا للنبي ( صلى الله عليه وسلم ) بَعْدَ كِبَره : يتيمُ أبي طالب لأنه ربَّاه . وقال الأصمعي : اليَتيمةُ : الرَّمْلة المنفردة قال : وكل مُنفرد ومُنفردة عند العرب يَتيمٌ ويَتيمة . وقال المفضّل : أصل اليتْمِ : الغفلة قال : وبه يُسمى اليتيم يتيماً ، لأنَّه يُتغَافلُ عن برّه . وقال أبو عمرو : اليُتْمُ الإبطاء ، ومنه أُخذ اليَتيمُ لأن البرّ يبْطِىء عنه . وقال الأصمعي : اليُتْم في البهائم من قِبَل الأمّ ، وفي الناس من قِبل الأبِ . وقال شمر : أنشدني ابن الأعرابي : أَفَاطمَ إنِّي هالكٌ فتَثَيَّني ولا تَجزَعِي كلُّ النِّساء يَتيمُ قال ابن الأعرابي : أرادَ كلَّ مُنْفَرِدٍ يَتيمٌ ، قال ويقولُ الناس : إني صَحَّفْتُ وإنما يُصَحَّفُ من الصَّعْب إلى الهَيِّن لا من الهيّن إلى الصعب . وقال أبو عُبيدة : المرأة تُدْعَى يتيماً ما لم تتزوج ، فإذا تزوجتْ زال عنها اسم اليُتْم ، وكان المفضل ينشد : كل النساء يتيم لهذا المعنى . وقال أبو سعيد : يقال للمرأة يتيمة لا يزول عنها اسمُ اليُتْم أبداً ، وأنشد : ويَنْكِحُ الأراملَ اليتامى وقال ابن شميل : هو من مَيْتَمةٍ أي في يَتامَى ، وهذا جمع على مَفْعَلة كما يقال : مَشْيخَة للشيوخ ، ومَسْيَفة للسيوف . أتم : الحراني عن ابن السكيت قال : الأَتْمُ من الخُرَز أن يَنْفَتِق خُرْزَتانِ فتَصيرا واحدة ، ويقال : امرأةٌ أَتومٌ إذا التقى مسلكاها ، قال ويقال : ما في سَيْرِه أَتَمٌ ولا يَتَمٌ أي إبطاء . وقال خالد بنُ يزيد : الأَتُومُ من النساء المُفْضَاةُ ، قال : وأصله من أَتَمَ يَأْتِم إذا جمع بين شيئين ، قال : ومنه سمي المأتم لاجتماع الناس فيه . يقال : أَتَمَ يَأْتِم وَأَتِمَ يَأْتَمُ . قال : ومَأْتَمٌ مِنْ أَتِمَ يأتَم ، قال : والمَأْتَمُ : النساءُ يَجْتَمِعْنَ في فرح أو حزن ، وأنشد : في مَأتَمٍ مُهَجَّرِ الرَّواح وقال ابنُ مُقْبل في الفَرج : ومَأْتَمٍ كالدُّمَى حُورٍ مَدامِعُها لم تَيْأَس العَيْشَ أبكاراً ولا عُوناً أراد نساء كالدُّمى ، قال أبو بكر : العامة تغلط فتظنّ أَنَّ المآتم : النَّوْحَ والنِّياحةَ . والمآتم : النِّسَاء المجتمعاتُ في فرح أو حُزن . وأنشد أبو عطاء السندي وكان فصيحاً : عَشِيةَ قام النَّائحاتُ وشُقِّقَتْ جُيُوبٌ بِأَيْدِي مأتَمٍ وَخدودُ فجعل المأتم النساءَ ولم يَجْعَلْهُ النِّياحةَ ، ثم ذَكَر بيت ابن مقبل وقال ابن أحمر : وكَوْمَاءَ تَحْبُو ما يُشَيِّعُ ساقُها لَدَى مِزْهر ضَارٍ أَجَشَّ وَمَأْتَمِ ثعلب عن ابن الأعرابيّ قال : اليتيم المفرد من كل شيء ، قال : والوَتْمَةُ السَّيرُ الشَّديدُ . أمت : قال الله جلّ وعزّ : ( للهلاَّ تَرَى فِيهَا عِوَجاً وَلا ( صلى الله عليه وسلم ) 1764 أَمْتاً ) ( طه : 107 ) . قال الفرّاء : الأَمْتُ النَّبَكُ من الأَرض ما ارتفع منها ، ويقال : مَسَايِل الأوْدِيَةِ ما تسفل . وقد سمعتُ العرب تقول : قد مَلأَ القِرْبَة مَلأً لا أَمْتَ فيه ، أي ليس فيه استِرْخاءٌ مِنْ شِدَّةِ امْتلائِها ، ويقال : سِرْنا سَيْراً لا أَمْتَ فيه ، أي لا ضَعْفَ فيه ولا وَهْن . وأخبرني المنذريّ عن ثعلب عن ابن الأعرابيّ قال : الأمْتُ وَهْدَةٌ بين نُشُوزٍ ، وقال : يقال : كَمْ أَمْتُ ما بينك وبين الكوفة ؟ أي قَدْرُ . وقال أبو زيد : أَمَتُّ القوم آمِتهُم أَمْتاً إذا حَرَزْتَهُمْ ، وأَمَتَّ الماءَ أَمْتاً إذا قدَّرتَ ما بينك وبينه ، قال رؤبة : أَيْهَاتَ منها ماؤُها المأْمُوتُ وهو المحزور ، ويقال : إيمتْ هذا لي كم هو ، أي احْزِرْهُ كم هو ؟ وقد أَمَتُّهُ آمتُهُ أمْتَاً . وقال ابن الأعرابي : الأمْتُ الطريقةُ الحسنَة ، والأمْتُ تَخَلْخُل القِرْبَةِ إذا لم يُحْكَمْ إفْراطُها . وروى شمر بإسناد له حديثاً عن أبي سعيد الخُدْرِيّ : أنَّ النبي ( صلى الله عليه وسلم ) قال : ( إنَّ اللَّهَ حَرَّمَ الخمرَ فلا أَمْتَ فيها ، وأنا أَنْهَى عن السُّكْر والْمُسْكِر ) . وقال شمر : أنشدني ابنُ جابر : ولا أَمْتَ في جُمْلٍ لياليَ ساعَفَتْ بها الدَّارُ إلا أَنَّ جُمْلاً إلى بُخْلِ قال : لا أَمْتَ فيها أي لا عَيْبَ فيها . قلت : معنى قول أبي سعيد عن النبي : أن الله حرم الخمر فلا أَمْتَ فيه معناه غيرُ معنى ما في البيت ، أراد أنَّه حرَّمها تحريماً لا هوادة فيه ولا لِين ، لكنه شدَّدَ في تحريمها ، وهو من قولك : سِرتُ سيْراً لا أَمْتَ فيه أي لا وَهْن فيه ولا ضعف ، وجائز أن يكون المعنى أنهُ حرَّمها تحريماً لا شكّ فيه . وأصله من الأَمْتِ بِمَعْنَى الحَزْرِ والتقدير لأن الشك يدخلها . قال العجاج : ما في انطلاقِ رَكْبِه من أمْتِ أي من فتور واسترخاء . موت : قال الليث : الموْتُ خَلْقٌ من خَلْقِ الله ، يقال : مات فلانٌ وهو يموت مَوْتاً . وقال أهل التصريف : مَيِّت كان تصحيحه مَيْوِتٌ على فَيْعِلٍ ، ثم أدغموا الواو في الياء ، قال فَرُدَّ عليهم ، وقيل : إن كان كما قُلتم فينبغي أَنْ يكون مَيَّت على فَيْعَل ، فقالوا : قد علمنا أن قياسه هذا ، ولكن تَركْنا فيه القياسَ مَخافَةَ الاشتباه ، فرَدَدْناه إلى لفظ فَعِّل من ذلك اللفظ ، لأن مَيِّت على لفظ فَعِّل من ذلك اللفظ . وقال آخرون : إنما كان مَيِّت في الأصل مَوْيِتٌ مثل سَيِّد سَيْوِد ، فأدغمنا الياءَ في الواو وثَقَّلناه فقلنا مَيَّت ثم خُفِّف فقيل مَيْت . وقال بعضهم : قيل : مَيْت ، ولم يقولوا : مَيَّت لأن أبنية ذوات العِلة تخالف أبنية السالم . وقال الزجاج : الميْت أصله الميِّت بالتشديد إلا أنه يُخفَّف فيقال : مَيْت ومَيِّت ، والمعنى واحد . قال : وقال بعضهم : يقال لما لم يمت : مَيِّت ؛ والميْت ما قد مات ، وهذا خطأ إنما مَيِّتٌ يصلح لما قد مات ولما سيموت . قال الله جلّ وعزّ : ( للهيَعْلَمُونَ إِنَّكَ مَيِّتٌ وَإِنَّهُمْ مَّيِّتُونَ ) ( الزمر : 30 ) . وقال الشاعر في تصديق أن الميْت والميِّت واحد : لَيْسَ مَن ماتَ فاستراحَ بمَيِّتٍ إنما الميْتُ مَيْتُ الأحياء فجعل الْميت كالميِّت . أبو عبيد عن الفراء : وقع في المال مُوتَانٌ ومُوَاتٌ وهو الموْت . قال : ويقال : رجل مَوْتانُ الفؤادِ ، إذا كان غير ذكيَ ولا فَهِمٍ ، ورجل يبيع المَوتَان ، وهو أن يبيع المتاعَ وكل شيء غير ذي رُوحٍ ، ومن كان ذا روح فهو الحيوان . وفي الحديث : ( مَوَتانُ الأرض لِلَّهِ ورسوله فمن أحيا مِنْه منهم شيئاً فهو له ) . وقال غيره : الموَاتُ من الأرضين مثل المَوَتَان ، والمِيتَةُ الحال من أحوال الموت ، وجمعها مِيَتٌ . وفي الحديث : أن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) كان يتعوَّذ بالله من الشيطان : من هَمْزه ونَفْثه ونَفْخِه ، فقيل له : ما همْزُه ؟ قال : المُوتَةَ . قال أبو عبيد : المُوتَةُ الجنونُ ، سُمِّي هَمْزاً لأنه جَعَله من النَّخْس والهَمْز والغَمْز وكل شيء دفَعْتَه فقد هَمَزْتَه . وقال ابن شميل : المُوتَةُ الذي يُصْرعُ من الجُنون أو غيره ثم يُفيقُ . وقال اللحياني : المُوتَةُ شِبْهَ الغَشْيَةِ . قال : وقُتل جَعْفر بن أبي طالب بموضع يقال له : مُؤْتَةُ ، والموْتُ السكون ، يقال : ماتت الريحُ إذا سكنتْ . وقال ابن الأعرابي : ماتَ الرجلُ إذا خضع للحق ، واستمات الرجل إذا طابَ نَفْساً بالموت ، والمستميت الذي يقاتل على الموت ، والمستميت الذي يتجان وليس بمجنون ، قال : هو الذي يتخاشَعُ ويَتَوَاضَع لهذا حتى يُطْعِمُه ، ولهذا حتى يَكْسوه ، فإذا شبِع كفر النعمة . وقال أحمد بن يحيى في كتاب الفصيح : مُوتة بمعنى الجنون غير مهموز ، وأما البلد الذي قتل به جعفر فهو مُؤْتَة بهمز الواو ، ويقال : ضربته فتماوت إذا أَرَى أنه مَيِّت وهو حيٌّ . وقال عثمان : سمعت نعيم بن حماد يقول : سمعت ابن المبارك يقول : المتماوتون : المراءون . ويقال : استميتوا صَيْدَكُمُ ، أي انظروا مات أم لا ؟ وذلك إذا أُصيبَ فَشُكَّ في موته . وقال ابن المبارك : المستَمِيتُ الذي يُرِي مِن نفسه الكونَ والخيرَ وليس كذلك ، ويقال : مات الثَّوبُ ونَامَ إذا بَلِيَ . عمرو عن أبيه : مات الرجل وهَمدَ وهَوَّم إذا نَام . متى : ثعلب عن ابن الأعرابي : أَمْتى الرجلُ إذا امْتَدّ رِزْقه وكَثُر ، قال : وَأَمْتَى إذا طال عمره ، وأَمْتَى إذا مَشَى مِشيةً قبيحةً ، ويقال : مَتَوْتُ الشيءَ إذا مَدَدتَه ، ومَتى من حروف المعاني ولها وجوه شتى أحدها أنه سؤال عن وَقْتِ فِعْلٍ ، فُعِلَ أو يُفْعل كقولك متى فعلتَ ؟ ومتى تفعل ؟ أي في أي وقت ؟ والعرب تُجازِي بها كما تجازي بأَيَ فتجزم الفعلين ، تقول : متى تأتني آتك ، وكذلك إذا أدخلت عليها ما ، كقولك : متى ما يأتني أخوك أرضِهْ ، وتجيء مَتَى بمعنى الاستنكار ، تقول للرجل إذا حكَى عنك فعلاً تُنْكِره : متى كان هذا ؟ على معنى الإنكار والنفي أي ما كان هذا ، قال جرير : مَتَى كان حُكْمُ اللَّهِ في كَرَبِ النَّخْلِ أبو عبيد عن الكسائي : وتجيء متى في موضع وسط ومنه قوله : شَرِبْنَ بماء البحر ثم ترفَّعتْ متى لُجَجٍ خُضْرٍ لَهنَّ نَئِيجُ قال وقال معاذ الهراء : سمعتُ ابن جَوْنَةَ يقول : وضعته مَتى كمِّي يريد وَسَط كُمِّي ، أبو عبيد عن الفراء : مَتأتُه بالعصا وخطأتُه : وبَدَحتُه . قال الفراء : متى تقع على الوقت إذا قلت : متى دخلتِ الدار فأَنتِ طالِقٌ ، معناه أيّ وقت دخلتِ الدار ، وكلَّما تَقَعُ على الفِعْل ، إذا قلت : كلما دَخَلْتِ ، فمعناه كلُّ دَخْلَةٍ دَخَلْتِها ، هذا في كتاب الجزاء لِلفَرَّاء ، وهو صحيح ، ومَتَى تَقَعُ للوقت المبهم . قال ابن الأنباري : متى حرف استفهام تكتب بالياء . وقال الفراء : ويجوز أن تُكتَبَ بالألف لأنها لا تُعرَف فيها فعلاً . قال : ومَتَى بمعنى مِن ، وأنشد : إذا أَقُول صحا قَلْبي أُتِيحَ له سُكْرٌ مَتَى قَهْوَةٍ سارَتْ إلى الرَّاسِ أي من قَهْوَةٍ ، وقول امرىء القيس : فَتَمَتَّى النَّزْعَ مِن يَسَرِهْ فَكَأَنَّه في الأصل فَتَمَتَّتَ فَقُلِبَتْ إحدى التاءات ياء ، والأصل فيه مَتَّ بمعنى مدَّ . وقول امرىء القيس أيضاً : مَتَى عَهْدُنا بِطِعَانِ الكُمَا ةِ والمجْدِ والحَمْدِ والسُّوْدَدِ يقول : متى لم يَكُنْ كذا ، يقول : تَرَوْنَ أَنَّنا لا نُحْسِنُ طَعْنَ الكُمَاةِ وعهدُنا به قريبٌ . ثم قال : وملء الجِفان والنَّارِ والحَطَبِ المُوقِدِ
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR9.246 harf(باب الياء وما بعدها مما جاء على ثلاثة أحرف وكتبت ذلك كلّه باباً واحداً لقلّته([1]))
(يأس) الياء والهمزة والسين. كلمتان: إحداهما اليأس: قَطْعُ الرَّجاء. ويقال إنَّه ليست ياء في صَدرِ كلمةٍ بعدها همزة إلاّ هذه. يقال منه: يَئِس يَيْأَس ويَيْئِس، على يَفْعَل ويَفْعِل.
والكلمة الأخرى: ألم تَيْأَس، أي ألم تَعْلَم. وقالوا في قوله تعالى: ﴿أفَلَمْ يَيْأَسِ الَّذِينَ آمَنُوا﴾ [الرعد 31]، أي أفلم يَعلَمْ.
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR399 harf- اليتم: انقطاع الصبي عن أبيه قبل بلوغه، وفي سائر الحيوانات من قبل أمه. قال تعالى: ﴿ألم يجدك يتيما فآوى﴾ [الضحى/6]، ﴿ويتيما وأسيرا﴾ [الإنسان/8] وجمعه: يتامى. قال تعالى: ﴿وآتوا اليتامى أموالهم﴾ [النساء/2]، ﴿إن الذين يأكلون أموال اليتامى﴾ [النساء/10]، ﴿ويسئلونك عن اليتامى﴾ [البقرة/220] وكل منفرد يتيم، يقال: درة يتيمة، تنبيها على أنه انقطع مادتها التي خرجت منها، وقيل: بيت يتيم تشبيها بالدرة اليتيمة.
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR4.238 harfاليُتْمُ: الانفرادُ؛ عن يعقوب. واليَتيم: الفَرْدُ. واليُتْمُ واليَتَمُ: فِقْدانُ الأَب. وقال ابن السكيت: اليُتْمُ
في الناس من قِبَل الأَب، وفي البهائم من قِبَل الأُم، ولا يقال لمن فَقَد الأُمَّ من الناس يَتيمٌ، ولكن منقطع. قال ابن بري: اليَتيمُ الذي يموت أَبوه، والعَجِيُّ الذي تموت أُمه، واللَّطيم الذي يموتُ أَبَواه. وقال ابن خالويه: ينبغي أَن يكون اليُتْمُ في الطير من قِبَل الأَب والأُمِّ
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR253 harf* ي ت م * * اليَتِيم * جمعه * أَيْتَام * و * يَتَامَى * وقد * يَتِمَ * الصبي بالكسر ييتم * يُتْما * بضم الياء وفتحها مع سكون التاء فيهما و * اليُتْم * في الناس من قِبَل الأب وفي البهائم من قِبَل الأم وكل شيء مفرد يعز نظيره فهو * يَتِيمٌ * يقال درة يتيمة
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR6.392 harf| ( *!اليُتْمُ ، بِالضَّمِّ : الانْفِرَادُ ) ، عَنْ يَعْقُوبَ ، وهذا هُوَ أصْلُ المَعْنَى ، كَمَا أَشَار إليه الرَّاغِبُ ، ( أوْ ) هُوَ ( فِقْدَانُ الأبِ ، ويُحَرَّكُ ) ، واقْتصَرَ الجَوْهَرِيُّ عَلَى الضَّمِّ ، وقَالَ الحَرَالِّيُّ : اليُتْمُ : فِقْدَانُ الأَبِ حِينَ الحَاجَةِ ، ولِذلِكَ أثْبَتَهُ مُثْبِتٌ في الذَّكَرِ إِلَى البُلُوغِ ، والأنْثى إِلَى الثُّيُوبَةِ ، لِبَقَاءِ حَاجَتِها بَعْدَ
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR91 harf4 أَيْتَمَهُ ذ [He made him fatherless]. (TA in art. ايم.) See an ex. in art. ايم, conj. 2.
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR978 harfيَتَمَ
يَتَمَ A ( n. ac. يَتْم 1 ),
a. Was, became an orphan; was alone, solitary.
يَتِمَ
يَتِمَ A ( n. ac. يَتْم 1 ),
a. see supra.
b. ( n. ac. يَتَم 4 ), Was weary, faint.
يَتُمَ
يَتُمَ U ( n. ac. يَتْم 1 , يُتْم 3 ),
a. see I .
يَتَّمَ
يَتَّمَ II ,
a. Made an orphan; bereaved.
أَيْتَمَ
أَيْتَمَ IV ,
a. Had fatherless children; was a widow.
b. Widowed.
يَتْم
يَتْم 1 ,
a.
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR yok21.375 harfيتم
يَتِمَ - يَيْتَمُ (يَتَمَ - يَيْتِمُ) - يَتِيْم - يَتِيْمة - يَتَامَى
يَتِمَ - يَيْتَمُ (يَتَمَ - يَيْتِمُ) + الكائن: يصبح فرداً من غير سند: ينقطع عن سنده فيصير من غير ظهير ولا صاحب
يَتِيْم: على وزن " فعيل": اسم فاعل مبالغة صفة مشبهة من " يَتِمَ - يَيْتَمُ ": الذي صار فرداً من غير سند يعتد به لمدة طويلة: وهو اصطلاحاً: الذي مات أبوه ولم
Sîgalar(9)
Mücavir kökler49 mücavir (182 toplam)
- قرب
10 ortak ayet · Suyun içine konduğu kap veya tulum demektir
- سكن
8 ortak ayet · “Sikkin” bıçak demektir
- ذو
7 ortak ayet · Sahip
- مول
6 ortak ayet · Onların malları
- بنو
6 ortak ayet · Oğullar
- نكح
3 ortak ayet · Nikah
- قسط
3 ortak ayet · Bir şeyi böldükten sonraki yarım parçası, “nısf” bölmeden…
- بلغ
4 ortak ayet · İş ayakkabısı
- ولد
4 ortak ayet · “Yavru” demektir
- عهد
3 ortak ayet · Söz
- سبل
5 ortak ayet · Biribirini kesen yoldur
- شدد
4 ortak ayet · Sicim bağıdır
Geçtiği ayetler(22)
… لَا تَعْبُدُونَ إِلَّا اللَّهَ وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا وَذِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ وَقُولُوا لِلنَّاسِ حُسْنًا وَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ …
Ve yetimlerHani, İsrailoğullarından; Allah’tan başkasına ibadet etmeyin; anaya, babaya, akrabalara, yetimlere, yoksullara iyilik yapın. İnsanlara güzellikle söyleyin, namaz kılın zekat verin diye söz almıştık. Sonra pek azınız müstesna yüz çevirdiniz. Ve siz hala yüz çevirenlerdensiniz.
… وَالْكِتَابِ وَالنَّبِيِّينَ وَآتَى الْمَالَ عَلَى حُبِّهِ ذَوِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينَ وَابْنَ السَّبِيلِ وَالسَّائِلِينَ وَفِي الرِّقَابِ وَأَقَامَ الصَّلَاةَ …
Ve yetimlerYüzlerinizi Doğu ve Batı tarafına çevirmeniz «bir» değildir. Lakin asıl «bir»; Allah’a, ahiret gününe, meleklere, kitablara, peygamberlere iman eden, malını seve seve yakınlarına, yetimlere, miskinlere, yolculara, dilenenlere, kölelere, esirlere veren, namazı kılan, zekatı veren, muahede yaptıklarında ahidlerini yerine getiren, sıkıntıda, hastalıkta ve şiddetli savaş anında sabredenlerinkidir. İşte sadık olanlar da onlardır ve müttakiler de onlardır.
… يُنْفِقُونَ قُلْ مَا أَنْفَقْتُمْ مِنْ خَيْرٍ فَلِلْوَالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ وَمَا تَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ فَإِنَّ …
Ve yetimlerSana, ne infak edeceklerini soruyorlar. De ki: Hayırdan her ne infak ederseniz, babanın, akrabanın, yetimlerin, yoksulların, yolcuların hakkıdır. Ve her ne hayır işlerseniz, şüphesiz ki Allah, onu bilir.
وَإِذَا حَضَرَ الْقِسْمَةَ أُولُو الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينُ فَارْزُقُوهُمْ مِنْهُ وَقُولُوا لَهُمْ قَوْلًا مَعْرُوفًا
Ve yetimlerMiras taksim olunurken; yakınlar, yetimler ve miskinler de hazır bulunursa, onları da rızıklandırın. Hem de güzel söz söyleyin.
… وَلَا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئًا وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا وَبِذِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ وَالْجَارِ ذِي الْقُرْبَى وَالْجَارِ الْجُنُبِ وَالصَّاحِبِ بِالْجَنْبِ …
Ve yetimlerAllah’a ibadet edin. O’na hiç bir şeyi ortak koşmayın. Ana-babaya da iyilik. Yakınlara, yetimlere, düşkünlere, yakın komşuya, uzak komşuya, yakın arkadaşa, yolcuya ve sağ elinizin sahib olduklarına da. Allah, kendini beğenip böbürlenenleri elbette sevmez.
… مِنْ شَيْءٍ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ وَلِلرَّسُولِ وَلِذِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ إِنْ كُنْتُمْ آمَنْتُمْ بِاللَّهِ وَمَا …
Ve yetimlerEğer Allah’a ve hakkı batıldan ayıran günde, iki topluluğun karşılaştığı o günde kulumuza indirdiğimize inanıyorsanız; bilin ki: Ele geçirdiğiniz ganimetin beşte biri Allah’ın, peygamberin ve yakınlarının, yetimlerin, düşkünlerin ve yolcularındır. Allah, her şeye gücü yetendir.
… رَسُولِهِ مِنْ أَهْلِ الْقُرَى فَلِلَّهِ وَلِلرَّسُولِ وَلِذِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ كَيْ لَا يَكُونَ دُولَةً بَيْنَ …
Ve yetimlerKasabalar halkından, Allah’ın Rasulüne fey’ olarak verdiği; Allah, peygamber, akrabalar, yetimler, yoksullar ve yolda kalanlar içindir. Ta ki içinizden zenginler arasında elden ele dolaşan bir devlet olmasın. Peygamber, size ne verirse onu alın, neden de nehyederse ondan sakının. Ve Allah’tan korkun. Muhakkak ki Allah; azabı şiddetli olandır.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | يتم |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Misâl (ilk harfi illetli) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | عجو, لطم, فرد, عزب |
| Zıt Kök | كفل |
| Çekirdek Özet 1 | Bir varlığın akran veya türdeşlerinden ayrı düşerek tek, yalnız ve benzersiz kalması; bağlayıcı desteğin kesilmesi |
| Çekirdek Özet 2 | Ergenlik öncesinde koruyucu ve geçindirici babasını kaybetmiş, toplumsal ve iktisadi himayeye muhtaç duruma düşmüş birey |
| Çekirdek Özet 3 | Toplumun ahlaki, hukuki ve iktisadi sıhhatini ölçen en zayıf ve en hassas emanet göstergesi; adil mülkiyet ve velayet testi |
| Kritik Hata Riski | Yetimliği yalnızca duygusal acıma duygusuna indirgeyip hukuki hak, mülkiyet ve velayet sorumluluğunu göz ardı etmek |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| يت | Teklik, ayrışma, tek başına öne çıkma veya ters yönde tek kalma; nitekim doğumda tekil bir terslikle ayakların önce çıkmasını anlatan يتن kökünde de benzer bir olağandışılık görülür | م | Çekirdeğe eklenen mim harfi, toplanma, bütünsellik ve kapanma boyutu katarak tekilliğin süreğen bir eksiklik veya teklik hâline dönüşmesini, yani kişinin himaye ve beslenme bağının tamamen kesilerek kendi başına kalmasını ifade eder |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ي | El ve kol | Eylemi, iş yapmayı, tutunmayı ve dışarıdan uzatılan koruyucu desteği temsil eder |
| ت | İşaret, sınır ve çarpı | Bir sınıra ulaşmayı, kesintiyi ve varlığın belirlenmiş bir im ile sınırlandırılmasını gösterir |
| م | Su | Kuşatıcı akışı, sürekliliği, toplanmayı ve kapalılığı ifade eder |
| يتم | Koruyucu elin kesintiye uğramasıyla tek başına kuşatılma | Dışarıdan uzanan koruyucu ve besleyici elin sınırda kesilmesi sonucunda ferdin himayesiz, tek ve yalnız bir durum içinde kalması hareketini anlatır |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Akranlarından ve emsallerinden ayrı düşüp tek başına kalma hâlidir; sedefinde tek başına oluşan iri ve benzersiz inciye (ed-dürretü’l-yetîme) ve benzeri bulunmayan şiir beytine (el-beytü’l-yetîm) bu ad verilir |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Eşleştiği yavrudan veya anadan ayrılmayı ve tek kalmayı anlatır; Maqāyīs al-Lugha'da geçen şahitte dişi yabani eşeği vuran avcı tasvir edilirken kök kullanılmıştır: فناط بها سهماً شِداداً غِرارُه / وأيْتَمتِ الأطفالَ منها وجوبُها |
| Erken Arapça kullanım | İnsanlarda babanın, hayvanlarda ise besleyen annenin ölümüyle yavrunun gıdasız ve korumasız kalması durumu için kullanılmış; ergenlik çağına kadar süren himaye ihtiyacını tanımlamıştır |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn ve Lisān al-ʿArab.
Sami etimolojik katman
Arapça يتم kökü, Sami diller ailesinin Kuzeybatı ve Güney kollarında koruyucu dayanağını kaybetme, yalnız kalma ve öksüz/yetim olma semantik alanıyla doğrudan örtüşür. İbranice yātōm (יָתוֹם) ve Süryanice yatmā (ܝܬܡܐ) biçimleri, babasını kaybetmiş korumasız çocuk anlamını düzenli fonetik ve semantik denklikle taşır. Ugarit dilinde de ytm biçiminde belgelenen kelime, ilksel Sami katmanında toplumsal klan hiyerarşisinde doğal koruyucusu olmayan, hakları çiğnenmeye açık ve hukuki himayeye muhtaç zayıf bireyi tanımlar. Arapçada kökün somut düzeyde tek ve benzersiz inci veya tek başına kalmış varlık için de kullanılması, kavramın yalnızca acziyeti değil, aynı zamanda emsalsizliği ve korunmaya değer kıymeti barındıran semantik bir genişlemeye sahip olduğunu gösterir.
Güven Kesin
Kaynak Brown-Driver-Briggs, Payne Smith ve Koehler-Baumgartner.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | يتم | Yalnızlık, teklik ve babasız kalma ekseninde gelişen kök; sedefinde tek kalan inci, tek başına duran ağaç ve eşsiz şiir beyti gibi kullanımlarla kıymetli teklik anlamını da içerir | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice yātōm, Süryanice yatmā, Ugaritçe ytm | Kuzeybatı Sami dillerinde aynı kök harfleri ve ses denkliğiyle babasız veya hamisiz kalmış çocuğu ifade eder; ortak Sami mirasıdır | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik ortak katman | Bazı Doğu Çad ve Güney Sami dillerinde ayrılma ve tek kalma anlamı veren köklerle biçimsel benzerlikler kaydedilse de doğrudan soydaşlık sınırlıdır | Muhtemel |
Kaynak David Cohen, Dictionnaire des racines sémitiques ve Brown-Driver-Briggs.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| يتم | Anlamlı | Tek kalmak, yetim olmak | Babası ölen çocuk, sedefinde tek olan inci ve eşsiz beyt anlamlarında kullanılır | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| يمت | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik lügatlerde bu dizilişte bağımsız bir kök kaydı bulunmamaktadır | Kur'an'da geçmez |
| تيم | Anlamlı | Sevgiyle boyun eğmek, kul olmak | Bir kimseye veya aşka bütünüyle bağlanıp kendinden geçmek; تيم الله gibi isimlerde kölelik ve kulluk bildirme | Anlam ilişkisi zayıf; Kur'an'da geçmez |
| تمي | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bağımsız müsta'mel kök olarak yer almaz | Kur'an'da geçmez |
| ميت | Anlamlı | Hayatın sona ermesi | موت kökünün türevi veya illetli yansısı olarak canın bedenden ayrılması ve hareketsiz kalması | يتم ile bağlamdaş; babanın ölümü yetimliği doğurur; Kur'an'da geçer |
| متي | Anlamlı | Uzatmak, çekmek, araç kılmak | Bir şeye ulaşmak için vesile aramak veya ipi çekip uzatmak | Uzak çağrışım; Kur'an'da geçmez |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| يتم | Merkez | Hamisizlik ve teklik | İnsanlarda özellikle babanın kaybıyla ergenlik öncesi himayesiz ve tek kalmayı anlatır | Koruyucu ve nafaka sağlayıcı bağın kopmasıyla oluşan kırılganlığı hedefler |
| عجو | Komşu | Annesizlik | Özellikle annesini kaybetmiş ve annesinin sütünden mahrum kalmış yavruyu veya çocuğu ifade eder | يتم babasızlığı öne çıkarırken عجو anne kaybına ve beslenme eksikliğine yoğunlaşır |
| لطم | Komşu | Anne ve baba kaybı | Hem annesini hem de babasını kaybetmiş tam kimsesizliği tanımlar | يتم yalnızca baba kaybıyla başlarken bu kök çifte kaybı bildirir |
| فرد | Komşu | Teklik ve yalnızlık | Yanında bir ikincisi bulunmayan yalın teklik durumudur | يتم teklik yanında korumasızlık ve mahrumiyet içerirken فرد nötr tekliği ifade eder |
| عزب | Komşu | Eşsizlik ve desteksizlik | Evlenmemiş veya ailesinden uzakta tek başına yaşayan yetişkini anlatır | Yaş ve velayet boyutu bulunmaz; ergenlik şartı taşımayan sosyal yalnızlıktır |
| كفل | Zıt | Himaye ve bakım | Zayıf bir kimsenin nafakasını, bakımını ve velayetini üstlenip onu koruma altına alma | Yetimin düştüğü himayesizliği gideren kurumsal ve ahlaki karşıt eylemdir |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | يتم | Tek kalma, babasız ve himayesiz olma | Hem biyolojik kaybı hem de nesnelerdeki eşsiz ve tekil durumu içine alan çatı kavram | Kesin |
| Latince | orbus, pupillus | Ebeveynsiz kalmış kimse, vesayet altındaki çocuk | Orbus genel yoksunluk ve mahrumiyeti, pupillus ise hukuki vesayet altındaki yetimi karşılar; Arapçadaki cevher tekliği nüansını taşımaz | Güçlü |
| İngilizce | orphan, sole | Yetim, tek başına ve emsalsiz kalan | Orphan sadece anne-baba kaybına odaklanır; Arapçadaki tek inci veya tek dize anlamını sole veya peerless verir | Güçlü |
| Almanca | Waise, einzigartig | Yetim çocuk, eşi benzeri olmayan | Waise sosyal ve biyolojik kaybı karşılar; nesnelerdeki teklik boyutu için ikinci kelimeye ihtiyaç duyulur | Güçlü |
| Fransızca | orphelin, sans pareil | Anne veya babasını yitirmiş kimse, emsalsiz | Hukuki ve insani yoksunluğu orphelin tam verir; kökün nesneye yansıyan tekil cevher boyutu metaforik kalır | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch ve Lane's Lexicon.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| Mülkiyet ve mal emniyeti | Mallarına el sürülmemesi ve haklarının eksiksiz devredilmesi gereken yetim | Ergenlik öncesi iktisadi hakların korunması, malların tazmin ve iade edilmesi bağlamı (Nisâ 4:2, 4:6, 4:10, En‘âm 6:152, İsrâ 17:34) |
| Sosyal adalet ve infak önceliği | Toplumun infak, ihsan ve fey gelirlerinden pay ayırmak zorunda olduğu zayıf sınıf | İyilik, akrabalık hukuku ve ganimet taksimi bağlamı (Bakara 2:83, 2:215, Nisâ 4:36, Enfâl 8:41, Haşr 59:7, İnsan 76:8) |
| Şahsi himaye ve manevi lütuf | Bizzat Hz. Peygamber'in çocukluğundaki yetimliği ve ilahi barındırma | Peygamber'e verilen nimetlerin hatırlatılması ve yetimi ezmeme emri (Duhâ 93:6, 93:9) |
| Din ve hesap inancının mihenk taşı | İtilip kakılması dini yalanlamanın ve ahlaki çöküşün doğrudan göstergesi olan yetim | Ahireti inkâr eden ve yetimi itip kakanların kınanması bağlamı (Beled 90:15, Mâ‘ûn 107:2, Fecr 89:17) |
| Nikâh ve velayet adaleti | Hakları çiğnenmekten korkulan kadın ve çocuk yetimler | Yetim kızlarla evlilikte mehir adaleti ve velayet hukuku bağlamı (Nisâ 4:3, 4:127) |
| İlahi koruma ve gaybi hikmet | Babaları salih olduğu için rızıkları gaybi bir tasarrufla saklanan yetimler | Hz. Hızır ile Hz. Musa kıssasında iki yetim çocuğun duvarının tamir edilmesi (Kehf 18:82) |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İlahi adalet, şer meselesi ve masumların acısı | Masum bir çocuğun küçük yaşta koruyucusuz kalmasının ve acı çekmesinin ilahi hikmet ve adaletle irtibatı; yetim Peygamber'in korunması | İlahi lütuf (lutf), hikmet ve peygamberlik öncesi arınmışlık |
| Fıkıh | Velayet, vesayet, hacr ve rüşd hukuku | Yetim malının işletilmesi, ergenlik (hulum) ve olgunluk (rüşd) ile velayetin sona erme anı, vasinin nafaka hakkı | Hak ehliyeti tam, eda ehliyeti kısıtlı süje; mutlak mülkiyet dokunulmazlığı |
| Tefsir | Sosyal ahlak, infak dengesi ve Medine toplumu | Yetim haklarını ihlalin dini yalanlamakla eşdeğer tutulmasının hikmeti; Cahiliye'deki velayet gasbının iptali | Toplumsal adalet ölçüsü ve nifak/ihlas ayrımı |
| Hadis | Yetim kefaleti ve cennet müjdesi | Yetimi himaye eden kimse ile Hz. Peygamber'in cennette iki parmak gibi yakın olacağı beyanı | Bireysel şefkatin ötesinde kurumsal sorumluluk ve kefalet vurgusu |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevhid ve kulluk samimiyeti testi | Emanet mihengi | İmanın sahiciliğini ölçme | Yetimin hukukunu gözetmeyen ibadet ve dindarlık iddiası sahte kabul edilir (Mâ‘ûn 107:1-3) | Kesin |
| İlmi | Sosyal bünye ve hukuk teorisi | Korunmaya muhtaç süje | Hukuki ehliyet ve adalet sınırlarını belirleme | Hak ehliyeti ile eda ehliyeti arasındaki sınır yetim hukuku üzerinden tanımlanır | Güçlü |
| Siyasi | Kamusal düzen ve devlet velayeti | Hamilikten yoksun yurttaş | Kamusal koruma ve devlet himayesini zorunlu kılma | Velisi olmayanın velisi devlettir ilkesiyle kamu otoritesine denetim ve koruma yükler | Kesin |
| İktisadi | Mülkiyet emniyeti ve servet dolaşımı | Korumalı sermaye | Sermayenin enflasyona ezdirilmeden nemalandırılması ve gasbın önlenmesi | Yetim malının eritilmeden rüşd çağına kadar muhafazası emredilir (Nisâ 4:6) | Kesin |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Asal düğüm / İzole tekil durum (isolated singular node) | Bir şebekede üst dereceli bağlayıcı düğümünü yitirmiş, sisteme girdi sağlayamayan ancak sistemik potansiyeli saklı duran tekil nokta | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Pozitif ayrımcılığa muhtaç kırılgan grup (vulnerable entity under fiduciary trust) | Hukuki ve iktisadi savunma mekanizmaları henüz gelişmemiş, velayet ve vesayet zincirinden kopmuş asimetrik bağımlı özne | Kesin |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Yetimliği yalnızca anne-babası ölmüş çocuğa acıma, ona harçlık verme veya bayramlık giydirme düzeyinde bireysel bir hayırseverliğe indirgemek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da yetim, bağımsız bir iktisadi mülkiyet sahibidir; onun malı, velayeti, mehir hakkı, kamusal fey ve ganimetten payı kurumsal bir hukuk nizamı içinde ele alınır |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Yetimin hakkını zekât veya sadaka gibi lütuf kabilinden görmek; böylece onun gasp edilen mülkünü, hakkı olan kamusal payı ve velayet denetimini devreden çıkarıp haksız kazanca zemin hazırlamak |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın ahlak ve hukuk felsefesinde zayıfın korunması tali bir konu değil, dinin bizzat kendisidir. Kök, iktisadi mülkiyetin dokunulmazlığını en zayıf ferdin mülkiyeti üzerinden kurar; dinin sahiciliğini yetime yönelik tavırla ölçer. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Nisâ suresindeki miras, velayet ve nikâh hükümlerinde; Mekkî surelerdeki (Duhâ, Beled, Fecr, Mâ‘ûn) ahlaki kınama ve toplumsal çürüme uyarılarında; En‘âm ve İsrâ surelerindeki on evrensel emrin mal güvenliği maddesinde. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Güçlünün zayıf üzerindeki tahakkümünü meşrulaştıran geleneksel yaklaşımları yıkar. Yetimi pasif bir dilenci değil, rüşd çağına ulaştığında malı eksiksiz devredilecek bağımsız bir mülk sahibi olarak tanımlar. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamBir varlığın türdeşlerinden ve bağlayıcı desteğinden ayrılarak tek, desteksiz ve eşsiz kalması; sedefinde tek kalan inci.
- Soyut anlamErgenlik öncesinde doğal koruyucu ve velisini yitirmiş insanın toplumsal, hukuki ve iktisadi olarak en üst düzeyde emanet ve koruma nesnesi hâline gelmesi.
- Sistematik karşılıkAsimetrik güç ilişkilerinde hak ve mülkiyet dokunulmazlığının mutlak sınır taşı; kamusal adaletin sıhhat ölçüsü.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklaması
Modelde , yetime ait mal varlığının zaman içindeki büyüklüğünü temsil eder. , yetimi korumakla yükümlü veli veya vasinin yönetim fonksiyonudur; , yetimin akıl ve erginlik çağına (rüşd) ulaştığı anı gösterir. Yetimin malındaki değişim hızının vesayet fonksiyonuna oranı rüşd sınırında sıfırdan küçük olamaz; yani mal eksiltilemez ve korunarak devredilir. İkinci kısımda , yetimin hukuki mülkiyet hakkını simgeler; rüşd çağı öncesinde () bu hak üzerindeki dış tasarruf ve haksız tüketim sapması sıfıra eşitlenerek dokunulmazlık kesin bir sınır olarak ifade edilir.