يتم

Klavye kısayolları

Ara
/
Yeni not
n
Önceki / sonraki ayet
[ ]
Okuma modu
f
Graf modu
g
Kur'an evreni
e
Kapat / geri
Esc
Grafiği atla

Kök ağı

Kök ağı: ي-ت-م9 sîga, 49 mücavir kök, 22 ayet, 12 sure; sîgalar ve mücavir kökler Sîgalar ve Mücavir kökler kartlarında, ayetler Ayetler kartında liste olarak var.بلغبنوالْيَتِيمِيَتَامَىالْيَتِيمَالْيَتَامَىيتمقربوَيَتِيمًاسكنوَالْيَتَامَىعدلمولقسطشدد

KökSîga 9Ayet 22Sure 12Mücavir 49

▶ Ağı aç (3B)

يتم

ي - ت - م

KÖK
  • 23 geçiş
  • 22 ayet
  • 9 sîga
  • 12 sözlük

Tek başına bulunan ağaç ve cevher demektir. Babası ölmüş çocuğa yetim denir.devamı ›

Notlarım

Sözlükler(12)

★ Akevler SözlüğüTürkçe

Tek başına bulunan ağaç ve cevher demektir. Babası ölmüş çocuğa yetim denir.

Kitâbu'l-'Ayn

Halîl b. Ahmed · 8. yyTR1.534 harf
باب التاء الميم و و ء ي معهما ت و م، ت ي م، ي ت م، م و ت، أ م ت، أ ت م مستعملات توم: أوَّلُ أسماء السِّهام: الفَذُّ، ثمَّ التَّوْأمُ، ثُمَّ الرَّقيبُ، ثمَّ الحلسُ ثم النافِرُ، ثمَّ المُسْبِل، ثمَّ المُعَلَّى، والذي ليس له نَصيب المَنيحِ والسَّفيحِ والوَغدِ. والتُّومة: القُرْط. والتَّوْأَمانِ: وَلَدانِ في بطنٍ واحد، وأَتْأَمَتِ المرأةُ فهي مُتئِم. والتَّوْأَمُ من كَواكب الجَوْزاءِ. وأَنْأَمَتِ
Tamamını oku

es-Sıhâh

Cevherî · 10. yyTR528 harf
اليَتيمُ جمعه أيْتامٌ ويَتامى. وقد يَتِمَ الصبيّ بالكسر يَيْتَمُ يُتْماً ويَتْماً، بالتسكين فيهما. واليُتْمُ في الناس من قبل الأب، وفي البهائم من قبل الأم. يقال: أَيْتَمَتِ المرأةُ فهي موتِمٌ، أي صار أولادها أيْتاماً. وكلُّ شيءٍ مفردٍ يعزُّ نظيره فهو يَتيمٌ، يقال دُرَّةٌ يَتيمةٌ. ويَتَّمَهُمْ الله تَيْتيماً: جعلهم أيْتاماً. وقال الفِنْدُ الزِمَّانِيُّ: بضربٍ فبه تأييمٌوتَيْتيمٌ وإرْنـانُ
Tamamını oku

Tehzîbu'l-Luğa

Ezherî · 10. yyTR13.056 harf
ت م ( وايء ) تيم ، توم ، أتام ، يتم ، أتم ، أمت ، موت ، متى ، وتم . تيم : قال أبو عبيد : التَّيْمُ أن يَسْتَعْبِدُه الهوى ، ومنه سُمِّي تَيْمُ الله ، وهو ذَهابُ العَقْل من الهوى ، وهو رجلٌ مُتَيَّم . وقال ابن السكيت : التَّيْمُ ذهاب العقل وفساده . وقال الأصمعيّ : تَيَّمتْ فلانةُ فُلاناً تُتَيِّمه وتَامَتْه تتِيمُهُ تَيْماً ، فهو مُتَيَّمٌ بالنساء ، ومَتِيمٌ بهنّ وأنشد : تَامَتْ فُؤادَك لن
Tamamını oku

Mekâyîsü'l-Luğa

İbn Fâris · 11. yyTR9.246 harf
(باب الياء وما بعدها مما جاء على ثلاثة أحرف وكتبت ذلك كلّه باباً واحداً لقلّته([1])) (يأس) الياء والهمزة والسين. كلمتان: إحداهما اليأس: قَطْعُ الرَّجاء. ويقال إنَّه ليست ياء في صَدرِ كلمةٍ بعدها همزة إلاّ هذه. يقال منه: يَئِس يَيْأَس ويَيْئِس، على يَفْعَل ويَفْعِل. والكلمة الأخرى: ألم تَيْأَس، أي ألم تَعْلَم. وقالوا في قوله تعالى: ﴿أفَلَمْ يَيْأَسِ الَّذِينَ آمَنُوا﴾ [الرعد 31]، أي أفلم يَعلَمْ.
Tamamını oku

Müfredât

Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR399 harf
- اليتم: انقطاع الصبي عن أبيه قبل بلوغه، وفي سائر الحيوانات من قبل أمه. قال تعالى: ﴿ألم يجدك يتيما فآوى﴾ [الضحى/6]، ﴿ويتيما وأسيرا﴾ [الإنسان/8] وجمعه: يتامى. قال تعالى: ﴿وآتوا اليتامى أموالهم﴾ [النساء/2]، ﴿إن الذين يأكلون أموال اليتامى﴾ [النساء/10]، ﴿ويسئلونك عن اليتامى﴾ [البقرة/220] وكل منفرد يتيم، يقال: درة يتيمة، تنبيها على أنه انقطع مادتها التي خرجت منها، وقيل: بيت يتيم تشبيها بالدرة اليتيمة.
Tamamını oku

Lisânü'l-Arab

İbn Manzûr · 13. yyTR4.238 harf
اليُتْمُ: الانفرادُ؛ عن يعقوب. واليَتيم: الفَرْدُ. واليُتْمُ واليَتَمُ: فِقْدانُ الأَب. وقال ابن السكيت: اليُتْمُ في الناس من قِبَل الأَب، وفي البهائم من قِبَل الأُم، ولا يقال لمن فَقَد الأُمَّ من الناس يَتيمٌ، ولكن منقطع. قال ابن بري: اليَتيمُ الذي يموت أَبوه، والعَجِيُّ الذي تموت أُمه، واللَّطيم الذي يموتُ أَبَواه. وقال ابن خالويه: ينبغي أَن يكون اليُتْمُ في الطير من قِبَل الأَب والأُمِّ
Tamamını oku

Kâmûsü'l-Muhît

Fîrûzâbâdî · 15. yyTR253 harf
* ي ت م * * اليَتِيم * جمعه * أَيْتَام * و * يَتَامَى * وقد * يَتِمَ * الصبي بالكسر ييتم * يُتْما * بضم الياء وفتحها مع سكون التاء فيهما و * اليُتْم * في الناس من قِبَل الأب وفي البهائم من قِبَل الأم وكل شيء مفرد يعز نظيره فهو * يَتِيمٌ * يقال درة يتيمة
Tamamını oku

Tâcü'l-Arûs

Zebîdî · 18. yyTR6.392 harf
| ( *!اليُتْمُ ، بِالضَّمِّ : الانْفِرَادُ ) ، عَنْ يَعْقُوبَ ، وهذا هُوَ أصْلُ المَعْنَى ، كَمَا أَشَار إليه الرَّاغِبُ ، ( أوْ ) هُوَ ( فِقْدَانُ الأبِ ، ويُحَرَّكُ ) ، واقْتصَرَ الجَوْهَرِيُّ عَلَى الضَّمِّ ، وقَالَ الحَرَالِّيُّ : اليُتْمُ : فِقْدَانُ الأَبِ حِينَ الحَاجَةِ ، ولِذلِكَ أثْبَتَهُ مُثْبِتٌ في الذَّكَرِ إِلَى البُلُوغِ ، والأنْثى إِلَى الثُّيُوبَةِ ، لِبَقَاءِ حَاجَتِها بَعْدَ
Tamamını oku

Lane's Lexicon

Edward W. Lane · 19. yyTR91 harf
4 أَيْتَمَهُ ذ [He made him fatherless]. (TA in art. ايم.) See an ex. in art. ايم, conj. 2.
Tamamını oku

Salmone

H. Anthony Salmone · 19. yyTR978 harf
يَتَمَ يَتَمَ A ( n. ac. يَتْم 1 ), a. Was, became an orphan; was alone, solitary. يَتِمَ يَتِمَ A ( n. ac. يَتْم 1 ), a. see supra. b. ( n. ac. يَتَم 4 ), Was weary, faint. يَتُمَ يَتُمَ U ( n. ac. يَتْم 1 , يُتْم 3 ), a. see I . يَتَّمَ يَتَّمَ II , a. Made an orphan; bereaved. أَيْتَمَ أَيْتَمَ IV , a. Had fatherless children; was a widow. b. Widowed. يَتْم يَتْم 1 , a.
Tamamını oku

Kitâbullâh

Kur'an kullanımından türetilmişTR yok21.375 harf
يتم يَتِمَ - يَيْتَمُ (يَتَمَ - يَيْتِمُ) - يَتِيْم - يَتِيْمة - يَتَامَى يَتِمَ - يَيْتَمُ (يَتَمَ - يَيْتِمُ) + الكائن: يصبح فرداً من غير سند: ينقطع عن سنده فيصير من غير ظهير ولا صاحب يَتِيْم: على وزن " فعيل": اسم فاعل مبالغة صفة مشبهة من " يَتِمَ - يَيْتَمُ ": الذي صار فرداً من غير سند يعتد به لمدة طويلة: وهو اصطلاحاً: الذي مات أبوه ولم
Tamamını oku

Sîgalar(9)

Mücavir kökler49 mücavir (182 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.
  1. قرب

    10 ortak ayet · Suyun içine konduğu kap veya tulum demektir

  2. سكن

    8 ortak ayet · “Sikkin” bıçak demektir

  3. ذو

    7 ortak ayet · Sahip

  4. مول

    6 ortak ayet · Onların malları

  5. بنو

    6 ortak ayet · Oğullar

  6. نكح

    3 ortak ayet · Nikah

  7. قسط

    3 ortak ayet · Bir şeyi böldükten sonraki yarım parçası, “nısf” bölmeden…

  8. بلغ

    4 ortak ayet · İş ayakkabısı

  9. ولد

    4 ortak ayet · “Yavru” demektir

  10. عهد

    3 ortak ayet · Söz

  11. سبل

    5 ortak ayet · Biribirini kesen yoldur

  12. شدد

    4 ortak ayet · Sicim bağıdır

Geçtiği ayetler(22)

Sîga sayfası: وَالْيَتَامَى
  1. … لَا تَعْبُدُونَ إِلَّا اللَّهَ وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا وَذِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ وَقُولُوا لِلنَّاسِ حُسْنًا وَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ …

    Ve yetimlerHani, İsrailoğullarından; Allah’tan başkasına ibadet etmeyin; anaya, babaya, akrabalara, yetimlere, yoksullara iyilik yapın. İnsanlara güzellikle söyleyin, namaz kılın zekat verin diye söz almıştık. Sonra pek azınız müstesna yüz çevirdiniz. Ve siz hala yüz çevirenlerdensiniz.

  2. … وَالْكِتَابِ وَالنَّبِيِّينَ وَآتَى الْمَالَ عَلَى حُبِّهِ ذَوِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينَ وَابْنَ السَّبِيلِ وَالسَّائِلِينَ وَفِي الرِّقَابِ وَأَقَامَ الصَّلَاةَ …

    Ve yetimlerYüzlerinizi Doğu ve Batı tarafına çevirmeniz «bir» değildir. Lakin asıl «bir»; Allah’a, ahiret gününe, meleklere, kitablara, peygamberlere iman eden, malını seve seve yakınlarına, yetimlere, miskinlere, yolculara, dilenenlere, kölelere, esirlere veren, namazı kılan, zekatı veren, muahede yaptıklarında ahidlerini yerine getiren, sıkıntıda, hastalıkta ve şiddetli savaş anında sabredenlerinkidir. İşte sadık olanlar da onlardır ve müttakiler de onlardır.

  3. … يُنْفِقُونَ قُلْ مَا أَنْفَقْتُمْ مِنْ خَيْرٍ فَلِلْوَالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ وَمَا تَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ فَإِنَّ …

    Ve yetimlerSana, ne infak edeceklerini soruyorlar. De ki: Hayırdan her ne infak ederseniz, babanın, akrabanın, yetimlerin, yoksulların, yolcuların hakkıdır. Ve her ne hayır işlerseniz, şüphesiz ki Allah, onu bilir.

  4. وَإِذَا حَضَرَ الْقِسْمَةَ أُولُو الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينُ فَارْزُقُوهُمْ مِنْهُ وَقُولُوا لَهُمْ قَوْلًا مَعْرُوفًا

    Ve yetimlerMiras taksim olunurken; yakınlar, yetimler ve miskinler de hazır bulunursa, onları da rızıklandırın. Hem de güzel söz söyleyin.

  5. … وَلَا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئًا وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا وَبِذِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ وَالْجَارِ ذِي الْقُرْبَى وَالْجَارِ الْجُنُبِ وَالصَّاحِبِ بِالْجَنْبِ …

    Ve yetimlerAllah’a ibadet edin. O’na hiç bir şeyi ortak koşmayın. Ana-babaya da iyilik. Yakınlara, yetimlere, düşkünlere, yakın komşuya, uzak komşuya, yakın arkadaşa, yolcuya ve sağ elinizin sahib olduklarına da. Allah, kendini beğenip böbürlenenleri elbette sevmez.

  6. … مِنْ شَيْءٍ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ وَلِلرَّسُولِ وَلِذِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ إِنْ كُنْتُمْ آمَنْتُمْ بِاللَّهِ وَمَا …

    Ve yetimlerEğer Allah’a ve hakkı batıldan ayıran günde, iki topluluğun karşılaştığı o günde kulumuza indirdiğimize inanıyorsanız; bilin ki: Ele geçirdiğiniz ganimetin beşte biri Allah’ın, peygamberin ve yakınlarının, yetimlerin, düşkünlerin ve yolcularındır. Allah, her şeye gücü yetendir.

  7. … رَسُولِهِ مِنْ أَهْلِ الْقُرَى فَلِلَّهِ وَلِلرَّسُولِ وَلِذِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ كَيْ لَا يَكُونَ دُولَةً بَيْنَ …

    Ve yetimlerKasabalar halkından, Allah’ın Rasulüne fey’ olarak verdiği; Allah, peygamber, akrabalar, yetimler, yoksullar ve yolda kalanlar içindir. Ta ki içinizden zenginler arasında elden ele dolaşan bir devlet olmasın. Peygamber, size ne verirse onu alın, neden de nehyederse ondan sakının. Ve Allah’tan korkun. Muhakkak ki Allah; azabı şiddetli olandır.

Sîga sayfası: لِلْيَتَامَى

Kök analizi

Kök tanımı ve çekirdek özet

AlanDeğer
Kökيتم
YapıÜçlü
Özel DurumMisâl (ilk harfi illetli)
Bağlamsal Yakın Köklerعجو, لطم, فرد, عزب
Zıt Kökكفل
Çekirdek Özet 1Bir varlığın akran veya türdeşlerinden ayrı düşerek tek, yalnız ve benzersiz kalması; bağlayıcı desteğin kesilmesi
Çekirdek Özet 2Ergenlik öncesinde koruyucu ve geçindirici babasını kaybetmiş, toplumsal ve iktisadi himayeye muhtaç duruma düşmüş birey
Çekirdek Özet 3Toplumun ahlaki, hukuki ve iktisadi sıhhatini ölçen en zayıf ve en hassas emanet göstergesi; adil mülkiyet ve velayet testi
Kritik Hata RiskiYetimliği yalnızca duygusal acıma duygusuna indirgeyip hukuki hak, mülkiyet ve velayet sorumluluğunu göz ardı etmek

Biliteral analiz

Biliteral ÇekirdekTemel AnlamEklenen UnsurOluşan Anlam Farkı
يتTeklik, ayrışma, tek başına öne çıkma veya ters yönde tek kalma; nitekim doğumda tekil bir terslikle ayakların önce çıkmasını anlatan يتن kökünde de benzer bir olağandışılık görülürمÇekirdeğe eklenen mim harfi, toplanma, bütünsellik ve kapanma boyutu katarak tekilliğin süreğen bir eksiklik veya teklik hâline dönüşmesini, yani kişinin himaye ve beslenme bağının tamamen kesilerek kendi başına kalmasını ifade eder

Piktografik analiz

BirimPiktografik İmge / HareketAnlam Açıklaması
يEl ve kolEylemi, iş yapmayı, tutunmayı ve dışarıdan uzatılan koruyucu desteği temsil eder
تİşaret, sınır ve çarpıBir sınıra ulaşmayı, kesintiyi ve varlığın belirlenmiş bir im ile sınırlandırılmasını gösterir
مSuKuşatıcı akışı, sürekliliği, toplanmayı ve kapalılığı ifade eder
يتمKoruyucu elin kesintiye uğramasıyla tek başına kuşatılmaDışarıdan uzanan koruyucu ve besleyici elin sınırda kesilmesi sonucunda ferdin himayesiz, tek ve yalnız bir durum içinde kalması hareketini anlatır

Tarihsel ve erken kullanım

AlanVeri
İlk fiziksel anlamAkranlarından ve emsallerinden ayrı düşüp tek başına kalma hâlidir; sedefinde tek başına oluşan iri ve benzersiz inciye (ed-dürretü’l-yetîme) ve benzeri bulunmayan şiir beytine (el-beytü’l-yetîm) bu ad verilir
Cahiliye şiiri kullanımıEşleştiği yavrudan veya anadan ayrılmayı ve tek kalmayı anlatır; Maqāyīs al-Lugha'da geçen şahitte dişi yabani eşeği vuran avcı tasvir edilirken kök kullanılmıştır: فناط بها سهماً شِداداً غِرارُه / وأيْتَمتِ الأطفالَ منها وجوبُها
Erken Arapça kullanımİnsanlarda babanın, hayvanlarda ise besleyen annenin ölümüyle yavrunun gıdasız ve korumasız kalması durumu için kullanılmış; ergenlik çağına kadar süren himaye ihtiyacını tanımlamıştır

Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn ve Lisān al-ʿArab.

Sami etimolojik katman

Arapça يتم kökü, Sami diller ailesinin Kuzeybatı ve Güney kollarında koruyucu dayanağını kaybetme, yalnız kalma ve öksüz/yetim olma semantik alanıyla doğrudan örtüşür. İbranice yātōm (יָתוֹם) ve Süryanice yatmā (ܝܬܡܐ) biçimleri, babasını kaybetmiş korumasız çocuk anlamını düzenli fonetik ve semantik denklikle taşır. Ugarit dilinde de ytm biçiminde belgelenen kelime, ilksel Sami katmanında toplumsal klan hiyerarşisinde doğal koruyucusu olmayan, hakları çiğnenmeye açık ve hukuki himayeye muhtaç zayıf bireyi tanımlar. Arapçada kökün somut düzeyde tek ve benzersiz inci veya tek başına kalmış varlık için de kullanılması, kavramın yalnızca acziyeti değil, aynı zamanda emsalsizliği ve korunmaya değer kıymeti barındıran semantik bir genişlemeye sahip olduğunu gösterir.

Güven Kesin

Kaynak Brown-Driver-Briggs, Payne Smith ve Koehler-Baumgartner.

Etimolojik analiz

KatmanVeriAçıklamaGüven
İç Arapça etimolojik yönيتمYalnızlık, teklik ve babasız kalma ekseninde gelişen kök; sedefinde tek kalan inci, tek başına duran ağaç ve eşsiz şiir beyti gibi kullanımlarla kıymetli teklik anlamını da içerirKesin
Sami dilleriyle etimolojik ilişkiİbranice yātōm, Süryanice yatmā, Ugaritçe ytmKuzeybatı Sami dillerinde aynı kök harfleri ve ses denkliğiyle babasız veya hamisiz kalmış çocuğu ifade eder; ortak Sami mirasıdırKesin
Daha geniş dilsel ilişkiAfro-Asyatik ortak katmanBazı Doğu Çad ve Güney Sami dillerinde ayrılma ve tek kalma anlamı veren köklerle biçimsel benzerlikler kaydedilse de doğrudan soydaşlık sınırlıdırMuhtemel

Kaynak David Cohen, Dictionnaire des racines sémitiques ve Brown-Driver-Briggs.

Kardeş kökler

KombinasyonDurumTemel AnlamAnlam DetayıNot
يتمAnlamlıTek kalmak, yetim olmakBabası ölen çocuk, sedefinde tek olan inci ve eşsiz beyt anlamlarında kullanılırHedef kök; Kur'an'da geçer
يمتKök olarak oluşmayanVeri bulunamadıKlasik lügatlerde bu dizilişte bağımsız bir kök kaydı bulunmamaktadırKur'an'da geçmez
تيمAnlamlıSevgiyle boyun eğmek, kul olmakBir kimseye veya aşka bütünüyle bağlanıp kendinden geçmek; تيم الله gibi isimlerde kölelik ve kulluk bildirmeAnlam ilişkisi zayıf; Kur'an'da geçmez
تميKök olarak oluşmayanVeri bulunamadıKlasik sözlüklerde bağımsız müsta'mel kök olarak yer almazKur'an'da geçmez
ميتAnlamlıHayatın sona ermesiموت kökünün türevi veya illetli yansısı olarak canın bedenden ayrılması ve hareketsiz kalmasıيتم ile bağlamdaş; babanın ölümü yetimliği doğurur; Kur'an'da geçer
متيAnlamlıUzatmak, çekmek, araç kılmakBir şeye ulaşmak için vesile aramak veya ipi çekip uzatmakUzak çağrışım; Kur'an'da geçmez

Komşu kökler ve zıt kök

Kökİlişki TürüAnlam AlanıKarşılaştırmalı NüansAnlam Detayı
يتمMerkezHamisizlik ve teklikİnsanlarda özellikle babanın kaybıyla ergenlik öncesi himayesiz ve tek kalmayı anlatırKoruyucu ve nafaka sağlayıcı bağın kopmasıyla oluşan kırılganlığı hedefler
عجوKomşuAnnesizlikÖzellikle annesini kaybetmiş ve annesinin sütünden mahrum kalmış yavruyu veya çocuğu ifade ederيتم babasızlığı öne çıkarırken عجو anne kaybına ve beslenme eksikliğine yoğunlaşır
لطمKomşuAnne ve baba kaybıHem annesini hem de babasını kaybetmiş tam kimsesizliği tanımlarيتم yalnızca baba kaybıyla başlarken bu kök çifte kaybı bildirir
فردKomşuTeklik ve yalnızlıkYanında bir ikincisi bulunmayan yalın teklik durumudurيتم teklik yanında korumasızlık ve mahrumiyet içerirken فرد nötr tekliği ifade eder
عزبKomşuEşsizlik ve desteksizlikEvlenmemiş veya ailesinden uzakta tek başına yaşayan yetişkini anlatırYaş ve velayet boyutu bulunmaz; ergenlik şartı taşımayan sosyal yalnızlıktır
كفلZıtHimaye ve bakımZayıf bir kimsenin nafakasını, bakımını ve velayetini üstlenip onu koruma altına almaYetimin düştüğü himayesizliği gideren kurumsal ve ahlaki karşıt eylemdir

Başka dillerde anlam karşılıkları

DilKelime / KelimelerKısa AnlamDetayGüven
ArapçaيتمTek kalma, babasız ve himayesiz olmaHem biyolojik kaybı hem de nesnelerdeki eşsiz ve tekil durumu içine alan çatı kavramKesin
Latinceorbus, pupillusEbeveynsiz kalmış kimse, vesayet altındaki çocukOrbus genel yoksunluk ve mahrumiyeti, pupillus ise hukuki vesayet altındaki yetimi karşılar; Arapçadaki cevher tekliği nüansını taşımazGüçlü
İngilizceorphan, soleYetim, tek başına ve emsalsiz kalanOrphan sadece anne-baba kaybına odaklanır; Arapçadaki tek inci veya tek dize anlamını sole veya peerless verirGüçlü
AlmancaWaise, einzigartigYetim çocuk, eşi benzeri olmayanWaise sosyal ve biyolojik kaybı karşılar; nesnelerdeki teklik boyutu için ikinci kelimeye ihtiyaç duyulurGüçlü
Fransızcaorphelin, sans pareilAnne veya babasını yitirmiş kimse, emsalsizHukuki ve insani yoksunluğu orphelin tam verir; kökün nesneye yansıyan tekil cevher boyutu metaforik kalırGüçlü

Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch ve Lane's Lexicon.

Vücûh ve nezâir

Form / KullanımAnlam YüzüAyet Tipi / Bağlam
Mülkiyet ve mal emniyetiMallarına el sürülmemesi ve haklarının eksiksiz devredilmesi gereken yetimErgenlik öncesi iktisadi hakların korunması, malların tazmin ve iade edilmesi bağlamı (Nisâ 4:2, 4:6, 4:10, En‘âm 6:152, İsrâ 17:34)
Sosyal adalet ve infak önceliğiToplumun infak, ihsan ve fey gelirlerinden pay ayırmak zorunda olduğu zayıf sınıfİyilik, akrabalık hukuku ve ganimet taksimi bağlamı (Bakara 2:83, 2:215, Nisâ 4:36, Enfâl 8:41, Haşr 59:7, İnsan 76:8)
Şahsi himaye ve manevi lütufBizzat Hz. Peygamber'in çocukluğundaki yetimliği ve ilahi barındırmaPeygamber'e verilen nimetlerin hatırlatılması ve yetimi ezmeme emri (Duhâ 93:6, 93:9)
Din ve hesap inancının mihenk taşıİtilip kakılması dini yalanlamanın ve ahlaki çöküşün doğrudan göstergesi olan yetimAhireti inkâr eden ve yetimi itip kakanların kınanması bağlamı (Beled 90:15, Mâ‘ûn 107:2, Fecr 89:17)
Nikâh ve velayet adaletiHakları çiğnenmekten korkulan kadın ve çocuk yetimlerYetim kızlarla evlilikte mehir adaleti ve velayet hukuku bağlamı (Nisâ 4:3, 4:127)
İlahi koruma ve gaybi hikmetBabaları salih olduğu için rızıkları gaybi bir tasarrufla saklanan yetimlerHz. Hızır ile Hz. Musa kıssasında iki yetim çocuğun duvarının tamir edilmesi (Kehf 18:82)

Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

DisiplinKullanım AlanıTartışma NoktasıAnlam Yoğunlaşması
Kelamİlahi adalet, şer meselesi ve masumların acısıMasum bir çocuğun küçük yaşta koruyucusuz kalmasının ve acı çekmesinin ilahi hikmet ve adaletle irtibatı; yetim Peygamber'in korunmasıİlahi lütuf (lutf), hikmet ve peygamberlik öncesi arınmışlık
FıkıhVelayet, vesayet, hacr ve rüşd hukukuYetim malının işletilmesi, ergenlik (hulum) ve olgunluk (rüşd) ile velayetin sona erme anı, vasinin nafaka hakkıHak ehliyeti tam, eda ehliyeti kısıtlı süje; mutlak mülkiyet dokunulmazlığı
TefsirSosyal ahlak, infak dengesi ve Medine toplumuYetim haklarını ihlalin dini yalanlamakla eşdeğer tutulmasının hikmeti; Cahiliye'deki velayet gasbının iptaliToplumsal adalet ölçüsü ve nifak/ihlas ayrımı
HadisYetim kefaleti ve cennet müjdesiYetimi himaye eden kimse ile Hz. Peygamber'in cennette iki parmak gibi yakın olacağı beyanıBireysel şefkatin ötesinde kurumsal sorumluluk ve kefalet vurgusu

Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

SistemBağlamKarşılıkİşlevAçıklamaGüven
DiniTevhid ve kulluk samimiyeti testiEmanet mihengiİmanın sahiciliğini ölçmeYetimin hukukunu gözetmeyen ibadet ve dindarlık iddiası sahte kabul edilir (Mâ‘ûn 107:1-3)Kesin
İlmiSosyal bünye ve hukuk teorisiKorunmaya muhtaç süjeHukuki ehliyet ve adalet sınırlarını belirlemeHak ehliyeti ile eda ehliyeti arasındaki sınır yetim hukuku üzerinden tanımlanırGüçlü
SiyasiKamusal düzen ve devlet velayetiHamilikten yoksun yurttaşKamusal koruma ve devlet himayesini zorunlu kılmaVelisi olmayanın velisi devlettir ilkesiyle kamu otoritesine denetim ve koruma yüklerKesin
İktisadiMülkiyet emniyeti ve servet dolaşımıKorumalı sermayeSermayenin enflasyona ezdirilmeden nemalandırılması ve gasbın önlenmesiYetim malının eritilmeden rüşd çağına kadar muhafazası emredilir (Nisâ 4:6)Kesin

Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

Alanİzomorfik KarşılıkAçıklamaGüven
Sayısal bilimlerAsal düğüm / İzole tekil durum (isolated singular node)Bir şebekede üst dereceli bağlayıcı düğümünü yitirmiş, sisteme girdi sağlayamayan ancak sistemik potansiyeli saklı duran tekil noktaGüçlü
Beşeri bilimlerPozitif ayrımcılığa muhtaç kırılgan grup (vulnerable entity under fiduciary trust)Hukuki ve iktisadi savunma mekanizmaları henüz gelişmemiş, velayet ve vesayet zincirinden kopmuş asimetrik bağımlı özneKesin

Yanlış daraltma ve kritik hata riski

AlanAçıklama
Modern daraltma riskiYetimliği yalnızca anne-babası ölmüş çocuğa acıma, ona harçlık verme veya bayramlık giydirme düzeyinde bireysel bir hayırseverliğe indirgemek
Kur'an içi daha geniş anlamKur'an'da yetim, bağımsız bir iktisadi mülkiyet sahibidir; onun malı, velayeti, mehir hakkı, kamusal fey ve ganimetten payı kurumsal bir hukuk nizamı içinde ele alınır
Yanlış anlamanın doğuracağı hataYetimin hakkını zekât veya sadaka gibi lütuf kabilinden görmek; böylece onun gasp edilen mülkünü, hakkı olan kamusal payı ve velayet denetimini devreden çıkarıp haksız kazanca zemin hazırlamak

Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

SoruCevap
Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir?Kur'an'ın ahlak ve hukuk felsefesinde zayıfın korunması tali bir konu değil, dinin bizzat kendisidir. Kök, iktisadi mülkiyetin dokunulmazlığını en zayıf ferdin mülkiyeti üzerinden kurar; dinin sahiciliğini yetime yönelik tavırla ölçer.
Hangi ayet gruplarında belirleyicidir?Nisâ suresindeki miras, velayet ve nikâh hükümlerinde; Mekkî surelerdeki (Duhâ, Beled, Fecr, Mâ‘ûn) ahlaki kınama ve toplumsal çürüme uyarılarında; En‘âm ve İsrâ surelerindeki on evrensel emrin mal güvenliği maddesinde.
Hangi yanlış anlamaları düzeltir?Güçlünün zayıf üzerindeki tahakkümünü meşrulaştıran geleneksel yaklaşımları yıkar. Yetimi pasif bir dilenci değil, rüşd çağına ulaştığında malı eksiksiz devredilecek bağımsız bir mülk sahibi olarak tanımlar.

Nihai sentez ve LaTeX modeli

  • Somut anlamBir varlığın türdeşlerinden ve bağlayıcı desteğinden ayrılarak tek, desteksiz ve eşsiz kalması; sedefinde tek kalan inci.
  • Soyut anlamErgenlik öncesinde doğal koruyucu ve velisini yitirmiş insanın toplumsal, hukuki ve iktisadi olarak en üst düzeyde emanet ve koruma nesnesi hâline gelmesi.
  • Sistematik karşılıkAsimetrik güç ilişkilerinde hak ve mülkiyet dokunulmazlığının mutlak sınır taşı; kamusal adaletin sıhhat ölçüsü.
  • LaTeX modelilim⁡t→tr[∇My(t)K(t)]≥0ilet<tr  ⟹  δ(Hy)=0
  • LaTeX açıklaması

Modelde My(t), yetime ait mal varlığının zaman içindeki büyüklüğünü temsil eder. K(t), yetimi korumakla yükümlü veli veya vasinin yönetim fonksiyonudur; tr, yetimin akıl ve erginlik çağına (rüşd) ulaştığı anı gösterir. Yetimin malındaki değişim hızının vesayet fonksiyonuna oranı rüşd sınırında sıfırdan küçük olamaz; yani mal eksiltilemez ve korunarak devredilir. İkinci kısımda Hy, yetimin hukuki mülkiyet hakkını simgeler; rüşd çağı öncesinde (t<tr) bu hak üzerindeki dış tasarruf ve haksız tüketim sapması δ(Hy) sıfıra eşitlenerek dokunulmazlık kesin bir sınır olarak ifade edilir.

Metin sürümü (yapay zekâ araçları için)Harfe göre kök dizini: ي