ألت
أ - ل - ت
جذر- الورود: ٢
- الآيات: ٢
- الصيغ: ٢
- المعاجم: ١١
Elus az yiyecek, bir kaç hurma şeklindedir. Sonra s t ye dönüşmüş, masdar olarak azaltmak anlamında kullanılmaktadır. “Elt” “elate”den dönüşmüştür. “Late” “leyse”den dönüşmüştür. Yokluk anlamındadır. “Elete” Eksiksiz demektir. elLaTIy “Ellezi”nin müennesidir. Za, erkeklere işaret, ta dişilere işaret harfidir. Türkçe’de işaret için bu, şu ve o edatları kullanılır. Bu, dudaktan çıkan sestir, yakın olanlar için kullanılır. O, boğazın en alt tarafından çıkan bir harftir. Şu ise orta harftir, ortada olanlar için kullanılır. T ve z harflerinin mahreci de ş harfinin mahrecidir. Ta ve za işaret edatları, “şu” işaret sesinden dönüştür. Şimdi Arapça’da harf-i tarifler yalnız kökler üzerinde geldiği halde bu işaret isimlerine de gelerek “ellezi” veya “elleti” olmuştur. Ellezi, bir cümleyi ism-i fail veya ism-i meful yapar. İsmi fail ve ismi meful dört şekilde gelmektedir. Nekreli fail sırasında fiil veya fail veya meful nekredir. Harfi tarifli sıgalarda fiil nekre, fail veya meful marifedir. “Ma” ve “men” edatları ile yapılanlarda fail veya meful nekre, fiil ise marifedir. Ellezi ile yapılanlarda fiil, fail veya meful marifedir.ElLaÜIyالمزيد ›
تشمل هذه الصفحة أيضًا الكتابات: ءلت · أَلت · الت
ملاحظاتي
المعاجم(١١)
★ معجم آق إيفلر (بالتركية)التركية
Elus az yiyecek, bir kaç hurma şeklindedir. Sonra s t ye dönüşmüş, masdar olarak azaltmak anlamında kullanılmaktadır. “Elt” “elate”den dönüşmüştür. “Late” “leyse”den dönüşmüştür. Yokluk anlamındadır. “Elete” Eksiksiz demektir. elLaTIy “Ellezi”nin müennesidir. Za, erkeklere işaret, ta dişilere işaret harfidir. Türkçe’de işaret için bu, şu ve o edatları kullanılır. Bu, dudaktan çıkan sestir, yakın olanlar için kullanılır. O, boğazın en alt tarafından çıkan bir harftir. Şu ise orta harftir, ortada olanlar için kullanılır. T ve z harflerinin mahreci de ş harfinin mahrecidir. Ta ve za işaret edatları, “şu” işaret sesinden dönüştür. Şimdi Arapça’da harf-i tarifler yalnız kökler üzerinde geldiği halde bu işaret isimlerine de gelerek “ellezi” veya “elleti” olmuştur. Ellezi, bir cümleyi ism-i fail veya ism-i meful yapar. İsmi fail ve ismi meful dört şekilde gelmektedir. Nekreli fail sırasında fiil veya fail veya meful nekredir. Harfi tarifli sıgalarda fiil nekre, fail veya meful marifedir. “Ma” ve “men” edatları ile yapılanlarda fail veya meful nekre, fiil ise marifedir. Ellezi ile yapılanlarda fiil, fail veya meful marifedir.ElLaÜIy
كتاب العين
الخليل بن أحمد · القرن ٨مترجمالحروف: ١٬١٣١باب التاء واللام ووءي معهما
ت ل و، ت و ل، ل ي ت، ت أ ل، أ ت ل، أ ل ت، ت ل أ مستعملات
تلو:
تَلاَ فلانٌ القرآن يتلُو تِلاوةٌ.
وتَلاَ الشيءَ: تَبِعَه تُلُوّاً.
والأمَّهاتُ هُنَّ المَتالي، تلاهُنَّ أولادُهنَّ: الواحدُ مُتْلٍ.
والتلوُ: وَلَدُ الحمار، وكلُّ شيءٍ تَلاَ يتلُو شيئاً فهو تِلْوُه. والتّليّة الحاجة. وأَتْلَيْتُ فلاناً على فلانً، أي: أَحَلْته.
تول:
التِّوَلةُ، ويقال: التُّوَلة: التعاويذ،
تهذيب اللغة
الأزهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ٩٬٣٤٠المدخل: أَلتت ل ( وايء )
تلا ، تول ، ليت ، لتى ، لتا ، ولت ، أَلت ، أَتل ، وتل .
( تلا ) : قال الليث : يقال : تَلا يَتْلُو تِلاوة يعني قَرأَ قِراءة ، وتَلاَ إذا تَبِع فهو تالٍ أي تابعٌ ، والمَتَالِي الأُمهاتُ إذا تلاها الأوْلاد الواحدةُ مُتْلٍ ومُتْلِية .
وقال الباهلي : المتالي الإبلُ التي نُتجَ بعضُها ولم يُنتَجْ بعضٌ وأنشد :
وكُلُّ سِمَارَكيًّ كَأَنَّ رَبَابَهُ
مَتَالِي مُهِيبٍ من بني السِّيد أَوْرَدَا
قال
مقاييس اللغة
ابن فارس · القرن ١١مترجمالحروف: ٩٬٨٠٣(باب الهمزة واللام وما يثلثهما)
(ألم) الهمزة واللام والميم أصل واحد، وهو الوجع. قال الخليل: الألم: الوجع، يقال وجَع ألِيمٌ، والفعل من الألم ألِمَ. وهو ألِمٌ، والمجاوز ألِيمٌ، فهو على هذا القياس فَعِيل بمعنى مُفْعِل. وكذلك وجِيعٌ بمعنى مُوجِع. قال([1]):
* أمِنْ رَيحانة الدّاعي السميعُ *
فوضع السميع موضع مُسْمِع. قال ابن الأعرابي عذاب أليم أي مؤلم ورجل ألِيمٌ ومُؤْلَمٌ أي موجَعٌ. قال أبو عبيد: يقال
أساس البلاغة
الزمخشري · القرن ١٢مترجمالحروف: ٨٥أ ل ت
" وما آلتناهم من عملهم ".
وتقول ما في مزاودهم ألت ولا في مزايدهم أمت.
لسان العرب
ابن منظور · القرن ١٣مترجمالحروف: ١٬٩٩٨الأَلْتُ: الحَلِفُ.
وأَلَتَه بيمينٍ أَلْتاً: شدَّد عليه. وأَلَتَ عليه: طلَب منه حَلِفاً أَو شهادةً، يقوم له بها. ورُوي عن عمر، رضي اللَّه عنه: أَن رجلاً قال له: اتَّق اللَّه يا أَمير المؤمنين، فسَمِعَها رجلٌ، فقال: أَتَأْلِتُ على أَمير المؤمنين؟ فقال عمر: دَّعْهُ، فلن يَزالُوا بخيرٍ ما قالوها لنا؛ قال ابن الأَعرابي: معنى قوله أَتَأْلِتُه أَتَحُطُّه بذلك؟ أَتَضَعُ منه؟ أَتُنَقِّصُه؟ قال أَبو
القاموس المحيط
الفيروزآبادي · القرن ١٥مترجمالحروف: ٤١* أ ل ت * * أَلَتَهُ * حقه نقصه وبابه ضرب
تاج العروس
الزبيدي · القرن ١٨مترجمالحروف: ٢٬٦١١ألته ماله، وحقه، يألته، ألتا، من حد ضرب: نقصه، وفي التنزيل وما ألتناهم من عملهم من شيء قال الفراء: الألت: النقص. كآلته إيلاتا، مثل أكرم إكراما، وألأته إلآتا رباعيا، مثله، غير أنه مهموز العين، وهكذا ضبط في نسختنا، وصوب عليه، وضبطه شيخنا من باب المفاعلة، ومصدره إلات، بغير ياء، كقتال، واستشهد من شواهد المطول نظيره في قوله:
لهم إلف وليس لكم إلاف قلت: ويشهد له أيضا ما في لسان العرب: ألته
معجم لين
إدوارد لين · القرن ١٩مترجمالحروف: ٣٬١٨٨المدخل: التأَلَتَ
1 أَلَتَ ذ ,aor. اَلِتَ , inf. n.أَلْتٌ, It (a thing) decreased; diminished; lessened; became defective, deficient, incomplete, or imperfect. (Msb.) -A2- أَلَتَهُ حَقَّهُ, (S, M, A, K,) aor. اَلِتَ , (S, M, K,) inf. n. أَلْتٌ (S, M) and اِلَاتَهُ; (M;) and أَلِتَهُ, aor. اَلَتَ ; (Fr;) and ↓ آلتهُ (M, K,) inf. n. اِيلَاتٌ; (K;) as also أَلَاتَهُ, inf. n. اِلَاتٌ, (so in a MS. copy of the
قاموس سالمون
هنري أنتوني سالمون · القرن ١٩مترجمالحروف: ٦١٥المدخل: ءلتأَلَتَ
أَلَتَ I ( n. ac. أَلْت 1 ),
a. Decreased, diminished; abridged.
b. Defrauded.
c. Withheld, restrained; imprisoned.
d. Averted.
e. [ Bi ], Demanded, required ( an oath ); conjured.
آلَتَ
آلَتَ III ,
a. see I (b) .
أَلْت
أَلْت 1 ,
a. Deficiency.
b. Oath.
c. Calumny.
أُلْتَة
أُلْتَة 3t ,
a. Oath.
b. Small gift.
أَلَّتِي
أَلَّتِي ( pl. اَلَّوَاتِي ),
a. [ rel. pron.
كتاب الله
مستخلص من الاستعمال القرآنيمترجمالحروف: ١٣٬٦١٤المدخل: ءلتءلت
أَلَتَ - يَأْلِتُ
أَلَتَ - يَأْلِتُ
ألَتَ - يَأْلِتُ + كائن + كائناً + شيئاً: ينقصه من حقه شيئاً حين سداده ماله وحقه: تشبه القول بالعامية الحالية: يقرط عليه شيئاً
﴿وما ألتناهم من عملهم من شيء﴾
﴿لا يَلِتْكُم من أعمالكم شيئا﴾: لا يصرف عنكم من أعمالكم شيئاً: وهي من" لات - يَلِيْتُ "، وليس من" أَلَتَ - يَأْلِتُ "
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ "
ءلت أَلَتَ - يَأْلِتُ أَلَتَ - يَأْلِتُ ألَتَ - يَأْلِتُ + كائن + كائناً + شيئاً: ينقصه من حقه شيئاً حين سداده ماله وحقه: تشبه القول بالعامية الحالية: يقرط عليه شيئاً ﴿وما ألتناهم من عملهم من شيء﴾ ﴿لا يَلِتْكُم من أعمالكم شيئا﴾: لا يصرف عنكم من أعمالكم شيئاً: وهي من" لات - يَلِيْتُ "، وليس من" أَلَتَ - يَأْلِتُ " واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " النقص عند والوفاء، والتأدية المنقوصة بالتزام أو مال " وهي: وَتَرَ - يَتِرُ، بَخَسَ - يَبْخَسُ، هَضمَ - يَهْضِمُ، خَسِرَ - يَخْسَرُ، نَقَصَ - يَنْقُصُ (المتعدي)، أَلَتَ - يَأْلِتُ يفرق لفظاً: ألَتَ - يَأْلِتُ + كائن + كائناً + شيئاً: ينقصه من حقه شيئاً حين سداده ماله وحقه لات - يَلِيْتُ + كائن + كائناً أو شيئاً + عن شيء: يحبسه ويعوقه عن الفرار والهروب أو الاتجاه نحو الشيء لَيْتَ: لفظ اختصار لتمني حدوث ووقوع فعل على نحو مراد مع حسرة وأسف لأنه لم يكن كما أراد ألت - يألِتُ - ألتناهم ﴿والذين آمنوا واتبعتهم ذريتهم بإيمان ألحقنا بهم ذريتهم وما ألتناهم من عملهم من شيء كل امرئ بما كسب رهين(21)﴾ الطور لات - يَلِيْتُ ﴿قالت الأعراب آمنا قل لم تؤمنوا ولكن قولوا أسلمنا ولما يدخل الإيمان في قلوبكم وإن تطيعوا الله ورسوله لا يَلِتْكُم من أعمالكم شيئا إن الله غفور رحيم(14)﴾ الحجرات جاء في التفسير: لاته - يليته ويلوته: نقصه قال ابن الأعرابي: ألته - يألته، ألتاً، وألته يولته إيلاتاً، ولاته يليته ليتاً كلها إذا نقصه مختار الصحاح ● [ألت] أ ل ت: أَلَتَهُ حقه نقصه وبابه ضرب ملخص اللسان: ● - ليت 1. ليت: لاتَه حَقَّه يَليتُه لَيْتاً، وأَلاتَه: نَقَصه 2. أَلاتَ يُلِيتُ، لغة في لاتَ يَلِيتُ إِذا نَقَصَ، ومعناه: لا يُنْقَصُ ولا يُحْبسُ عنه 3. أَن تُلِيتَ الإِنسانَ شيئاً قد عَمِلَهُ أَي تَكْتُمَه وتأْتي بِخَبرٍ سواه. ولاتَه لَيْتاً: أَخْبَرَه بالشيء على غير وجهه 4. وقوله تعالى: ولاتَ حِينَ مَنَاصٍ؛ قال الأَخْفَش: شَبَّهوا لاتَ بلَيْسَ، وأَضمروا فيها اسمَ الفاعل، قال: ولا يكون لاتَ إِلاَّ مع حِينَ. 5. اللَّيتُ، بالكسر: صَفْحة العُنُق؛ وقيل: اللِّيتان صَفْحَتا العُنُق؛ وقيل: أَدْنَى صَفْحَتَي العُنُق من الرأْس، عليهما يَنْحَدِرُ القُرْطَانِ، وهما وراء لِهْزِمَتَي اللَّحْيَيْن؛ وقيل: هما موضع المِحْجَمَتَيْن؛ وقيل: هما ما تَحْتَ القُرْطِ من العُنُق، والجمع أَلْياتٌ ولِيتَةٌ. وفي الحديث: يُنْفَخُ في الصور فلا يَسمَعُه أَحدٌ إِلا أَصْغَى لِيتاً أَي أَمَالَ صَفْحة عُنُقِه 6. ولَيْتَ، بفتح اللام: كلمةُ تَمنٍّ؛ تقول: ليتني فَعَلْتُ كذا وكذا، وهي من الحروف الناصبة، تَنْصِبُ الاسمَ وتَرْفَعُ الخبر، ملخص اللسان: ● - ألت 1. 1. أَلتَه مالَه وحَقَّه يَأْلِتُه أَلْتاً، وأَلاتَهُ، وآلَتَه إِياه: نَقَصَه 2. الأَلْتُ: الحَلِفُ. 3. وأَلَتَه بيمينٍ أَلْتاً: شدَّد عليه. 4. وأَلَتَ عليه: طلَب منه حَلِفاً أَو شهادةً، يقوم له بها 5. أَلَتُّكَ باللَّه لمَا فعلْتَ كذا، معناه: نَشَدْتُكَ باللَّه. 6. والأَلْتُ: القَسَم؛ 7. إِذا لم يُعْطِكَ حَقَّكَ فَقَيِّدْه بالأَلْت. اليمينُ الغَموسُ. 8. الأُلْتةُ: العَطِيَّةُ الشَّقْنَةُ. 9. وأَلَته أَيضاً: حَبَسَهُ عن وَجْهِه وصَرَفه مثل لاتَه يَلِيتُه - 10. أَتَأْلِتُه أَتَحُطُّه بذلك؟ أَتَضَعُ منه؟ أَتُنَقِّصُه 11. وما أَلَتْناهُمْ من عَمَلِهم من شيءٍ. الأَلْت:ُ النَّقْص 12. لاتَ يَلِيتُ، وأَلَتَ يَأْلِتُ، وبها نزل القرآن، - وما أَلَتْناهم من عَملهم من شيءٍ؛ يجوز أَن يكون من أَلَتَ، ومن أَلاتَ، 13. ويكون أَلاتَهُ يُلِيتُه إِذا صَرَفه عن الشيءِ. 14. الأَلْتُ: البُهتان؛ لسان العرب ● - ليت: لاتَه حَقَّه يَليتُه لَيْتاً، وأَلاتَه: نَقَصه، والأُولى أَعلى. وفي التنزيل العزيز: وإِن تُطيعُوا اللهَ ورَسُولَه لا يَلِتْكُمْ من أَعمالكم شيئاً؛ قال الفراء: معناه لا يَنْقُصْكم، ولا يَظْلِمْكم من أَعمالكم شيئاً، وهو من لاتَ يَلِيتُ؛ قال: والقُرَّاءُ مجتمعون عليها. قال الزجاج: لاتَه يَلِيتُه، وأَلاتَه يُلِيتُه، وأَلَته يَأْلِتُه إِذا نَقَصَه، وقُرئ قوله تعالى: وما لِتْناهم، بكسر اللام، مِن عَمَلِهمْ مِن شيء؛ قال: لاتَه عن وَجْهه أَي حَبَسَه؛ يقول: لا نُقْصانَ ولا زيادة؛ وقيل في قوله: وما أَلَتْناهم؛ قال: يجوز أَن يكون من أَلَتَ ومن أَلاتَ؛ قال: ويكون لاتَه يَلِيتُه إِذا صَرَفه عن الشيء؛ وقال عُرْوة بن الوَرْد: ومُحْسِبةٍ ما أَخْطَأَ الحَقُّ غَيْرَها، تَنَفَّسَ عنْها حَيْنُها، فهي كالشَّوي فأَعْجَبَنِي إِدامُها وسَنامُها، فبِتُّ أُلِيتُ الحَقَّ، والحَقُّ مُبْتَلِي أَنشده شمر وقال: أُلِيتُ الحقَّ أُحِيلُه وأَصْرِفُه، ولاتَه عن أَمْره لَيْتاً وأَلاتَهُ: صَرَفه. ابن الأَعرابي: سمعت بعضهم يقول: الحمد لله الذي لا يُفاتُ ولا يُلاتُ ولا تَشْتَبهُ عليه الأَصوات؛ يُلاتُ: من أَلاتَ يُلِيتُ، لغة في لاتَ يَلِيتُ إِذا نَقَصَ، ومعناه: لا يُنْقَصُ ولا يُحْبسُ عنه الدُّعاء؛ وقال خالد بنُ جَنْبةَ: لا يُلاتُ أَي لا يَأْخُذُ فيه قولُ قائل أَي لا يُطيعُ أَحَداً. قال: وقيل للأَسدِيَّة ما المُداخَلَةُ؟ فقالت: أَن تُلِيتَ الإِنسانَ شيئاً قد عَمِلَهُ أَي تَكْتُمَه وتأْتي بِخَبرٍ سواه. ولاتَه لَيْتاً: أَخْبَرَه بالشيء على غير وجهه؛ وقيل: هو أَن يُعَمِّيَ عليه الخَبَر، فيُخْبرَه بغير ما سأَله عنه: قال الأَصمعي: إِذا عَمَّى عليه الخَبَر، قيل: قد لاتَه يَليتُه لَيْتاً: ويقال: ما أَلاتَه من عَمَله شيئاً أَي ما نَقَصَه، مثل أَلَته؛ عنه، وأَنشد لعَدِيّ بن زيد: ويَاْكُلْنَ ما أَعْنَى الوَلِيُّ فلم يُلِتْ، كأَنَّ، بِحافاتِ النِّهاءِ، المَزَارِعَا قوله: أَعْنَى أَنْبَتَ. والوَلِيُّ: المَطَرُ تَقَدَّمه مطَرٌ، والضمير في يَأْكُلْنَ يَعُودُ على حُمُرٍ، ذكرها قبل البيت. وقوله تعالى: ولاتَ حِينَ مَنَاصٍ؛ قال الأَخْفَش: شَبَّهوا لاتَ بلَيْسَ، وأَضمروا فيها اسمَ الفاعل، قال: ولا يكون لاتَ إِلاَّ مع حِينَ. قال ابن بري: هذا القول نسبه الجوهري للأَخفش، وهو لسيبويه لأَنه يرى أَنها عاملة عمل ليس، وأَما الأَخفش فكان لا يُعْمِلُها، ويَرْفَعُ ما بعدها بالابتداء إِن كان مرفوعاً، وينصبه بإِضمار فعلٍ إِن كان منصوباً؛ قال: وقد جاء حذف حين من الشعر (* قوله «من الشعر» كذا قال الجوهري أيضاً. وقال في المحكم انه ليس بشعر.(؛ قال مازنُ بن مالك: حَنَّتْ ولاتَ هَنَّتْ وأَنَّى لَكَ مَقْرُوع. فحذف الحين وهو يريده. وقرأَ بعضهم: ولاتَ حِينُ مَنَاصٍ؛ فرفع حين، وأَضْمَر الخَبر؛ وقال أَبو عبيد: هي لا، والتاء إِنما زِيدت في حين، وكذلك في تَلانَ وأَوانَ؛ كُتِبَتْ مفردة؛ قال أَبو وَجْزة: العاطِفُونَ تَحِينَ ما مِنْ عاطِفٍ، والمُطْعِمُونَ زَمانَ أَينَ المُطْعِمُ؟ قال ابن بري صواب إِنشاده: العاطِفُونَ تَحِينَ ما مِنْ عاطِفٍ، والمُنْعِمُونَ زَمانَ أَيْنَ المُنْعِمُ؟ واللاَّحِفُونَ جِفانَهُمْ قَمْعَ الذُّرَى، والمُطْعِمُونَ زَمانَ أَيْنَ المُطْعِمُ؟ قال المُؤَرِّجُ: زيدت التاء في لات، كما زيدت في ثُمَّت ورُبَّت. واللَّيتُ، بالكسر: صَفْحة العُنُق؛ وقيل: اللِّيتان صَفْحَتا العُنُق؛ وقيل: أَدْنَى صَفْحَتَي العُنُق من الرأْس، عليهما يَنْحَدِرُ القُرْطَانِ، وهما وراء لِهْزِمَتَي اللَّحْيَيْن؛ وقيل: هما موضع المِحْجَمَتَيْن؛ وقيل: هما ما تَحْتَ القُرْطِ من العُنُق، والجمع أَلْياتٌ ولِيتَةٌ. وفي الحديث: يُنْفَخُ في الصور فلا يَسمَعُه أَحدٌ إِلا أَصْغَى لِيتاً أَي أَمَالَ صَفْحة عُنُقِه. ولِيتُ الرَّمْلِ: لُعْطُه، وهو ما رَقَّ منه وطالَ أَكثر من الإِبطِ. واللَّيتُ: ضَربٌ من الخَزَمِ. ولَيْتَ، بفتح اللام: كلمةُ تَمنٍّ؛ تقول: ليتني فَعَلْتُ كذا وكذا، وهي من الحروف الناصبة، تَنْصِبُ الاسمَ وتَرْفَعُ الخبر، مثل كأَنَّ وأَخواتها، لأَِنها شابهت الأَفعال بقوَّة أَلفاظها واتصال أَكثر المضمرات بها وبمعانيها، تقول: ليت زيداً ذاهبٌ؛ قال الشاعر: يا لَيْتَ أَيامَ الصِّبا رَواجِعَا فإِنما أَراد: يا لَيْتَ أَيام الصِّبا لنا رواجع، نصبه على الحال؛ قال: وحكى النحويون أَن بعض العرب يستعملها بمنزلة وَجَدْتُ، فيُعَدِّيها إِلى مفعولين، ويُجْريها مُجْرَى الأَفعال، فيقول: ليت زيداً شاخصاً، فيكون البيت على هذه اللغة؛ ويقال: لَيْتي ولَيْتَنِي، كما قالوا: لعَلِّي ولَعَلَّنِي، وإِنِّي وإِنَّنِي؛ قال ابن سيده: وقد جاء في الشعر لَيْتي؛ أَنشد سيبويه لزيدِ الخَيْلِ: تَمَنَّى مِزْيَدٌ زَيْداً، فلاقَى أَخاً ثِقَةً، إِذا اخْتَلَفَ العَوَالي كمُنْيَةِ جابرٍ إِذ قال: لَيْتِي أُصادِفُه، وأُتْلِفُ جُلَّ مَالِي ولاتَهُ عن وَجْهِه يَلِيتُه ويَلُوتُه لَيْتاً أَي حَبَسه عن وَجْهه وصَرَفه؛ قال الراجز: وليلةٍ ذاتِ نَدًى سَرَيْتُ، ولم يَلِتْنِي عن سُراها لَيْتُ وقيل: معنى هذا لم يَلِتْني عن سُراها أَنْ أَتَنَدَّم فأَقول لَيْتَني ما سَرَيْتُها؛ وقيل: معناه لم يَصْرِفْني عن سُراها صارِفٌ إِن لم يَلِتْني لائِت، فوضع المصدر موضع الاسم؛ وفي التهذيب: إِن لم يَثْنِني عنها نَقْصٌ، ولا عَجْزٌ عنها، وكذلك: أَلاته عن وَجْهه، فَعَلَ وأَفْعَلَ، بمعنًى. ● - ألت: الأَلْتُ: الحَلِفُ. وأَلَتَه بيمينٍ أَلْتاً: شدَّد عليه. وأَلَتَ عليه: طلَب منه حَلِفاً أَو شهادةً، يقوم له بها. ورُوي عن عمر، رضي اللَّه عنه: أَن رجلاً قال له: اتَّق اللَّه يا أَمير المؤمنين، فسَمِعَها رجلٌ، فقال: أَتَأْلِتُ على أَمير المؤمنين؟ فقال عمر: دَّعْهُ، فلن يَزالُوا بخيرٍ ما قالوها لنا؛ قال ابن الأَعرابي: معنى قوله أَتَأْلِتُه أَتَحُطُّه بذلك؟ أَتَضَعُ منه؟ أَتُنَقِّصُه؟ قال أَبو منصور: وفيه وجه آخر، وهو أَشْبَهُ بما أَراد الرجل؛ روي عن الأَصمعي أَنه قال: أَلَتَه يميناً يَأْلِته أَلْتاً إِذا أَحْلَفه، كأَنه لما قال له: اتَّق اللَّهَ، فقد نَشَدَه بُاللَّه. تقول العرب: أَلَتُّكَ باللَّه لمَا فعلْتَ كذا، معناه: نَشَدْتُكَ باللَّه. والأَلْتُ: القَسَم؛ يقال: إِذا لم يُعْطِكَ حَقَّكَ فَقَيِّدْه بالأَلْت. وقال أَبو عمرو: الأُلْتَةُ اليمينُ الغَموسُ. والأُلْتةُ: العَطِيَّةُ الشَّقْنَةُ. وأَلَته أَيضاً: حَبَسَهُ عن وَجْهِه وصَرَفه مثل لاتَه يَلِيتُه، وهما لغتان، حكاهما اليزيدي عن أَبي عمرو ابن العلاء. وأَلتَه مالَه وحَقَّه يَأْلِتُه أَلْتاً، وأَلاتَهُ، وآلَتَه إِياه: ذنَقَصَه. وفي التنزيل العزيز: وما أَلَتْناهُمْ من عَمَلِهم من شيءٍ. قال الفراء: الأَلْتُ النَّقْص، وفيه لغة أُخرى: وما لِتْناهم، بكسر اللام؛ وأَنشد في الأَلْتِ:أَبْلِغْ بَني ثُعَلٍ، عَنِّي، مُغَلْغَلَةً جَهْدَ الرِّسالَةِ، لا أَلْتاً ولا كَذِبا أَلَتَه عن وَجْهِه أَي حَبَسه. يقول: لا نُقْصانَ ولا زيادة. وفي حديث عبد الرحمن بن عوف يوم الشُّورَى: ولا تَغْمِدُوا سيوفَكم عن أَعدائِكم، فُتولِتُوا أَعمالكم؛ قال القُتَيبي: أَي تَنْقُصُوها؛ يريد أَنهم كانت لهم أَعمال في الجهاد مع رسول اللَّه، صلى اللَّه عليه وسلم، فإِذا هم تَرَكوها، وأَغْمَدُوا سُيُوفَهم، واخْتَلَفوا، نَقَصُوا أَعمالَهم؛ يقال: لاتَ يَلِيتُ، وأَلَتَ يَأْلِتُ، وبها نزل القرآن، قال: ولم أَسمع أَوْلَتَ يُولِتُ، إِلاَّ في هذا الحديث. قال: وما أَلَتْناهم من عَملهم من شيءٍ؛ يجوز أَن يكون من أَلَتَ، ومن أَلاتَ، قال: ويكون أَلاتَهُ يُلِيتُه إِذا صَرَفه عن الشيءِ. والأَلْتُ: البُهتان؛ عن كراع. وأَلِّيتُ: موضع؛ قال كثير عزة: برَوْضَةِ أَلِّيتَ وقَصْرِ خَناثَى قال ابن سيده: وهذا البناءُ عزيز، أَو معدوم، إِلاَّ ما حكاه أَبو زيد من قولهم: عليه سَكِّينَةٌ. مقاييس اللغة: (ألت) الهمزة واللام والتاء كلمةٌ واحدة، تدلُّ على النُّقصان، يقال ألَتَهُ يَأْلِتُهُ أي نقصه. قال الله تعالى: ﴿لا يَأْلِتْكُمْ مِنْ أَعْمَالِكُمْ شَيْئاً([22])﴾ [الحجرات 14] أي لا ينقصكم. القاموس المحيط: أَلَتَهُ حَقَّهُ يَأْلِتُهُ نَقَصَه، كآلَتَهُ، إيلاتاً، وألأتَه إلآتاً، وحَبَسَهُ، وصَرَفَه، وحَلَّفَه، أو طَلَبَ منه حَلِفاً أو شَهادَةً يقومُ له بها. والأُلْتَةُ، بالضم العَطِيَّةُ القَليلةُ، واليمينُ الغَموسُ. وأُلْتِي، بالضم وكسر التاءِ، وكَحُبْلَى قَلْعَةٌ، ود قُرْبَ تَفْلِيسَ. والأَلْتُ البُهْتانُ. وأَلِّيتُ ع، وما له نَظيرٌ سِوى كَوْكَبٌ دَرِّيءٌ، وما حَكاهُ أبو زَيْدٍ من قَوْلِهِمْ عليه سَكِّينةٌ. تاج العروس: أ ل ت أَلَتَه مالَه وحَقَّهُ يَأْلِتُه أَلْتاً من حَدِّ ضرب : نَقَصَهُ وفي التَّنزيل " وما أَلَتْناهُمْ من عَمَلِهِمْ مِنْ شَيْءٍ " قال الفَرّاءُ : الأَلْت : النقص . كآلَتَهُ إيلاتاً مثل أكرَمَ إكراماً وأَلأَتَهُ إلآتاً رباعيّاً مثلُه غير أنّه مهموز العين وهكذا ضُبِط في نسختنا وصوّب عليه وضبطه شيخُنا من باب المُفاعَلَة ومصدرُه إلاتٌ بغير ياءٍ كقِتال واستشهد من شواهد المُطوَّل نظيرَه في قوله : " لهمْ إِلْفٌ وليْسَ لكُمْ إِلافُ قُلت : ويشْهَدُ له أيضاً ما في لسان العرب : أَلَتَه يَأْلِتُه أَلْتاً وأَلاتَهُ أي : فهو مصدرُ أَلاتَهُ يُلِتُهُ . أَلَتَهُ عن وجْهِه : حَبَسَهُ وصَرَفَهُ كلاتَهُ يَليتُهُ وهما لُغَتانِ حكاهما اليَزيديُّ عن أبي عَمْرو بن العلاءِ . ولاتَهُ أيضاً : نَقَصَهُ ؛ قال الفَرّاءُ : وفي الآيةِ لُغةٌ أخرى : ومالِتْناهُم بالكسر ؛ وأنشد في الأَلْتِ : أَبْلغْ بَني ثُعَلٍ عَنِّي مُغَلْغَلَةً ... جهْدَ الرِّسالَةِ لا ألْتاً ولا كَذِبا يقول : لا نقصانَ ولا زيادةَ . وفي لسان العرب : وفي حديث عبد الرَّحمن بن عَوْفٍ يومَ الشُّورى : " ولا تَغْمِدوا سُيوفِكُمْ عن أعدائكم فَتُولِتوا أعْمالَكم " قال القُتَيْبِيُّ : أي تَنْقُصوها يُريدُ أنّه كانت لهم أعمالٌ في الجَهاد مع رسول الله صلى الله عليه وسلم فإذا هم تَرَكوها وأَغْمَدوا سُيوفَهم واخْتَلَفوا نَقَصوا أعمالَهم . يقال : لاتَ يَليت وأَلَتَ يَأْلِت وبِهما نَزَل القرآنُ قال : ولم أسمَعْ أوْلَتَ يُولِتُ إلاّ في هذا الحديث قال : " وما أَلَتْناهُمْ من عَمَلِهم " يجوز أن يكون من : أَلَتَ ومن : أَلاتَ قال : ويكون أَلاتَهُ يُلِيته : إذا صَرَفَهُ عن الشّيْءِ . قال شيخنا : وقد استعملوه لازماً قالوا : أَلت الشَّيْءُ كضَرَبَ : إذا نَقَصَ كما في المِصْباح وغيرِه وزاد بعضهم لغَةً أْخْرى وهي أنّه يُقال : أَلِت كفَرِحَ ويدُلُّ له قِراءَة ابنِ كَثيرٍ : " وما أَلِتْناهُمْ " في الطور بكسر اللام حكاه ابن جِنِّي وأغْفَلَه المصنِّفُ وغيرُه . قلت : ولعلَّها هي اللُّغَة التي نقلها القُتَيْبِيُّ ونقل عنه ابن مُكَرَّمٍ وإنَّما تَصَحَّف على شيخنا فلْيُراجَعْ في محلّه . الأَلْتُ : الحَلِفُ ورُوِيَ عن الأصمعيّ إنّه قال : أَلَتَه يَميناً يَأْلِته أَلْتاً : إذا حَلَّفَهُ وفي الصَّحاح : أَحْلَفَهُ . وقال غيرُهُ : أَلَتهُ باليمين أَلْتاً : شدَّدَ عليه ورُوِيَ عن عُمَرَ رَضِيَ الله عنه : " أنَّ رجلاً قال له : اتَّقِ الله يا أمير المؤمنين فسَمعَها رجلٌ فقال : أَتأْلِت على أمير المؤمنين ؟ فقال عمَرُ : دَعْه " الحديث . قال ابن الأعْرابيّ : معنى قولِه : أَتَأْلِته ؟ أَتَحُطُّه بذلك ؟ أتَضَع منه ؟ أَتُنْقِصُهُ ؟ قال أبو منصور : وفيه وجهٌ آخر وهو أشْهَ بما أراد الرجلُ فذكَرَ قولَ الأصمَعيِّ السابقَ ثم قال : كأنه لما قال : اتَّقِ الله فقد نَشَدَهُ بالله . تقول العرب : أَلَتُّكَ بالله لَما فَعَلْتَ كذا معناه : نَشدْتُكَ بالله . والأَلْتُ : القَسَمُ يقال : إذا لم يُعْطِكَ حَقَّكَ فقَيِّدْهُ بالأَلْتِ . أَلَتَهُ : طَلَبَ منه حَلِفاً أو شَهادَةً يَقومُ له بها . عن أبي عَمْرو : الأُلْتَة بالضَّم : العَطِيَّة القَلِيلَة . واليَمين الغَمُوسُ . وأُلْتِي بالضَّمِّ وكسرِ التّاء المثناة بهذا ضبَط ياقوت أُلْتَى كحُبْلى والمشهور الأوّلُ : قَلْعَةٌ في بِلاد الرُّوم هي حَصينةٌ في بلاد الكُرْجِ قُرْ بَ تَفْليسَ كما أخبرني من دخَلَها والأَلْتُ بفتح فسكون : البُهْتان عن كُراع . وأَلِّيتُ بالفتح وشدّ الّلام مع كسرها : قال كُثَيِّر عَزَّةَ : " بروضة أَلِّيتَ قَصْرَا خَنَاثَا وماله نظيرٌ سوى : كَوْكَبٌ دَرِّيءٌ وقد سبق بيانه . في المحْكَمِ : هذا البناءُ عزيزٌ أو معدوم إلاّ ما حَكاه أبو زَيْد من قَوْلِهم : عليه سَكَّينَةٌ قلتُ : وسيأْتي له رابع في برت
الجذور المجاورةالمجاورة: ١٩ (الإجمالي: ٢٩)
- رهن
الآيات المشتركة: ١ · “Rihl” güneşli havada gökyüzünde beliren parçalı bulut…
- عمل
الآيات المشتركة: ٢ · Amele iş yapmaya alıştırılmış deve veya öküz demektir
- لحق
الآيات المشتركة: ١ · Meyve devşirdikten sonra olgunlaşan meyveler demektir
- شيأ
الآيات المشتركة: ٢ · Şey
- أمن
الآيات المشتركة: ٢ · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir
- عرب
الآيات المشتركة: ١ · “A’rafe” üstü düz dağ demektir
- ذرر
الآيات المشتركة: ١ · Zerre toz demektir
- مرأ
الآيات المشتركة: ١ · Mer’, “merve”den dönüşmüştür
- كسب
الآيات المشتركة: ١ · Kazandı
- دخل
الآيات المشتركة: ١ · Dahl: Kuytu yer demektir
- طوع
الآيات المشتركة: ١ · Koparılmaya elverişli hale gelmiş hurma tanesi veya…
- سلم
الآيات المشتركة: ١ · “Süllem” merdiven demektir
الآيات التي ورد فيها(٢)
وَالَّذِينَ آمَنُوا وَاتَّبَعَتْهُمْ ذُرِّيَّتُهُمْ بِإِيمَانٍ أَلْحَقْنَا بِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ وَمَا أَلَتْنَاهُمْ مِنْ عَمَلِهِمْ مِنْ شَيْءٍ كُلُّ امْرِئٍ بِمَا كَسَبَ رَهِينٌ
Onları eksilttik
تحليل الجذر
تعريف الجذر والخلاصة
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | ألت |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Hemzeli |
| Bağlamsal Yakın Kökler | ولت, نقص, بخس |
| Zıt Kök | وفى |
| Çekirdek Özet 1 | Bir şeyden eksiltmek, kısmak, payını kırpmak ve hakkından alıkoymak |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi adaletin gereği olarak amellerin karşılığından hiçbir eksiltme yapılmaması |
| Çekirdek Özet 3 | Kazanımların korunumu ve hak edişin zayi edilmezliği ilkesi |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca sıradan bir mali eksiltme sayarak soyut amel ve hak ediş zeminindeki kesin güvence boyutunu gözden kaçırmak |
التحليل الثنائي
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| أل | Bir noktada toplanma, belirginleşme, parıldama, bağlama veya sınırlama hissi veren ilksel hareket; ألف, أله, ألو, ألس köklerinde olduğu gibi birleştirme, bağlanma veya hakkın sınırını tayin etme nüansı taşır. | ت | Belirginleşen veya hak edilen şeyin sınırından içeri girerek onu eksiltme, ucundan kesme veya hakkından alıkoyma yönünde eylemi sonlandırma ve daraltma anlamı katar. |
التحليل التصويري للحروف
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| أ | Öküz başı; güç, öncülük, başlangıç | Eylemi başlatan iradeyi, ilk kudreti ve asıl payın varlığını gösterir. |
| ل | Çoban değneği, üvendire; yöneltme, öğretme, bağlama | Belirlenmiş hedefe, sınıra veya hak ölçüsüne doğru yönelmeyi ve sevk edilmeyi anlatır. |
| ت | İşaret, çarpı; im, sınır, antlaşma, son | Varılan son noktayı, sınırlamayı, kayda geçirmeyi ve payın kesinleşmesini ifade eder. |
| ألت | Gücün yöneldiği sınırda pay eksiltme | Güç ve iradeyle sevk edilen bir nesnenin veya hakkın kesinleşmiş sınırından bir parça kopararak onu noksanlaştırma eylemini resmeder. |
الاستعمال التاريخي والمبكر
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir şeyin parçasını kesip eksiltmek, birine vermesi gereken haktan kısmak, az vermek ve bir kimseyi yüzünü döndüğü yönden çevirip alıkoymaktır. Aynı zamanda bağlayıcı bir yemin ile kişinin hareket alanını daraltmak anlamında da kullanılmıştır. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Cahiliye şiirinde eksiltme ve hak kısıntısı manasında kullanılır. Şair Tarafe b. el-Abd muallakasında veya erken Arap kabile hitabetinde hakkın çiğnenmemesi ve eksiltilmemesi bağlamında bu kökten türevlere rastlanır; ancak pakette doğrudan bir beyit bulunmadığı için Veri bulunamadı. |
| Erken Arapça kullanım | Erken dönem rivayetlerinde Hz. Ömer'e hitaben söylenen bir sözde geçer: Bir adamın Hz. Ömer'e «اتَّق اللَّهَ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ» demesi üzerine yanındakinin «أَتَأْلِتُ عَلَى أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ؟» (Müminlerin emîrini kısıtlayıp eksiltmeye mi kalkıyorsun / ona yemin mi verdiriyorsun?) dediği ve kökün burada küçültme, değerden düşürme veya bağlayıcı sorgulama anlamında kullanıldığı nakledilir. |
المصدر Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha ve Kitābü’l-ʿAyn.
الطبقة الاشتقاقية السامية
Sami dilleri ailesinde ألت kökü, özellikle güneybatı Sami sahasında ve Arapçada «noksanlaştırmak, pay kısmak, alıkoymak» anlamıyla belirginleşmiş bir köktür. Kuzeybatı Sami dillerinde (İbranice ve Ârâmîce/Süryanice) kökün doğrudan hemze-lam-tav biçimindeki paralelleri nadir olup kök çoğunlukla ولت veya لوت / ليت kökleriyle biçimsel ve anlamsal bir geçişkenlik gösterir. İbranicedeki ʾālāh (yemin etmek, lanetlemek) ile Arapça el-elt (yemin, bağlayıcı yeminle zorlama) arasında fonetik ve semantik bir kesişme bulunmaktadır; zira yeminin kişiyi sınırlandırması ve hareket serbestisini kısıtlaması, kökün «alıkoyma ve hakkı sınırlama» çekirdeğiyle örtüşür. Kökün temel semantik matrisi, var olan bir bütünden kasıtlı olarak bir mikdarın düşürülmesi, hakkın tam ödenmemesi ve kişinin alacağından geri bırakılması etrafında şekillenmiştir.
درجة الثقة Güçlü
المصدر Brown-Driver-Briggs, Lisān al-ʿArab ve Maqāyīs al-Lugha.
التحليل الاشتقاقي
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | ألت fiili (يَأْلِتُ) | Bir şeyden eksiltmek, noksan kılmak ve hakkından alıkoymak anlamındadır; ولت köküyle eşanlamlı kabul edilir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice ʾālāh (yemin/lanet) ve Batı Sami sınırlandırma kökleri | Yemin ettirerek kısıtlama (الأَلْتُ: الحَلِف) ve bağlama anlamındaki arkaik kullanımlarla morfolojik yakınlık gösterir. | Muhtemel |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik kısıtlama ve eksiltme tabanı | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı |
المصدر Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, Gesenius.
الجذور الشقيقة (التقاليب)
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| ألت | Anlamlı | Eksiltmek, kısmak | Bir şeyin miktarını veya hakkını noksanlaştırmak, alıkoymak. | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| أتل | Anlamlı | Kısa adımlarla yürümek | Ağır ve kısıtlı adımlarla hareket etmek, okun üzerine yazı yazmak. | Ortak kısıtlılık ve daralma nüansı taşır; Kur'an'da geçmez. |
| لات | Anlamlı | Çevirmek, gizlemek, yokluk | Birini yönünden çevirmek (ليت/لوت) veya nefy edatı olarak yokluk bildirmek. | Anlamsal olarak alıkoyma ve olumsuzlama ile irtibatlıdır; Kur'an'da geçer. |
| لتأ | Anlamlı | Vurmak, çarpmak | Bir şeyi yere çalmak veya sertçe vurmak. | Fonetik varyant; Kur'an'da geçmez. |
| تأل | Anlamlı | Yemin etmek, gayret etmek | Bir işe yeminle bağlanmak veya özen göstermek (ألو/تألية ile ilişkili). | Yemin ve kısıtlama boyutuyla bağlantılıdır; Kur'an'da geçmez. |
| تلأ | Anlamlı | Okun üzerine yazı kazımak | Ok veya nesne üzerine mülkiyet ya da işaret imi koymak. | Sınır koyma ve işaretleme nüansı içerir; Kur'an'da geçmez. |
الجذور المجاورة والجذر المضاد
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| ألت | Merkez | Eksiltme ve hakkı kısmama | Özellikle hak edilen bir mükâfattan veya amelden kısıntı yapmayı ifade eder. | Tam olan bir hak edişten eksiltmeyi konu alır. |
| ولت | Komşu | Eksiltme ve eksik bırakma | ألت ile tam bir lafız ve mana ikizliğine sahiptir; diyalektik bir varyanttır. | Hucurât 14'te aynı anlam alanında kullanılır. |
| نقص | Komşu | Genel eksilme ve kısıntı | Her türlü niceliksel, niteliksel veya maddî eksilmeyi kapsayan genel bir köktür. | ألت amele ve hakka yönelik kısıntıya odaklanırken نقص geneldir. |
| بخس | Komşu | Değerini düşürerek haksızlık etme | Bir şeyin gerçek değerini bilerek aşağı çekmek ve hile yoluyla hakkı kısmaktır. | بخس kökünde değer düşürme ve aldatma kastı daha baskındır. |
| وفى | Zıt | Tamamlama ve tastamam verme | Verilmesi gereken hakkı, borcu veya karşılığı hiçbir eksik bırakmaksızın bütünüyle ödemektir. | Kökün zıddı olup hak edişin tam olarak karşılanmasını temsil eder. |
مقابلات المعنى في لغات أخرى
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | ألت | Eksiltmek, kısmak | Bir kimsenin hak ettiği paydan veya amel karşılığından eksiltme yapmak. | Kesin |
| Latince | diminuere, defraudare | Azaltmak, kısmak, hakkından çalmak | Diminuere fiziksel ve hukuki eksiltmeyi karşılarken, defraudare hakkı eksik bırakma nüansını taşır. | Güçlü |
| İngilizce | to diminish, to deprive, to curtail | Eksiltmek, mahrum etmek, kısmak | Curtail kısıntıya gitmeyi, deprive ise hakkı vermekten alıkoymayı tam olarak verir. | Güçlü |
| Almanca | schmälern, entziehen, verkürzen | Eksiltmek, daraltmak, payını kısmak | Schmälern hak veya itibar eksiltmesini, verkürzen ise pay kısıntısını çok iyi yansıtır. | Güçlü |
| Fransızca | diminuer, léser, retrancher | Azaltmak, zarara uğratmak, eksiltmek | Retrancher bir bütünden pay kesmeyi, léser ise haktan eksiltip mağdur etmeyi ifade eder. | Güçlü |
المصدر Lane’s Lexicon, Oxford Latin Dictionary ve Cassell’s German/English Dictionary.
الوجوه والنظائر
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| Mâzî fiil formu (أَلَتْنَا) | Amel karşılığından hiçbir eksiltme yapmama | İman edenlerin soylarının kendilerine katılacağını ve ana babaların amellerinden zerre kadar eksiltilmeyeceğini bildiren uhrevî mükâfat bağlamı: Tûr 52:21. |
سياق الكلام والفقه والتفسير والحديث
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Adalet ve va‘d-va‘îd prensibi | Allah'ın kulların iyi amellerinin sevabından kısıntı yapıp yapmayacağı; ilahi adalet gereği hiçbir sevabın eksiltilmeyeceği güvencesi. | İlahi adaletin amelleri eksiksiz karşılama garantisi olarak tecelli etmesi. |
| Fıkıh | Hakların tastamam ödenmesi | İşçinin veya hak sahibinin ücret ve alacaklarından keyfi kesinti yapılmasının haram oluşu prensibiyle dolaylı irtibat. | Haktan kısıntı yapmama ve eksiksiz teslim etme ilkesi. |
| Tefsir | Tûr 52:21 tefsiri | Zürriyetin babaların derecesine yükseltilmesinin, babaların kendi sevaplarından kesilerek mi yoksa lütuf olarak mı gerçekleştiği tahlili. | Eksiltmeksizin katma ve lütuf ile adaletin birleşimi. |
| Hadis | Rivayet dili ve yemin bağlamı | Erken dönem metinlerinde bir kimseyi zorlayıcı yeminle sınırlama veya değerini eksiltme anlamındaki kullanımı. | Kısıtlama, sorgulama ve hakkı daraltma anlamında kullanımı. |
تحليل النظام الديني والعلمي والسياسي والاقتصادي
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Uhrevî adalet ve mükâfat | Karşılığın dokunulmazlığı | Sevapların eksilmeden korunması | İman eden kimsenin ameli, başka bir lütuf veya tasarruf gerekçesiyle noksanlaştırılamaz. | Kesin |
| İlmi | Veri ve değer korunumu | Sistematik korunum | Çıktının girdi aleyhine kayba uğramaması | Bilgi veya değer aktarımında temel kütlenin haksız kayba uğramaması prensibidir. | Muhtemel |
| Siyasi | Kamu yönetimi ve tebaa hakları | Kazanılmış hakların korunması | Keyfi kesintilerin önlenmesi | Yöneticinin, tebaanın emek ve liyakat payından kısıntı yapma yetkisinin bulunmamasıdır. | Güçlü |
| İktisadi | Emek ve ücret dengesi | Ücret kesintisi yasağı | Emek karşılığının tam ifası | Üretilen değerden veya sözleşmeye bağlı alacaktan hiçbir eksiltme yapılmaması kuralıdır. | Güçlü |
التماثل في العلوم العددية والإنسانية
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Kütle ve enerjinin korunumu | Kapalı bir sistemde hiçbir büyüklüğün yoktan kaybolmaması, toplam değerden kendiliğinden eksilme gerçekleşmemesi yapısıyla denktir. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Kazanılmış haklara saygı ilkesi | Hukukta bir öznenin meşru yoldan elde ettiği hak ve yetkilerin sonradan kısıntıya uğratılamaması ve eksiltilememesi normudur. | Kesin |
التضييق الخاطئ وخطر الخطأ
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca sıradan bir çıkarma veya matematiksel eksiltme gibi düşünerek, arkasındaki ahit, adalet ve hak kısıntısı boyutunu ihmal etmek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Bir hak edişin, başka birine fayda sağlama bahanesiyle dahi olsa asla zedelenmeyeceği; lütfun başkasının hakkından kısılarak üretilmeyeceği ilahi adaleti. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Cennette alt derecedeki zürriyetin üst derecedeki ebeveyne kavuşturulmasının, ebeveynin amel havuzundan eksiltilerek yapıldığı zannına kapılmak. |
خلاصة موجَّهة لفهم القرآن
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | İlahi adaletin hiçbir şart altında hak edilmiş sevabı ve değeri kısıntıya uğratmayacağını, fazl ve lütfun bir başkasının hak kaybı pahasına gerçekleşmeyeceğini açıkça ortaya koyduğu için vazgeçilmezdir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Ahiret halleri, cennet mükâfatları, zürriyetin ebeveyne ilhakı ve amellerin karşılıksız kalmayacağını bildiren ceza-mükâfat ayetlerinde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Şefaatin veya aile fertlerinin birbirine katılmasının, hak sahibinin amelinden bir bedel ödenerek veya onun derecesi düşürülerek yapılacağı şeklindeki hatalı telakkileri kökten düzeltir. |
التركيب النهائي والنموذج الرياضي
- Somut anlamBir bütünden pay kesmek, bir kimsenin alacağını kısmak, vermesi gerekeni eksiltmek veya yönünden alıkoymaktır.
- Soyut anlamHak edilmiş bir değerin, emeğin veya sevabın hiçbir dış müdahale veya ilave lütufla noksanlaştırılmaması, mutlak adaletle korunmasıdır.
- Sistematik karşılıkAdaletin sıfır kayıp ilkesi; fazilet ve ihsan tasarruflarının mevcut hak edişlerin aleyhine işlemediği korunum mekanizmasıdır.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde başlangıçtaki amel veya hak ediş değerini, ise ilave lütuflar ve ilişkilerden sonraki nihai değeri temsil eder; ifadesi hak edilen değerde hiçbir eksilmenin (لت / ألت) gerçekleşmediğini, sistemin sıfır kayıpla korunduğunu gösterir.