ألت
أ - ل - ت
جذر- الورود: ٢
- الآيات: ٢
- الصيغ: ٢
- المعاجم: ١١
Elus az yiyecek, bir kaç hurma şeklindedir. Sonra s t ye dönüşmüş, masdar olarak azaltmak anlamında kullanılmaktadır. “Elt” “elate”den dönüşmüştür. “Late” “leyse”den dönüşmüştür. Yokluk anlamındadır. “Elete” Eksiksiz demektir. elLaTIy “Ellezi”nin müennesidir. Za, erkeklere işaret, ta dişilere işaret harfidir. Türkçe’de işaret için bu, şu ve o edatları kullanılır. Bu, dudaktan çıkan sestir, yakın olanlar için kullanılır. O, boğazın en alt tarafından çıkan bir harftir. Şu ise orta harftir, ortada olanlar için kullanılır. T ve z harflerinin mahreci de ş harfinin mahrecidir. Ta ve za işaret edatları, “şu” işaret sesinden dönüştür. Şimdi Arapça’da harf-i tarifler yalnız kökler üzerinde geldiği halde bu işaret isimlerine de gelerek “ellezi” veya “elleti” olmuştur. Ellezi, bir cümleyi ism-i fail veya ism-i meful yapar. İsmi fail ve ismi meful dört şekilde gelmektedir. Nekreli fail sırasında fiil veya fail veya meful nekredir. Harfi tarifli sıgalarda fiil nekre, fail veya meful marifedir. “Ma” ve “men” edatları ile yapılanlarda fail veya meful nekre, fiil ise marifedir. Ellezi ile yapılanlarda fiil, fail veya meful marifedir.ElLaÜIyالمزيد ›
تشمل هذه الصفحة أيضًا الكتابات: ءلت · أَلت · الت
ملاحظاتي
المعاجم(١١)
★ معجم آق إيفلر (بالتركية)التركية
Elus az yiyecek, bir kaç hurma şeklindedir. Sonra s t ye dönüşmüş, masdar olarak azaltmak anlamında kullanılmaktadır. “Elt” “elate”den dönüşmüştür. “Late” “leyse”den dönüşmüştür. Yokluk anlamındadır. “Elete” Eksiksiz demektir. elLaTIy “Ellezi”nin müennesidir. Za, erkeklere işaret, ta dişilere işaret harfidir. Türkçe’de işaret için bu, şu ve o edatları kullanılır. Bu, dudaktan çıkan sestir, yakın olanlar için kullanılır. O, boğazın en alt tarafından çıkan bir harftir. Şu ise orta harftir, ortada olanlar için kullanılır. T ve z harflerinin mahreci de ş harfinin mahrecidir. Ta ve za işaret edatları, “şu” işaret sesinden dönüştür. Şimdi Arapça’da harf-i tarifler yalnız kökler üzerinde geldiği halde bu işaret isimlerine de gelerek “ellezi” veya “elleti” olmuştur. Ellezi, bir cümleyi ism-i fail veya ism-i meful yapar. İsmi fail ve ismi meful dört şekilde gelmektedir. Nekreli fail sırasında fiil veya fail veya meful nekredir. Harfi tarifli sıgalarda fiil nekre, fail veya meful marifedir. “Ma” ve “men” edatları ile yapılanlarda fail veya meful nekre, fiil ise marifedir. Ellezi ile yapılanlarda fiil, fail veya meful marifedir.ElLaÜIy
كتاب العين
الخليل بن أحمد · القرن ٨مترجمالحروف: ١٬١٣١باب التاء واللام ووءي معهما
ت ل و، ت و ل، ل ي ت، ت أ ل، أ ت ل، أ ل ت، ت ل أ مستعملات
تلو:
تَلاَ فلانٌ القرآن يتلُو تِلاوةٌ.
وتَلاَ الشيءَ: تَبِعَه تُلُوّاً.
والأمَّهاتُ هُنَّ المَتالي، تلاهُنَّ أولادُهنَّ: الواحدُ مُتْلٍ.
والتلوُ: وَلَدُ الحمار، وكلُّ شيءٍ تَلاَ يتلُو شيئاً فهو تِلْوُه. والتّليّة الحاجة. وأَتْلَيْتُ فلاناً على فلانً، أي: أَحَلْته.
تول:
التِّوَلةُ، ويقال: التُّوَلة: التعاويذ،
تهذيب اللغة
الأزهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ٩٬٣٤٠المدخل: أَلتت ل ( وايء )
تلا ، تول ، ليت ، لتى ، لتا ، ولت ، أَلت ، أَتل ، وتل .
( تلا ) : قال الليث : يقال : تَلا يَتْلُو تِلاوة يعني قَرأَ قِراءة ، وتَلاَ إذا تَبِع فهو تالٍ أي تابعٌ ، والمَتَالِي الأُمهاتُ إذا تلاها الأوْلاد الواحدةُ مُتْلٍ ومُتْلِية .
وقال الباهلي : المتالي الإبلُ التي نُتجَ بعضُها ولم يُنتَجْ بعضٌ وأنشد :
وكُلُّ سِمَارَكيًّ كَأَنَّ رَبَابَهُ
مَتَالِي مُهِيبٍ من بني السِّيد أَوْرَدَا
قال
مقاييس اللغة
ابن فارس · القرن ١١مترجمالحروف: ٩٬٨٠٣(باب الهمزة واللام وما يثلثهما)
(ألم) الهمزة واللام والميم أصل واحد، وهو الوجع. قال الخليل: الألم: الوجع، يقال وجَع ألِيمٌ، والفعل من الألم ألِمَ. وهو ألِمٌ، والمجاوز ألِيمٌ، فهو على هذا القياس فَعِيل بمعنى مُفْعِل. وكذلك وجِيعٌ بمعنى مُوجِع. قال([1]):
* أمِنْ رَيحانة الدّاعي السميعُ *
فوضع السميع موضع مُسْمِع. قال ابن الأعرابي عذاب أليم أي مؤلم ورجل ألِيمٌ ومُؤْلَمٌ أي موجَعٌ. قال أبو عبيد: يقال
(باب الهمزة واللام وما يثلثهما) (ألم) الهمزة واللام والميم أصل واحد، وهو الوجع. قال الخليل: الألم: الوجع، يقال وجَع ألِيمٌ، والفعل من الألم ألِمَ. وهو ألِمٌ، والمجاوز ألِيمٌ، فهو على هذا القياس فَعِيل بمعنى مُفْعِل. وكذلك وجِيعٌ بمعنى مُوجِع. قال([1]): * أمِنْ رَيحانة الدّاعي السميعُ * فوضع السميع موضع مُسْمِع. قال ابن الأعرابي عذاب أليم أي مؤلم ورجل ألِيمٌ ومُؤْلَمٌ أي موجَعٌ. قال أبو عبيد: يقال ألِمْتَ نَفْسَك، كما تقول سفِهْتَ نَفْسَك. والعرب تقول: "الحُرُّ يُعْطي والعبد يألم قَلْبَه". (أله) الهمزة واللام والهاء أصل واحد، وهو التعبُّد. فالإله الله تعالى، وسمّيَ بذلك لأنّه معبود. ويقال تألّه الرجُل، إذا تعبّد. قال رؤبة: للهِ دَرُّ الغانِياتِ المُدَّهِ([2]) *** سَبَّحْنَ واستَرْجَعْنَ مِن تَأَلُّهِي والإلاهة: الشَّمْس([3])، سمّيت بذلك لأنّ قوما كانوا يعبدونها. قال الشاعر([4]): * فبادَرْنا الإلاهَة أنْ تؤوبا * فأما قولهم في التحيُّر ألِهَ يَأْلَهُ فليس من الباب، لأنّ الهمزة واو. وقد ذكر في بابه. (ألو/ي) الهمزة واللام وما بعدهما في المعتلّ أصلان متباعدان: أحدهما الاجتهاد* والمبالغة [والآخر التقصير([5])] والثاني([6]) خلاف ذلك الأوّل. قولهم آلَى يُولِي إذا حلَف ألِيَّةً وإِلْوَةً([7])، قال شاعر: أتاني عن النُّعمان جَوْرُ أَلِيَّةٍ *** يجُورُ بها من مُتْهِمٍ بعد مُنْجِدِ وقال في الألْوَة: * يُكذِّبُ أقوالي ويُحْنِثُ ألْوتي([8]) * والأَلِيّةُ محمولة على فَعولة، وأَلْوَة على فعْلَة نحو القَدْمَة. ويقال يُؤْلي وَيَأْتَلِي، ويتأَلَّى في المبالغة. قال الفرّاء: يقال ائتلى الرّجُل إذا حلف، وفي كتاب الله تعالى: ﴿ولا يَأْتَلِ أُوْلُوا الفَضْلِ مِنْكُمْ﴾ [النور 22]. ورُبّما جمعوا أَلْوَةً أُلىً. وأنشد: قليلاً كتحليل الأُلَى ثم قلّصت *** به شِيمَةٌ رَوْعَاءُ تقليصَ طائِر([9])قال: ويقال لليمين أَلْوَةٌ وأُلْوَةٌ وإلْوَة وأَلِيّة. قال الخليل: يقال ما أَلَوْتُ عن الجُهْدِ في حاجتك، وما ألَوْتُك نُصْحاً، قال: * نحنُ فَضَلْنا جُهْدَنَا لَمْ نَأْتَلِه * أي لم نَدَعْ جُهْدا. قال أبو زيد: يقال ألَوْتُ في الشيء آلو، إذا قصرت فيه. ويقول في المثل: "إلاّ حَظِيّةٌ فلا أَلِيّةٌ"، يقول: إن أَخْطأَتْك الحُظوة فلا تَتَأَلَّ أن تتودَّد إلى النّاس. الشيباني: آليت توانيت وأبطأت. قال([10]): * فما آلى بَنِيَّ وما أساؤُوا * وأَلّى الكلب عن صيده، إذا قصّر، وكذلك البازِي ونحوُه. قال بعض الأعراب: وإني إذ تُسَابِقُني نَوَاها *** مُؤَلٍّ في زيارتها مُلِيمُ([11])فأمّا قول الهذلي([12]): جهراءُ لا تألو إذا هي أَظْهَرَتْ *** بَصَراً ولا من عَيْلَةٍ تُغْنيني([13])وأما قول الأعشى: ..............................ولا *** يقطع رِحْماً ولا يَخُون إلاَ([14])(ألب) الهمزة واللام والباء يكون من التجمُّع والعطف والرّجوع وما أشبه ذلك. قال الخليل: الإلْبُ الصَِّغْوُ([15])، يقال إلْبُه معه، وصاروا عليه إلْباً واحداً في العداوة والشرّ. قال: والناس إلْبٌ علينا فيك ليس لنا *** إلا السيوفَ وأطرافَ القنا وزَرُ([16])الشّيباني: تَأَلَّبُوا عليه اجتمعوا، وَأَلَبُوا يَأْلِبُونَ أَلْباً. ويقال إنَّ الأَلْبَةَ المجاعة، سمِّيت بذلك لتألُّبِ الناس فيها. وقال ابن الأعرابيّ: أَلَبَ: رجع. قال: وحدّثني رجلٌ من بني ضَبّة بحديث ثم أخذ في غيره، فسألته عن الأوّل فقال: "السّاعةَ يَأْلِبُ إليك" أي يرجع إليك. وأنشد ابن الأعرابي: ألم تعلمي أن الأحاديث في غَدٍ *** وبعد غَدٍ يَأْلِبْنَ أَلْبَ الطَّرائدِ([17])أي ينضمّ بعضُها إلى بعض. ومن هذا القياس قولهم: فلان يألُِبُ إبلَه أي يطردُها. ومنه أيضاً قول ابن الأعرابي: رجل إلْبُ حَرْبٍ، إذا كان يُؤَلِّبُ فيها ويجمِّع. ومنه قولهم: ألَبَ الجُرْحُ يأْلُبُ أَلْباً، إذا بدأ [برؤه]([18]) ثم عاوَدَه في أسفله نَغَل. وأمّا قولهم لما بين الأصابع إلْبٌ([19]) فمن هذا أيضاً، لأنه مَجمع الأصابع. قال: * حَتّى كأنّ الفرْسَخينِ إلْبُ * والذي حكاه ابن السّكّيت من قولهم ليلة أَلُوبٌ، أي باردة، ممكنٌ أن يكون من هذا الباب، لأن واجد([20]) البرد يتجمّع ويتضامّ، وممكنٌ أن يكون هذا من باب الإبدال، ويكون الهمزة بدلاً من الهاء، وقد ذُكر في بابه. وقول الراجز: * تَبَشّرِي بماتِحٍ أَلُوبِ([21]) * فقيل هو الذي يُتابع الدِّلاء يستقي ببعضها في إثر بعض، كما يتألَّب القومُ بعضُهم إلى بعض. (ألت) الهمزة واللام والتاء كلمةٌ واحدة، تدلُّ على النُّقصان، يقال ألَتَهُ يَأْلِتُهُ أي نقصه. قال الله تعالى: ﴿لا يَأْلِتْكُمْ مِنْ أَعْمَالِكُمْ شَيْئاً([22])﴾ [الحجرات 14] أي لا ينقصكم. (ألس) الهمزة واللام والسين كلمةٌ واحدة، وهي الخيانة. العرب تسمّي الخيانة ألْساً، يقولون: "لا يُدالِسُ ولا يُؤَالِس". (ألف) الهمزة واللام والفاء أصل واحد، يدلُّ على انضمام الشيء إلى الشيء، والأشياء الكثيرة أيضاً. قال الخليل: الأَلْفُ معروفٌ، والجمع الآلاف. وقد آلَفتِ الإبلُ، ممدودة، أي صارت ألفاً. قال ابنُ الأعرابي: آلَفْتُ القومَ: صيَّرتهم أَلْفاً، وآلَفْتهم، صيَّرتهم ألفاً بغيري، وآلفوا: صارُوا ألفاً. ومثله أخْمَسُوا، وأماؤوا. وهذا قياس صحيح، لأنّ الألف اجتماع المِئين. قال الخليل: ألِفْتُ الشيءَ آلَفُه. والأُلْفَة مصدر الائتلاف . وإلْفُكَ وأليفك: الذي تألفه. [و] كلُّ شيءٍ ضممتَ* بعضَه إلى بعضٍ فقد ألّفته تأليفاً. الأصمعيّ: يقال ألِفْتُ الشيء آلَفُه إلْفاً وأنا آلِفٌ، وآلَفْتُه وأنا مُؤْلفٌ. قال ذو الرمّة: من المؤْلِفَات الرَّمْلِ أدْماءُ حُرَّةٌ *** شُعاعُ الضُّحَى في لَوْنها يتوضَّحُ([23])قال أبو زيد: أهل الحجاز يقولون آلَفْتُ المكانَ والقومَ. وآلَفْتُ غيري أيضاً حملته على أن يألَفَ. قال الخليل: وأوالِفُ الطّير: التي بمكة وغيرِها. قال([24]): * أوَالِفاً مَكّة مِنْ وُرْقِ الحَمِي([25]) * ويقال آلَفَت هذه الطَّيرُ موضعَ كذا، وهن مُؤْلِفاتٌ، لأنّها لا تبرح فأما قولـه تعالى: ﴿لإيلاَفِ قُرَيْشٍ([26])﴾ [قريش 1]. قال أبو زيد: المألف: الشجر المُودِق الذي يدنو إليه الصّيد لإلْفِه إيّاهُ، فيَدِقُ إليه([27]). (ألق) الهمزة واللام والقاف أصلٌ يدلُّ على الخفّة والطيش، واللَّمعانِ بسُرعة. قال الخليل: الإلْقَة: السِّعلاة، والذِّئبة، والمرأة الجريئة، لخبثهنَّ. قال ابنُ السِّكِّيت: والجمع إلَقٌ. قال شاعر([28]): * جَدَّ وَجَدَّتْ إلَقَةًٌ من الإلَقْ * قال: ويقال امرأةٌ ألَقَى سريعة الوَثْب. قال بعضُهم: رجل ألاَّقٌ أي كذّاب. وقد ألَق بالكذب يَأْلِقُ أَلْقاً. قال أبو عليّ الأصفهاني، عن القريعيّ: تألَّقَت المرأة، إذا شمّرت للخصومة واستعدّت للشرّ ورفعت رأسَها. قال ابن الأعرابيّ: معناه صارت مثل الإلْقة. وذكر ابن السكّيت: امرأة إلْقَةٌ ورجل إلْقٌ. ومن هذا القياس: ائتلق البرق ائتلاقاً إذا برق، وتألَّق تأَلُّقاً. قال: يُصِيخُ طَوْراً وطَوْراً يقْترِي دَهِساً *** كأنّه كوكَبٌ بالرَّمْلِ يأتلِقُ (ألك) الهمزة واللام والكاف أصلٌ واحد، وهو تَحمُّلُ الرِّسالة. قال الخليل: الأَلُوكُ الرسالة، وهي المألُكَةُ على مَفْعَُلَة. قال النابغة([29]): ألِكْني يا عُييْنَُ إليك قولاً *** ستحمِلُه الرُّواة إليكَ عَنِّي([30])قال: وإنما سمِّيت الرسالة أَلُوكاً لأنها تؤلَكُ([31]) في الفم، مشتقٌّ من قول العرب: الفرس يَألَكُ باللّجام ويعلُكه، إذا مضغ الحديدة. قال: ويجوز للشاعر تذكير المَأْلَكَة([32]). قال عديّ: أبْلِغِ النُّعمان عنّي مألُكاً *** أنَّه قد طال حَبْسي وانتظاري وقول العرب: "أَلِكْني إلى فلانٍ"، المعنى تَحَمَّلْ رسالتي إليه. قال: ألِكْني إليها عَمْرَك اللهَ يا فَتَى *** بآيةِ ما جاءت إلينا تهادِيا([33])قال أبو زيد: أَلَكْته أُلِيكُهُ([34]) إلاكةً، إذا أرسلته. قال يونس بن حبيب: استلأك فلانٌ لِفلان([35]) أي ذهب برسالته، والقياس استألك. --------------ــــ ([1]) هو عمرو بن معد يكرب من قصيدة لـه في الأصمعيات ص43. وعجز البيت كما في الأصمعيات واللسان (10: 28): * يؤرقني وأصحابي هجوع * ومما يستشهد به من هذه القصيدة لفعيل بمعنى مفعل ، بكسر العين، قوله: وخيل قد دلفت لها بخيل *** تحية بينهم ضرب وجيع انظر الخزانة (3: 56). ([2]) المده، من المده، وهو المدح. والبيتان في اللسان (مده، أله) وديوان رؤبة ص165. ([3]) في الأصل: "الشيء" تحريف. ([4]) هي مية أم عتيبة بن الحارث، أو أم البنين بنت عتيبة بن الحارث، ترثي عتيبة، وقيل هي بنت الحارث اليربوعي. انظر اللسان (17: 360) . ([5]) ليست في الأصل، وبمثلها يتم الكلام. ([6]) في الأصل: "والأول". ([7]) الألوة، مثلثة ساكنة اللام. ([8]) في الأصل: "ألوى". ([9]) في الأصل: "شمة روعاء"، وإنما هي الشيمة بمعنى السجية والطبيعة. ([10]) هو الربيع بن ضبع الفزاري. انظر المعمرين 7 والخزانة (3: 306). وصدر البيت كما فيهما وكما في اللسان (18: 41): * وإن كنائني لنساء صدق * ([11]) عجزه في اللسان (18: 41). ([12]) هو أبو العيال الهذلي، يصف منيحة منحه إياها بدر بن عمار الهذلي. انظر شرح أشعار الهذليين للسكري ص130 واللسان (5: 223). ([13]) في الأصل: "بطرا ولا من عليه يغنيني"، صوابه من شرح أشعار الهذليين واللسان. وأظهرت: دخلت في وقت الظهر. ([14]) البيت بتمامه، كما في ديوان الأعشى 157 والمجمل واللسان (18: 46): أبيض لا يرهب الهزال ولا *** يقطع رحما ولا يخون إلا وقد نفص كلام بعد البيت، وبالرجوع إلى اللسان يمكن تقدير هذا النقص. وقد جاء به في المجمل شاهداً لواحد الآلاء بمعنى النعم. ([15]) الإلب بفتح الهمزة وكسرها، وكذا الصغو، بالفتح والكسر، أي الميل. وفي الأصل: "الضعو" تحريف. ([16]) في الأصل: "ليس علينا". ([17]) البيت في اللسان (1: 209) بدون نسبة. ([18]) التكملة من اللسان (1: 210) ونصه: "والألب ابتداء برء الدمل". ([19]) في اللسان عن ابن جني: "مابين الإبهام والسبابة". وفي القاموس: "الإلب بالكسر: الفتر". ([20]) في الأصل: "واحد" بالحاء المهملة، صوابه بالجيم. ([21]) البيت في اللسان (1: 210). ([22]) هي قراءة الحسن والأعرج وأبي عمرو، كما في تفسير أبي حيان (8: 117). وفي الأصل: ﴿لا يَلِتْكُمْ﴾بقراءة جمهور القراء، وإيرادها هنا خطأ، وموضعها مادة (ليت). ([23]) البيت في ديوانه 80 واللسان (10: 352) ويروى: "من الآفات" و"من الموطنات" كما في شرح الديوان. ([24]) هوالعجاج من أرجوزة في ديوانه ص58-62. وانظر سيبويه (1: 8، 56) واللسان (15: 48). ([25]) هذه رواية سيبويه في (1: 56) واللسان (10: 354) وفي غيرهما: "قواطنا مكة" و"الحمى" أراد: الحمام، فحذف الميم وقلب الألف ياء. وقبل هذا البيت: ورب هذا البلد المحرم *** والقاطنات البيت غير الريم ([26]) كذا جاء الكلام هاهنا ناقصا. وفي اللسان: "يقول تعالى: أهلكت أصحاب الفيل لأولف قريشاً مكة، ولتؤلف قريش رحلة الشتاء والصيف، أي تجمع بينهما، إذا فرغوا من ذه أخذوا في ذه". ([27]) ودق الصيد يدق ودقا، إذا دنا منك. ([28]) هو الراجز رؤبة بن العجاج، انظر ديوانه 107 والحيوان (2: 285/ 6: 314). ([29]) من قصيدة له في ديوانه ص78 من خمسة دواوين العرب. قالها حين قتلت بنو عيسى نضلة الأسدي وقتلت بنو أسد منهم رجلين، فأراد عبيد بن حصن عون بني عبس، وأن يخرج بني أسد من حلف بني ذبيان. ([30]) في اللسان (12: 273). "ياعتيق" محرف. وعجزه في اللسان: "ستهديه الرواة إليك عني"، وفي الديوان: "سأهديه إليك إليك عني". ([31]) في الأصل: "توالك". ([32]) في أصل: "تنكير المألكة"، والوجه ما أثبت. على أنه قد روي في اللسان عن محمد بن يزيد أنه قال: "مألك جمع مألكة". ([33]) البيت لسحيم: كما في المجمل. وفي الأصل: "جاءت إليها" صوابه من المجمل. ([34]) في الأصل: "ألكة" صوابه من المجمل. وهو في وزن أقمته أقيمه إقامة، وأصبته أصيبه إصابة. ([35]) في الأصل: "بفلان". ـ
أساس البلاغة
الزمخشري · القرن ١٢مترجمالحروف: ٨٥أ ل ت
" وما آلتناهم من عملهم ".
وتقول ما في مزاودهم ألت ولا في مزايدهم أمت.
لسان العرب
ابن منظور · القرن ١٣مترجمالحروف: ١٬٩٩٨الأَلْتُ: الحَلِفُ.
وأَلَتَه بيمينٍ أَلْتاً: شدَّد عليه. وأَلَتَ عليه: طلَب منه حَلِفاً أَو شهادةً، يقوم له بها. ورُوي عن عمر، رضي اللَّه عنه: أَن رجلاً قال له: اتَّق اللَّه يا أَمير المؤمنين، فسَمِعَها رجلٌ، فقال: أَتَأْلِتُ على أَمير المؤمنين؟ فقال عمر: دَّعْهُ، فلن يَزالُوا بخيرٍ ما قالوها لنا؛ قال ابن الأَعرابي: معنى قوله أَتَأْلِتُه أَتَحُطُّه بذلك؟ أَتَضَعُ منه؟ أَتُنَقِّصُه؟ قال أَبو
القاموس المحيط
الفيروزآبادي · القرن ١٥مترجمالحروف: ٤١* أ ل ت * * أَلَتَهُ * حقه نقصه وبابه ضرب
تاج العروس
الزبيدي · القرن ١٨مترجمالحروف: ٢٬٦١١ألته ماله، وحقه، يألته، ألتا، من حد ضرب: نقصه، وفي التنزيل وما ألتناهم من عملهم من شيء قال الفراء: الألت: النقص. كآلته إيلاتا، مثل أكرم إكراما، وألأته إلآتا رباعيا، مثله، غير أنه مهموز العين، وهكذا ضبط في نسختنا، وصوب عليه، وضبطه شيخنا من باب المفاعلة، ومصدره إلات، بغير ياء، كقتال، واستشهد من شواهد المطول نظيره في قوله:
لهم إلف وليس لكم إلاف قلت: ويشهد له أيضا ما في لسان العرب: ألته
معجم لين
إدوارد لين · القرن ١٩مترجمالحروف: ٣٬١٨٨المدخل: التأَلَتَ
1 أَلَتَ ذ ,aor. اَلِتَ , inf. n.أَلْتٌ, It (a thing) decreased; diminished; lessened; became defective, deficient, incomplete, or imperfect. (Msb.) -A2- أَلَتَهُ حَقَّهُ, (S, M, A, K,) aor. اَلِتَ , (S, M, K,) inf. n. أَلْتٌ (S, M) and اِلَاتَهُ; (M;) and أَلِتَهُ, aor. اَلَتَ ; (Fr;) and ↓ آلتهُ (M, K,) inf. n. اِيلَاتٌ; (K;) as also أَلَاتَهُ, inf. n. اِلَاتٌ, (so in a MS. copy of the
قاموس سالمون
هنري أنتوني سالمون · القرن ١٩مترجمالحروف: ٦١٥المدخل: ءلتأَلَتَ
أَلَتَ I ( n. ac. أَلْت 1 ),
a. Decreased, diminished; abridged.
b. Defrauded.
c. Withheld, restrained; imprisoned.
d. Averted.
e. [ Bi ], Demanded, required ( an oath ); conjured.
آلَتَ
آلَتَ III ,
a. see I (b) .
أَلْت
أَلْت 1 ,
a. Deficiency.
b. Oath.
c. Calumny.
أُلْتَة
أُلْتَة 3t ,
a. Oath.
b. Small gift.
أَلَّتِي
أَلَّتِي ( pl. اَلَّوَاتِي ),
a. [ rel. pron.
كتاب الله
مستخلص من الاستعمال القرآنيمترجمالحروف: ١٣٬٦١٤المدخل: ءلتءلت
أَلَتَ - يَأْلِتُ
أَلَتَ - يَأْلِتُ
ألَتَ - يَأْلِتُ + كائن + كائناً + شيئاً: ينقصه من حقه شيئاً حين سداده ماله وحقه: تشبه القول بالعامية الحالية: يقرط عليه شيئاً
﴿وما ألتناهم من عملهم من شيء﴾
﴿لا يَلِتْكُم من أعمالكم شيئا﴾: لا يصرف عنكم من أعمالكم شيئاً: وهي من" لات - يَلِيْتُ "، وليس من" أَلَتَ - يَأْلِتُ "
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ "
الجذور المجاورةالمجاورة: ١٩ (الإجمالي: ٢٩)
- رهن
الآيات المشتركة: ١ · “Rihl” güneşli havada gökyüzünde beliren parçalı bulut…
- عمل
الآيات المشتركة: ٢ · Amele iş yapmaya alıştırılmış deve veya öküz demektir
- لحق
الآيات المشتركة: ١ · Meyve devşirdikten sonra olgunlaşan meyveler demektir
- شيأ
الآيات المشتركة: ٢ · Şey
- أمن
الآيات المشتركة: ٢ · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir
- عرب
الآيات المشتركة: ١ · “A’rafe” üstü düz dağ demektir
- ذرر
الآيات المشتركة: ١ · Zerre toz demektir
- مرأ
الآيات المشتركة: ١ · Mer’, “merve”den dönüşmüştür
- كسب
الآيات المشتركة: ١ · Kazandı
- دخل
الآيات المشتركة: ١ · Dahl: Kuytu yer demektir
- طوع
الآيات المشتركة: ١ · Koparılmaya elverişli hale gelmiş hurma tanesi veya…
- سلم
الآيات المشتركة: ١ · “Süllem” merdiven demektir
الآيات التي ورد فيها(٢)
وَالَّذِينَ آمَنُوا وَاتَّبَعَتْهُمْ ذُرِّيَّتُهُمْ بِإِيمَانٍ أَلْحَقْنَا بِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ وَمَا أَلَتْنَاهُمْ مِنْ عَمَلِهِمْ مِنْ شَيْءٍ كُلُّ امْرِئٍ بِمَا كَسَبَ رَهِينٌ
Onları eksilttik
تحليل الجذر
تعريف الجذر والخلاصة
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | ألت |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Hemzeli |
| Bağlamsal Yakın Kökler | ولت, نقص, بخس |
| Zıt Kök | وفى |
| Çekirdek Özet 1 | Bir şeyden eksiltmek, kısmak, payını kırpmak ve hakkından alıkoymak |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi adaletin gereği olarak amellerin karşılığından hiçbir eksiltme yapılmaması |
| Çekirdek Özet 3 | Kazanımların korunumu ve hak edişin zayi edilmezliği ilkesi |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca sıradan bir mali eksiltme sayarak soyut amel ve hak ediş zeminindeki kesin güvence boyutunu gözden kaçırmak |
التحليل الثنائي
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| أل | Bir noktada toplanma, belirginleşme, parıldama, bağlama veya sınırlama hissi veren ilksel hareket; ألف, أله, ألو, ألس köklerinde olduğu gibi birleştirme, bağlanma veya hakkın sınırını tayin etme nüansı taşır. | ت | Belirginleşen veya hak edilen şeyin sınırından içeri girerek onu eksiltme, ucundan kesme veya hakkından alıkoyma yönünde eylemi sonlandırma ve daraltma anlamı katar. |
التحليل التصويري للحروف
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| أ | Öküz başı; güç, öncülük, başlangıç | Eylemi başlatan iradeyi, ilk kudreti ve asıl payın varlığını gösterir. |
| ل | Çoban değneği, üvendire; yöneltme, öğretme, bağlama | Belirlenmiş hedefe, sınıra veya hak ölçüsüne doğru yönelmeyi ve sevk edilmeyi anlatır. |
| ت | İşaret, çarpı; im, sınır, antlaşma, son | Varılan son noktayı, sınırlamayı, kayda geçirmeyi ve payın kesinleşmesini ifade eder. |
| ألت | Gücün yöneldiği sınırda pay eksiltme | Güç ve iradeyle sevk edilen bir nesnenin veya hakkın kesinleşmiş sınırından bir parça kopararak onu noksanlaştırma eylemini resmeder. |
الاستعمال التاريخي والمبكر
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir şeyin parçasını kesip eksiltmek, birine vermesi gereken haktan kısmak, az vermek ve bir kimseyi yüzünü döndüğü yönden çevirip alıkoymaktır. Aynı zamanda bağlayıcı bir yemin ile kişinin hareket alanını daraltmak anlamında da kullanılmıştır. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Cahiliye şiirinde eksiltme ve hak kısıntısı manasında kullanılır. Şair Tarafe b. el-Abd muallakasında veya erken Arap kabile hitabetinde hakkın çiğnenmemesi ve eksiltilmemesi bağlamında bu kökten türevlere rastlanır; ancak pakette doğrudan bir beyit bulunmadığı için Veri bulunamadı. |
| Erken Arapça kullanım | Erken dönem rivayetlerinde Hz. Ömer'e hitaben söylenen bir sözde geçer: Bir adamın Hz. Ömer'e «اتَّق اللَّهَ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ» demesi üzerine yanındakinin «أَتَأْلِتُ عَلَى أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ؟» (Müminlerin emîrini kısıtlayıp eksiltmeye mi kalkıyorsun / ona yemin mi verdiriyorsun?) dediği ve kökün burada küçültme, değerden düşürme veya bağlayıcı sorgulama anlamında kullanıldığı nakledilir. |
المصدر Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha ve Kitābü’l-ʿAyn.
الطبقة الاشتقاقية السامية
Sami dilleri ailesinde ألت kökü, özellikle güneybatı Sami sahasında ve Arapçada «noksanlaştırmak, pay kısmak, alıkoymak» anlamıyla belirginleşmiş bir köktür. Kuzeybatı Sami dillerinde (İbranice ve Ârâmîce/Süryanice) kökün doğrudan hemze-lam-tav biçimindeki paralelleri nadir olup kök çoğunlukla ولت veya لوت / ليت kökleriyle biçimsel ve anlamsal bir geçişkenlik gösterir. İbranicedeki ʾālāh (yemin etmek, lanetlemek) ile Arapça el-elt (yemin, bağlayıcı yeminle zorlama) arasında fonetik ve semantik bir kesişme bulunmaktadır; zira yeminin kişiyi sınırlandırması ve hareket serbestisini kısıtlaması, kökün «alıkoyma ve hakkı sınırlama» çekirdeğiyle örtüşür. Kökün temel semantik matrisi, var olan bir bütünden kasıtlı olarak bir mikdarın düşürülmesi, hakkın tam ödenmemesi ve kişinin alacağından geri bırakılması etrafında şekillenmiştir.
درجة الثقة Güçlü
المصدر Brown-Driver-Briggs, Lisān al-ʿArab ve Maqāyīs al-Lugha.
التحليل الاشتقاقي
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | ألت fiili (يَأْلِتُ) | Bir şeyden eksiltmek, noksan kılmak ve hakkından alıkoymak anlamındadır; ولت köküyle eşanlamlı kabul edilir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice ʾālāh (yemin/lanet) ve Batı Sami sınırlandırma kökleri | Yemin ettirerek kısıtlama (الأَلْتُ: الحَلِف) ve bağlama anlamındaki arkaik kullanımlarla morfolojik yakınlık gösterir. | Muhtemel |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik kısıtlama ve eksiltme tabanı | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı |
المصدر Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, Gesenius.
الجذور الشقيقة (التقاليب)
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| ألت | Anlamlı | Eksiltmek, kısmak | Bir şeyin miktarını veya hakkını noksanlaştırmak, alıkoymak. | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| أتل | Anlamlı | Kısa adımlarla yürümek | Ağır ve kısıtlı adımlarla hareket etmek, okun üzerine yazı yazmak. | Ortak kısıtlılık ve daralma nüansı taşır; Kur'an'da geçmez. |
| لات | Anlamlı | Çevirmek, gizlemek, yokluk | Birini yönünden çevirmek (ليت/لوت) veya nefy edatı olarak yokluk bildirmek. | Anlamsal olarak alıkoyma ve olumsuzlama ile irtibatlıdır; Kur'an'da geçer. |
| لتأ | Anlamlı | Vurmak, çarpmak | Bir şeyi yere çalmak veya sertçe vurmak. | Fonetik varyant; Kur'an'da geçmez. |
| تأل | Anlamlı | Yemin etmek, gayret etmek | Bir işe yeminle bağlanmak veya özen göstermek (ألو/تألية ile ilişkili). | Yemin ve kısıtlama boyutuyla bağlantılıdır; Kur'an'da geçmez. |
| تلأ | Anlamlı | Okun üzerine yazı kazımak | Ok veya nesne üzerine mülkiyet ya da işaret imi koymak. | Sınır koyma ve işaretleme nüansı içerir; Kur'an'da geçmez. |
الجذور المجاورة والجذر المضاد
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| ألت | Merkez | Eksiltme ve hakkı kısmama | Özellikle hak edilen bir mükâfattan veya amelden kısıntı yapmayı ifade eder. | Tam olan bir hak edişten eksiltmeyi konu alır. |
| ولت | Komşu | Eksiltme ve eksik bırakma | ألت ile tam bir lafız ve mana ikizliğine sahiptir; diyalektik bir varyanttır. | Hucurât 14'te aynı anlam alanında kullanılır. |
| نقص | Komşu | Genel eksilme ve kısıntı | Her türlü niceliksel, niteliksel veya maddî eksilmeyi kapsayan genel bir köktür. | ألت amele ve hakka yönelik kısıntıya odaklanırken نقص geneldir. |
| بخس | Komşu | Değerini düşürerek haksızlık etme | Bir şeyin gerçek değerini bilerek aşağı çekmek ve hile yoluyla hakkı kısmaktır. | بخس kökünde değer düşürme ve aldatma kastı daha baskındır. |
| وفى | Zıt | Tamamlama ve tastamam verme | Verilmesi gereken hakkı, borcu veya karşılığı hiçbir eksik bırakmaksızın bütünüyle ödemektir. | Kökün zıddı olup hak edişin tam olarak karşılanmasını temsil eder. |
مقابلات المعنى في لغات أخرى
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | ألت | Eksiltmek, kısmak | Bir kimsenin hak ettiği paydan veya amel karşılığından eksiltme yapmak. | Kesin |
| Latince | diminuere, defraudare | Azaltmak, kısmak, hakkından çalmak | Diminuere fiziksel ve hukuki eksiltmeyi karşılarken, defraudare hakkı eksik bırakma nüansını taşır. | Güçlü |
| İngilizce | to diminish, to deprive, to curtail | Eksiltmek, mahrum etmek, kısmak | Curtail kısıntıya gitmeyi, deprive ise hakkı vermekten alıkoymayı tam olarak verir. | Güçlü |
| Almanca | schmälern, entziehen, verkürzen | Eksiltmek, daraltmak, payını kısmak | Schmälern hak veya itibar eksiltmesini, verkürzen ise pay kısıntısını çok iyi yansıtır. | Güçlü |
| Fransızca | diminuer, léser, retrancher | Azaltmak, zarara uğratmak, eksiltmek | Retrancher bir bütünden pay kesmeyi, léser ise haktan eksiltip mağdur etmeyi ifade eder. | Güçlü |
المصدر Lane’s Lexicon, Oxford Latin Dictionary ve Cassell’s German/English Dictionary.
الوجوه والنظائر
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| Mâzî fiil formu (أَلَتْنَا) | Amel karşılığından hiçbir eksiltme yapmama | İman edenlerin soylarının kendilerine katılacağını ve ana babaların amellerinden zerre kadar eksiltilmeyeceğini bildiren uhrevî mükâfat bağlamı: Tûr 52:21. |
سياق الكلام والفقه والتفسير والحديث
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Adalet ve va‘d-va‘îd prensibi | Allah'ın kulların iyi amellerinin sevabından kısıntı yapıp yapmayacağı; ilahi adalet gereği hiçbir sevabın eksiltilmeyeceği güvencesi. | İlahi adaletin amelleri eksiksiz karşılama garantisi olarak tecelli etmesi. |
| Fıkıh | Hakların tastamam ödenmesi | İşçinin veya hak sahibinin ücret ve alacaklarından keyfi kesinti yapılmasının haram oluşu prensibiyle dolaylı irtibat. | Haktan kısıntı yapmama ve eksiksiz teslim etme ilkesi. |
| Tefsir | Tûr 52:21 tefsiri | Zürriyetin babaların derecesine yükseltilmesinin, babaların kendi sevaplarından kesilerek mi yoksa lütuf olarak mı gerçekleştiği tahlili. | Eksiltmeksizin katma ve lütuf ile adaletin birleşimi. |
| Hadis | Rivayet dili ve yemin bağlamı | Erken dönem metinlerinde bir kimseyi zorlayıcı yeminle sınırlama veya değerini eksiltme anlamındaki kullanımı. | Kısıtlama, sorgulama ve hakkı daraltma anlamında kullanımı. |
تحليل النظام الديني والعلمي والسياسي والاقتصادي
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Uhrevî adalet ve mükâfat | Karşılığın dokunulmazlığı | Sevapların eksilmeden korunması | İman eden kimsenin ameli, başka bir lütuf veya tasarruf gerekçesiyle noksanlaştırılamaz. | Kesin |
| İlmi | Veri ve değer korunumu | Sistematik korunum | Çıktının girdi aleyhine kayba uğramaması | Bilgi veya değer aktarımında temel kütlenin haksız kayba uğramaması prensibidir. | Muhtemel |
| Siyasi | Kamu yönetimi ve tebaa hakları | Kazanılmış hakların korunması | Keyfi kesintilerin önlenmesi | Yöneticinin, tebaanın emek ve liyakat payından kısıntı yapma yetkisinin bulunmamasıdır. | Güçlü |
| İktisadi | Emek ve ücret dengesi | Ücret kesintisi yasağı | Emek karşılığının tam ifası | Üretilen değerden veya sözleşmeye bağlı alacaktan hiçbir eksiltme yapılmaması kuralıdır. | Güçlü |
التماثل في العلوم العددية والإنسانية
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Kütle ve enerjinin korunumu | Kapalı bir sistemde hiçbir büyüklüğün yoktan kaybolmaması, toplam değerden kendiliğinden eksilme gerçekleşmemesi yapısıyla denktir. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Kazanılmış haklara saygı ilkesi | Hukukta bir öznenin meşru yoldan elde ettiği hak ve yetkilerin sonradan kısıntıya uğratılamaması ve eksiltilememesi normudur. | Kesin |
التضييق الخاطئ وخطر الخطأ
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca sıradan bir çıkarma veya matematiksel eksiltme gibi düşünerek, arkasındaki ahit, adalet ve hak kısıntısı boyutunu ihmal etmek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Bir hak edişin, başka birine fayda sağlama bahanesiyle dahi olsa asla zedelenmeyeceği; lütfun başkasının hakkından kısılarak üretilmeyeceği ilahi adaleti. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Cennette alt derecedeki zürriyetin üst derecedeki ebeveyne kavuşturulmasının, ebeveynin amel havuzundan eksiltilerek yapıldığı zannına kapılmak. |
خلاصة موجَّهة لفهم القرآن
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | İlahi adaletin hiçbir şart altında hak edilmiş sevabı ve değeri kısıntıya uğratmayacağını, fazl ve lütfun bir başkasının hak kaybı pahasına gerçekleşmeyeceğini açıkça ortaya koyduğu için vazgeçilmezdir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Ahiret halleri, cennet mükâfatları, zürriyetin ebeveyne ilhakı ve amellerin karşılıksız kalmayacağını bildiren ceza-mükâfat ayetlerinde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Şefaatin veya aile fertlerinin birbirine katılmasının, hak sahibinin amelinden bir bedel ödenerek veya onun derecesi düşürülerek yapılacağı şeklindeki hatalı telakkileri kökten düzeltir. |
التركيب النهائي والنموذج الرياضي
- Somut anlamBir bütünden pay kesmek, bir kimsenin alacağını kısmak, vermesi gerekeni eksiltmek veya yönünden alıkoymaktır.
- Soyut anlamHak edilmiş bir değerin, emeğin veya sevabın hiçbir dış müdahale veya ilave lütufla noksanlaştırılmaması, mutlak adaletle korunmasıdır.
- Sistematik karşılıkAdaletin sıfır kayıp ilkesi; fazilet ve ihsan tasarruflarının mevcut hak edişlerin aleyhine işlemediği korunum mekanizmasıdır.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde başlangıçtaki amel veya hak ediş değerini, ise ilave lütuflar ve ilişkilerden sonraki nihai değeri temsil eder; ifadesi hak edilen değerde hiçbir eksilmenin (لت / ألت) gerçekleşmediğini, sistemin sıfır kayıpla korunduğunu gösterir.