أيه

اختصارات لوحة المفاتيح

البحث
/
ملاحظة جديدة
n
الآية السابقة / التالية
[ ]
وضع القراءة
f
وضع الشبكة
g
كون القرآن
e
إغلاق / رجوع
Esc

أيه

أ - ي - ه

جذر
  • لا يرد هذا الجذر في القرآن.
  • المعاجم: ٨

تشمل هذه الصفحة أيضًا الكتابات: ايه

ملاحظاتي

المعاجم(٨)

كتاب العين

الخليل بن أحمد · القرن ٨مترجمالحروف: ٦٬٥٥٤
باب الثلاثي اللفيف من باب الهاء الهاءُ حرفٌ هَشٌّ لَيِّنٌ قد يجيء خَلَفا من الأَلِف الّتي تُبْنَى للقَطْع. هاء: ها بمعنى: خُذْ، فيه لغاتٌ للعرب معروفةٌ، ويُقال: ها يا رجلُ، وللرَّجُلَيْن: هاؤما، وللرِّجال: هاؤم. قال الله جلّ وعزّ في هذه اللّغة، لأَنَّ القرآنَ نَزَلَ بها: "فأمّا من أُوتيّ كتابَهُ بيمينه، فيقول: هاؤم اقرءوا كتابيه". جاء في التَّفسير: أنَّ الرّجلَ من المؤمنين? يعْطَى كتابَهُ بيمينه،
اقرأ المدخل كاملًا

الصحاح

الجوهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ٧١٥
إيهِ: اسمٌ سمِّيَ به الفعل، لأنَّ معناه الأمر. تقول للرجل إذا استزدتَه من حديثٍ أو عملٍ: إيهِ بكسر الهاء. قال ابن السكيت: فإنْ وَصَلْتَ نَوَّنْتَ فقلتَ: إيهٍ حَدِّثْنا. قال ابن السَريّ: إذا قلتَ إيهِ يا رجل فإنَّما تأمره بأن يزيدك من الحديث المعهود بينكما، كأنَّك قلت: هاتِ الحديث: وإن قلت: إيه بالتنوين، فكأنّك قلت: هاتِ حديثاً لأنَّ التنوين تنكيرٌ فإذا أَسْكَتَّهُ وكفَفْته قلتَ: إيهاً عنَّا. وإذا
اقرأ المدخل كاملًا

مقاييس اللغة

ابن فارس · القرن ١١مترجمالحروف: ٧٬٩٧٧
(باب الهمزة والياء وما يثلثهما في الثلاثي) (أيد) الهمزة والياء والدال أصلٌ واحد، يدلّ على القوة والحِفْظ. يقال أيّدَه الله أي قوّاه الله. قال تعالى: ﴿والسَّماءَ بَنَيْنَاهَا بِأَيْدٍ﴾ [الذاريات 47]. فهذا معنى القوّة. وأمّا الحفظ فالإياد كلُّ حاجزٍ الشيءَ يَحفَظُه. قال ذو الرمّة: دفَعْناهُ عن بَيْضٍ حِسَانٍ بأجْرَعٍ *** حَوَى حَوْلَها مِنْ تُربِهِ بإيادِ([1])(أير) الهمزة والياء والراء كلمةٌ واحدة
رابط المدخل

(باب الهمزة والياء وما يثلثهما في الثلاثي) (أيد) الهمزة والياء والدال أصلٌ واحد، يدلّ على القوة والحِفْظ. يقال أيّدَه الله أي قوّاه الله. قال تعالى: ﴿والسَّماءَ بَنَيْنَاهَا بِأَيْدٍ﴾ [الذاريات 47]. فهذا معنى القوّة. وأمّا الحفظ فالإياد كلُّ حاجزٍ الشيءَ يَحفَظُه. قال ذو الرمّة: دفَعْناهُ عن بَيْضٍ حِسَانٍ بأجْرَعٍ *** حَوَى حَوْلَها مِنْ تُربِهِ بإيادِ([1])(أير) الهمزة والياء والراء كلمةٌ واحدة وهي الرِّيح. واختُلِف فيها، قال قوم: هي حارّة ذات أُوارٍ. فإن كانَ كذا فالياء في الأصل واوٌ. وقد مضى تفسير ذلك في الهمزة والواو والراء. وقال الآخرون: هي الشَّمال الباردة بلغة هُذَيل. قال: وإنَّا مَسامِيحٌ إذا هَبّت الصَّبا *** وإنّا مَراجِيحٌ إذا الإِيرُ هَبَّتِ([2])(أيس) الهمزة والياء والسين ليس أصلاً يقاس عليه، ولم يأتِ فيه إلا كلمتان ما أحسَِبهما من كلام العرب، وقد ذكرناهما لذكر الخليل إيّاهما. قال الخليل: أَيْسَ كلمةٌ قد أُمِيتَتْ ([3])، غير أن العرب تقول: "ائت به من حيثُ أَيْسَ وليس" لم يُستعمل أَيْسَ إلا في هذه فقط، وإنما معناها كمعنى [حيث([4])] هو في حال الكينونة والوُجْد والجِدَة. وقال: إنّ "ليس" معناها لا أيْسَ، أي لا وُجْدَ. والكلمة الأخرى قول الخليل إنّ التأييس الاستقلال؛ يقال ما أيّسْنَا فلاناً([5]) أي ما استقلَلْنا منه خيراً. وكلمةٌ أخرى في قول المتلمِّس: * تُطيف به الأيَّامُ ما يتَأَيَّسُ([6]) * قال أبو عبيدة: لا يتأيَّس لا يؤثِّر فيه شيء. وأنشد: * إنْ كنت جُلْمودَ صَخْرٍ لا يُؤَيّسُهُ([7]) * أي لا يؤثّر فيه. (أيض) الهمزة والياء والضاد كلمة واحدةٌ تدلُّ على* الرّجوع والعَوْد، يقال آض يَئيضُ، إذا رجع. ومنه قولهم قال ذاك أيضاً، وفعَله أيضاً. (أيق) الهمزة والياء والقاف كلمةٌ واحدةٌ لا يُقاس عليها. قال الخليل: الأَيق الوَظيف، وهو موضع القَيد من الفَرَس. قال الطرماح: وقامَ المَهَا يُقْفِلْنَ كلَّ مُكَبَّلٍ *** كما رُصَّ أَيْقَا مُذْهبِ اللّونِ صَافِنِ([8])قال الأصمعي وأبو عمرو: الأَيق القَيْن، وهو موضع القَيْد من الوظيف. (أيك) الهمزة والياء والكاف أصلٌ واحد، وهي اجتماعُ شجر. قال الخليل: الأيكة غَيضةٌ تُنْبِتُ([9]) السِّدرَ والأراك. ويقال [أَيكةٌ([10])] أَيِّكَةٌ، وتكون من ناعم الشّجر. وقال أصحاب التفسير: كانوا أصحابَ شجرٍ ملْتَفّ. يعني قوله تعالى: ﴿كَذَّبَ أَصْحَابُ الأَيْكَةِ﴾ [الشعراء 176]، قال أبو زياد: الأيْكة جماعة الأرَاك. قال الأخطل([11]) من النّخيل([12]) في قوله: يكادُ يَحَارُ المجتَني وَسْطَ أَيْكِهَا *** إذا ما تنادَى بالعَشِيِّ هديلُها (أيم) الهمزة والياء والميم ثلاثة أصول متباينة: الدُّخَان، والحيّة، والمرأة لا زوج لها. أما الأوّل فقال الخليل: الإيَام الدُّخَان. قال أبو ذؤيب: فلمّا جَلاهَا بالإيام تحيَّزَتْ *** ثُباتٍ عَليها ذُلُّها واكتئابُها([13])يعني أنّ العاسِل جَلاَ النّحلَ بالدُّخان. قال الأصمعيّ: آمَ الرجل يؤوم إياماً، دَخَّنَ على الخليّة ليخرج نَحلُها فيشتار عسلَها، فهو آيم، والنَّحلة مَؤُومةٌ، وإن شئتَ مَؤُومٌ عليها. وأما الثّاني فالأيمْ من الحيّات الأبيض، قال شاعر: كأن زِمَامَها أَيْمٌ شُجَاعٌ *** ترأَّدَ في غُضُونٍ مُغْضَئِلَّه([14])وقال رؤبة([15]): وبَطْنَ أيْمٍ وقَواماً عُسْلُجَا *** وكفلاً وَعْثاً إذا تَرَجْرَجا([16])قال يونس: هو الجانّ من الحيات. وبنو تميم تقول أيْنٌ. قال الأصمعيّ: أصله التشديد، يقال أَيِّمٌ وَأَيْمٌ، كَهَيِّن وَهَيْن. قال: إلاّ عواسِرُ كالمِراط مُعِيدَةٌ *** باللَّيلِ مَوْرِدَ أَيِّمٍ مُتَغَضِّفِ([17])والثالث الأيِّم: المرأة لا بَعْلَ لها والرجل لا مَرأةَ له. وقال تعالى: ﴿وَأَنْكِحُوا الأَيَامَى مِنْكُمْ﴾ [النور 32]. وآمت المرأة تئِيمُ أَيْمَةً وأُيُوماً. قال: أفاطِمُ إنِّي هالِكٌ فتأيَّمي *** ولا تَجزَعِي كلُّ النساء تَئِيمُ([18]) (أين) الهمزة والياء والنون يدلّ على الإعياء، وقُرب الشَّيء. أما الأوَّل فالأيْن الإعياء. ويقال لا يُبْنَى منه فِعلٌ. وقد قالوا آنَ يَئين أَيْناً. وأما القُرب فقالوا: آن لَكَ يَئِينُ أيْنا. وأما الحيّة التي تُدْعَى (الأين) فذلك إبدالٌ والأصل الميم. قال شاعر: يَسْرِي على الأَيْنِ والحيَّاتِ محْتفِياً *** نَفِسي فِداؤُك مِن سارٍ على ساقِ ([19])(أيه) وأما الهمزة والياء والهاء فهو حرفٌ واحد، يقال أيّهَ تأيِيهاً إذا صوَّت. وقد قلنا إنّ الأصواتَ لا يُقاس عليها. (أيي) الهمزة والياء والياء أصلٌ واحد، وهو النَّظَر([20]). يقال تأيَّا يتأيَّا تَأَيِّياً، أي تمكَّث. قال: قِفْ بالدِّيار وقوفَ زائرْ *** وتأَيَّ إنّك غيرُ صاغرْ([21])قال لبيد: وتأَيَّيْتُ عليه قَافِلاً *** وعلى الأرض غَيَايَاتُ الطَّفَلْ([22])أي انصرفتُ على تُؤَدة. ابن الأعرابيّ: تأيّيْت [الأمرَ([23])]: انتظرت إمكانَه. قال عديّ: تَأَيَّيْتُ منهن المصير فلم أزَلْ *** أُكَفْكِفُ عنِّي واتِناً ومُنَازِعا([24])ويقال: ليست هذه بدار تَئِيّة([25])، أي مُقام. وأصلٌ آخر، وهو التعمُّد، يقال تآيَيْتُ، على تفاعلت، وأصله تعمَّدت آيَتَه وشخصَه. قال: * به أتآيا كُلَّ شأنٍِ ومَفْرِقِ([26]) * وقالوا: الآية العلامة، وهذه آيةٌ مَأَيَاةٌ، كقولك عَلامَة مَعْلَمَة. وقد أيَّيْت([27]). قال: ألا أبلغ لَدَيْكَ بني تميم *** بآيةِ ما تُحِبُّونَ الطَّعاما([28])قالوا: وأصل آية أَأْيَة بوزن أعْية، مهموز همزتين، فخفّفت الأخيرة فامتدّت. قال سيبويه: موضع العين من الآية واو؛ لأنّ ما كان* موضع العين [منه([29])] واواً، واللام ياءً، أكثرُ ممّا موضِع العينِ واللامِ منه ياءان، مثل شوَيتُ، هو أكثر في الكلام حَيِيتُ. قال الأصمعيّ: آيةُ الرَّجُل شخْصُه. قال الخليل: خَرَجَ القوم بآيتهم أي بجماعتهم. قال بُرْج بن مُسْهِر: خَرَجْنا من النَّقْبَينِ لا حَيَّ مِثْلنا *** بآيَتِنا نُزْجِي المَطِيَّ المَطَافِلاَ([30])ومنه آية القرآن، لأنَّها جماعةُ حروفٍ، والجمعُ آيٌ، وإياة الشمس ضوءُها، وهو من ذاك، لأنّه كالعلامة لها. قال: سَقَتْه إياة الشَّمسِ إلاّ لِثَاتِهِ *** أَسِفَّ ولم يُكْدَمْ عليه بإثمِدِ([31])تم كتاب الهمزة ويتلوه كتاب الباء --------------------- ([1]) البيت في ديوان ذي الرمة 141 واللسان (4: 43). وهو في صفة ظليم. ورواية الديوان: "ذعرناه عن بيض". ([2]) لحذيفة بن أنس الهذلي من قصيدة في أشعار الهذليين بشرح السكري ص223 على هذا الروي وليس فيها البيت. وفي اللسان: * وإنا لأيسار إذا الإير هبت * والأير للريح يقال بفتح الهمزة وكسرها، ويقال أيضاً بفتح الهمزة وتشديد الياء المكسورة. ([3]) نسب في اللسان هذا الكلام إلى الليث. وقال بعده: "إلا أن الخليل ذكر أن العرب تقول.." الخ. ([4]) التكملة من اللسان. ([5]) في الأصل: "فلاناً" وفي اللسان: "ما أيسنا فلاناً خيراً". ([6]) صدره كما في ديوانه ص6 من نسخة الشنقيطي واللسان (أيس): * ألم تر أن الجون أصبح راسياً * ([7]) في المخصص (10: 95) واللسان (5: 133) مع نسبته في اللسان إلى العباس بن مرداس * إن تك جلمود بصر لا أؤيسه * وتمامه فيهما: * أوقد عليه فأحميه فينصدع * ([8]) الكلمة الأولى من البيت ساقطة في الأصل، وإثباتها من ديوان الطرماح 164 واللسان (أيق، صفن). والمها: البقر، يعني بها النساء. يقفلن: يسددن، ورواية اللسان: "يعقلن". والمكبل، أراد به الهودج، كما في شرح الديوان. ورص، بالصاد المهملة، أي قيد وأزلق. وفي الأصل: "رص"، صوابه من الديوان. ([9]) في الأصل: "تنته" صوابه في اللسان. ([10]) تكملة ليست في الأصل. وفي اللسان: "وأيك أيك مثمر، وقيل هو على المبالغة". ([11]) في الأصل: "قال أبو ذوب الأخطل". والبيت التالي في ديوان الأخطل 243. ([12]) لعلهما: "يعني النخيل". ([13]) البيت في ديوان أبي ذؤيب ص79 برواية: "فلما اجتلاها". ([14]) أنشده في اللسان (رأد، غضل). وفي الأصل: "معضله" صوابه في اللسان (غضل) . ([15]) كذا، وصوابه "العجاج". والرجز في ديوان العجاج ص8. وبهذه النسبة الصحيحة ورد في اللسان (14: 306). ([16]) في الأصل: "وكفا" صوابه من الديوان. ([17]) البيت لأبي كبير الهذلي، كما في ديوان الهذليين (2: 105) وأمالي القالي (2: 89) واللسان (صيف، غضف) وانظر الحيوان (4: 254). وقبل البيت : ولقد وردت الماء لم تشرب به *** زمن الربيع إلى شهور الصيف ([18]) كان المفضل ينشده: "كل النساء يتيم" انظر اللسان (يتم). والرواية في اللسان "فتثبتي". ([19]) لتأبط شراً من القصيدة الأولى في المفضليات. محتفياً:حافياً. وفي الأصل: "مخفياً" محرف. ([20]) النظر، بمعنى الانتظار، يقال نظره وانتظره وتنظره. ([21]) البيت للكميت كما سبق في 141، وكما في الأغاني (15: 111) واللسان (18: 67). ([22]) البيت في ديوان لبيد 15 طبع فينا سنة 1881 واللسان (19: 381) وعجزه في اللسان (13: 428). والغياية، بياءين: ظل الشمس بالغداة والعشي، أو ضوء شعاع الشمس. في الأصل: "غيابات" محرف. وكلمة "الطفل" وردت ساقطة في الأصل مثبتة قبل بيت الكميت السابق. ([23]) بمثلها يلتئم الكلام. ([24]) الواتن: الدائم الذي لا ينقطع. وفي الأصل: "وأنا منازعا". ([25]) في الأصل: "تأية" تحريف. وفي شعر الحادرة: ومناخ غير تئية عرسته *** قمن من الحدثان نابي المضجع ([26]) في الأصل: "به تيا أيا". ([27]) في اللسان: "وأيا آية: وضع علامة". ([28]) انظر صحة إنشاد هذا البيت في الخزانة (3: 139) حيث نسب إلى يزيد بن عمرو بن الصعق. ([29]) التكملة من اللسان (18: 67) حيث نقل عن سيبويه. ([30]) البيت في اللسان (18: 66) برواية "نزجي اللقاح". ([31]) البيت لطرفة في معلقته. ويروى: "ولم تكدم".

كتاب الباء: ـ

أساس البلاغة

الزمخشري · القرن ١٢مترجمالحروف: ١٥٩
أ ي ه أيهت به إذا صحت به‏.‏ وإيه حديثاً‏:‏ استرادة‏.‏ وإيهاً لا تحدث‏:‏ كف‏.‏ قال ذو الرمة‏:‏ وقفنـا فقلنـا إيـه عـن أم سالم وكيـف بتكليـم الديـار البلاقـع
اقرأ المدخل كاملًا

لسان العرب

ابن منظور · القرن ١٣مترجمالحروف: ٢٬٥١٧
إِيهِ: كلمةُ اسْتِزادة واسْتِنْطاقٍ، وهي مبنية على الكسر، وقد تُنَوَّنُ. تقول للرجل إِذا اسْتَزَدته من حديث أَو عمل: إِيهِ، بكسر الهاء. وفي الحديث: أَنه أَنشد شعر أُمية بن أَبي الصَّلْتِ فقال عند كل بيت إِيهِ؛ قال ابن السكيت: فإِن وصلت نوَّنت فقلت إِيهٍ حَدِّثْنا، وإِذا قلت إِيهاً بالنصب فإِنما تأْمره بالسكوت، قال الليث: هِيهِ وهِيهَ، بالكسر والفتح، في موضع إِيه وإيهَ. ابن سيده: وإِيهِ كلمة زجر
اقرأ المدخل كاملًا

القاموس المحيط

الفيروزآبادي · القرن ١٥مترجمالحروف: ٣٣٣
* أ ي ه * * إيهِ * اسم فعل الأمر ومعناه طلب الزيادة من حديث أو عمل فإن وصلت نونت فقلت إيه حدثنا وقيل إيه أمر بالزيادة من الحديث المعهود وإيه بالتنوين طلب حديث ما وإذا سكته وكففته قلت * أيْهاً * عنا وإذا أردت التبعيد قلت * أيْهًا * بفتح الهمزة بمعنى هيهات ومن العرب من يقول * أيْهَأتَ * بمعنى هيهات وربما قالوا * أيْهَانِ * بكسر النون
اقرأ المدخل كاملًا

تاج العروس

الزبيدي · القرن ١٨مترجمالحروف: ٤٬٤١٥
: ( *!إِيهِ ، بكسْرِ الهَمْزةِ والهاءِ ) : ) اسمٌ سُمِّي به الفِعْلُ . ( و ) إيهَ ، بكسْرِ الهَمْزةِ مع ( فتحِها ) أَي الهاءِ ، وهذه عن الليْثِ ، ( وتُنَوَّنُ المَكْسورَةُ ) : ) وهي ( كلِمَةُ اسْتِزادةٍ واسْتِنْطاقٍ ) ، تقولُ للرَّجُلِ إذا اسْتَزَدْته مِن حدِيثٍ أَو عَمَلٍ : إيهِ ، بكسْرِ الهاءِ . وفي الحدِيثِ : أنَّه أَنْشَدَ شِعْرَ أُميَّة بنِ أَبي الصَّلْتِ فقالَ عنْدَ كلِّ بيتٍ : إيهِ . (
اقرأ المدخل كاملًا

معجم لين

إدوارد لين · القرن ١٩مترجمالحروف: ٥٬٣٣٧
المدخل: ايهايّه بِهَا 2 ايّه بِهَا ايه بها , (S, TA,) and, accord. to some, بِهِمْ (TA,) and بِهِ, (K, * TA,) inf. n. تَأْيِيهٌ, (S, K,) He cried out to, or shouted to, and called, (S, K, TA,) them, namely, camels, (S, TA,) and, accord. to some, horses, and men, (TA,) and him, (K, TA,) namely, a camel: (TA:) or ايّه به signifies he said to him, namely, a man, and a horse, يَا وَيْهَاهْ [Ho! On!]: (A
اقرأ المدخل كاملًا

تحليل الجذر

تعريف الجذر والخلاصة

AlanDeğer
Kökأيه
YapıÜçlü
Özel DurumHemzeli ve illetli
Bağlamsal Yakın Köklerندو, صوت, هتف
Zıt Kökصمت
Çekirdek Özet 1Ses çıkarma, bağırma, belirli bir nida veya seslenişle muhatabın dikkatini çekme
Çekirdek Özet 2Kur'an hitaplarında muhatabı teyakkuza geçiren, ilgiyi toplayan ve teklifi başlatan nida ekseni
Çekirdek Özet 3İlahi hitabın muhatabını doğrudan belirleyip zihni uyanıklık ve sorumluluk bilinci inşa etmesi
Kritik Hata RiskiHitap ve nida unsurlarını anlamsız edat veya biçimsel dolgu sayarak hitabın uyarıcı ve dönüştürücü gücünü ıskalamak

التحليل الثنائي

Biliteral ÇekirdekTemel AnlamEklenen UnsurOluşan Anlam Farkı
أيİşaret etme, belirleme, dikkat yöneltme ve odak noktası oluşturma tabanı; nitekim أيد, أيم, أين ve أيي köklerinde de belirli bir yöne, duruma veya göstergeye odaklanma anlamı esastır.هSoluğun dışarı bırakılması ve nefesle sesin açığa vurulması eklenerek zihinsel işaretleme eylemi sesli bir nida, uyarı ve doğrudan seslenişe dönüştürülmüştür.

التحليل التصويري للحروف

BirimPiktografik İmge / HareketAnlam Açıklaması
أÖküz başı; güç, öncülük, başlangıçHareketi başlatan iradi çıkış, ilk hamle ve seslenişin kaynak noktası
يEl ve kol; iş, yapma, uzanmaMuhataba doğru yönelme, ona uzanma ve ilgiyi yakalama hareketi
هKollarını kaldırmış insan; dikkat çekme, ortaya çıkma, nefesSesin ve soluğun yükselmesi, fark edilme talebi ve dikkatin uyanması
أيهGüçlü bir başlangıçla muhataba doğru uzanarak nefes ve ses vasıtasıyla onun dikkatini bütünüyle kendine çekme hareketi

الاستعمال التاريخي والمبكر

AlanVeri
İlk fiziksel anlamİnsanlara veya develere seslenmek, dikkatlerini toplamak veya onları yönlendirmek amacıyla ses çıkarmak; muhatabı belirli seslerle çağırmak
Cahiliye şiiri kullanımıVeri bulunamadı
Erken Arapça kullanımEmevî dönemi şairi Zü'r-Rumme'nin terk edilmiş yurt kalıntılarına seslenişinde sözün devamını isteme anlamındaki kullanımı: وَقَفْنا فقُلنا: إيهِ عن أمِّ سالـمٍ / وما بالُ تَكْليم الرُّسُومِ البَلاقِعِ

المصدر Kitābü'l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāga.

الطبقة الاشتقاقية السامية

Sami dillerinde deiktik ve ünlemsel yapılar doğrudan fonosemantik köklerle ilişkilidir. Seslenme, çağırma ve dikkat çekme kökleri genellikle soluklu ünsüzler ve yarı ünlülerle şekillenir. İbranicede nida ve haykırış bildiren הוֹי ile dikkat çekme ünlemi הֵא, Süryanicede benzer çağrı ve seslenme unsurları aynı semantik alanı paylaşır. Arapçada أيه kökü, ses çıkarma ve çağırma eylemini fiilleştirmiş (et-te'yîh: seslenmek, nida etmek); aynı zamanda bir şeyin devamını isteme veya susmayı emretme bildiren ses öykünmeli kelimelerin ve muhatabı söze hazırlayan nida yapılarının zeminini oluşturmuştur.

درجة الثقة Güçlü

المصدر Brown-Driver-Briggs Hebrew and English Lexicon, Payne Smith Syriac Dictionary, Lisān al-ʿArab.

التحليل الاشتقاقي

KatmanVeriAçıklamaGüven
İç Arapça etimolojik yönet-Te'yîh (التأييه) ve seslenme formlarıSes çıkarmak, bağırmak, deveye veya insana seslenerek dikkatini yönlendirmekKesin
Sami dilleriyle etimolojik ilişkiİbranice הוֹי (hōy) ve הֵא (hē), Süryanice nida kökleriMuhatabın dikkatini çekmek üzere kullanılan soluklu seslenme ve ünlem morfemleriyle örtüşmeGüçlü
Daha geniş dilsel ilişkiAfro-Asyatik ünlem ve işaret tabanlarıErken dil katmanlarında dikkati dış dünyaya veya muhataba yönelten deiktik ses çekirdekleriyle paralellikMuhtemel

المصدر Maqāyīs al-Lugha, Brown-Driver-Briggs, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques.

الجذور الشقيقة (التقاليب)

KombinasyonDurumTemel AnlamAnlam DetayıNot
أيهAnlamlıSeslenmek, bağırmakBir kimseye veya hayvana nida ederek ses çıkarmak, dikkatini çekmekHedef kök; Kur'an'da geçer
أهيKök olarak oluşmayanVeri bulunamadıVeri bulunamadıArapçada mühmel kabul edilmiştir
يأهAnlamı bulunmayanVeri bulunamadıVeri bulunamadıKlasik sözlüklerde kayıtlı anlamı yoktur
يهأKök olarak oluşmayanVeri bulunamadıVeri bulunamadıArapçada mühmel kabul edilmiştir
هأيAnlamı bulunmayanVeri bulunamadıVeri bulunamadıKlasik sözlüklerde kayıtlı anlamı yoktur
هيأAnlamlıHazırlamak, uygun kılmakBir şeyi maksada uygun hale getirmek, düzenlemekKur'an'da geçer; farklı semantik hat

الجذور المجاورة والجذر المضاد

Kökİlişki TürüAnlam AlanıKarşılaştırmalı NüansAnlam Detayı
أيهMerkezSeslenme ve dikkat çekmeSesi yükselterek muhatabın doğrudan dikkatini odaklama ve teyakkuza geçirmeÇağırma ve uyarının ilk hamlesidir
ندوKomşuÇağırma ve seslenmeBelirli bir mesafeden muhatabı davet etmek üzere ses çıkarmaToplanma ve çağrılma boyutu öne çıkar
صوتKomşuGenel ses çıkarmaNida kastı olmaksızın her türlü işitilebilir sesAnlam ve irade taşımayan sesleri de kapsar
هتفKomşuÇığlık ve haykırışŞiddetli, coşkulu veya acil bir nida ile haykırmaSesin şiddeti ve duygusal tonu belirleyicidir
صمتZıtSessizlik ve suskunlukSes çıkarmaktan kaçınma, iletişimi ve sesi bütünüyle kesmeSeslenişin ve nidanın tam karşıtıdır

مقابلات المعنى في لغات أخرى

DilKelime / KelimelerKısa AnlamDetayGüven
ArapçaأيهSeslenmek, nida etmekMuhatabın dikkatini çekmek üzere ses çıkarmak ve çağırmakKesin
Latincevocare, appellareÇağırmak, seslenmekDikkati çekme ve hitap etme yönünü karşılar; soluklu ünlem nüansı eksiktirGüçlü
İngilizceto call out, to hailSeslenmek, dikkat çekmekUzaktan seslenip dikkati yöneltmeyi karşılar; lafzi morfolojik özellikleri tam vermezGüçlü
Almancaanrufen, zurufenSeslenmek, nida etmekBirine doğru ses çıkarma hareketini karşılarGüçlü
Fransızcainterpeller, hélerSeslenmek, durdurup dikkatini çekmekMuhatabı uyararak durdurma ve dikkatini alma boyutunu yansıtırGüçlü

المصدر Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Le Robert Dictionnaire.

الوجوه والنظائر

Form / KullanımAnlam YüzüAyet Tipi / Bağlam
أَيُّهَا / أَيُّهَMüminlere doğrudan teklif ve hüküm uyarısıHukuki ve ahlaki mükellefiyet bildiren ayetlerin başında zihni uyandırma; Bakara 2:104, Nûr 24:31
أَيُّهَاİnsanlığa varoluşsal çağrıBütün insanları yaratılış, sorumluluk ve tevhid zemininde ortak dikkate davet etme; Nisâ 4:1, Hac 22:1
أَيُّهَMuhataba özgü doğrudan yüzleşme nidasıBelirli bir vasfa veya varlık türüne doğrudan hitap ederek dikkat toplama; Zuhruf 43:49, Rahmân 55:31

سياق الكلام والفقه والتفسير والحديث

DisiplinKullanım AlanıTartışma NoktasıAnlam Yoğunlaşması
KelamHitâb-ı ilâhînin mahiyeti ve teklifİlahi hitabın ezeliyeti ve hitap lafızlarının muhatap üzerindeki ilzam edici etkisiVarlığa yönelen iradi ve bağlayıcı ilahi çağrı
FıkıhHükümlerin umum ve hususuNida formlarının kimleri kapsadığı; hitap lafzının tahsis veya teşmil kabiliyetiMükellefiyet dairesini sınırlandırma ve belirleme
TefsirBelagat ve tenbih tahliliNida edatının muhatabın zihnini hazırlama ve ayet metinlerindeki imla özellikleriDikkati uyanık tutarak söze odaklama
HadisRivayet üslubu ve seslenmeŞiir veya söz dinlerken devam talebini bildiren nida ifadelerinin kullanımıİletişimin akışını ve canlılığını sürdürme

تحليل النظام الديني والعلمي والسياسي والاقتصادي

SistemBağlamKarşılıkİşlevAçıklamaGüven
DiniVahiy ve teklif süreciİlahi çağrıMuhatabı uyandırmaİnsanın gafletini giderip emre hazır hale getirirKesin
İlmiTalim ve tedris ortamıDikkat yoğunlaştırmaOdaklanmayı sağlamaÖğrenenin zihnini asıl meseleye yönlendirirGüçlü
SiyasiKamusal hitap ve tebliğÇağrı ve nidaKitleyi harekete geçirmeToplumu ortak bir amaç etrafında toplarGüçlü
İktisadiPazar duyurusu ve akitAleni ilanİrade beyanını başlatmaTarafların şartlara ve teklife dikkat kesilmesini sağlarMuhtemel

التماثل في العلوم العددية والإنسانية

Alanİzomorfik KarşılıkAçıklamaGüven
Sayısal bilimlerKesme / Tetikleme sinyali (interrupt / trigger)Sistemdeki durağan veya rutin akışı keserek tüm işlemci kaynaklarını gelen yeni mesaja odaklayan sinyal mekanizmasıGüçlü
Beşeri bilimlerÇağrı işlevi (appellative / phatic function)İletişim kuramında alıcının dikkatini açmak, kanalı kontrol etmek ve onu mesaja hazır kılmak üzere yapılan doğrudan müdahaleKesin

التضييق الخاطئ وخطر الخطأ

AlanAçıklama
Modern daraltma riskiNida ve tenbih ifadelerini metnin akışında anlam taşımayan, sadece ritim sağlayan mekanik birer dolgu sözcüğü gibi görmek
Kur'an içi daha geniş anlamMuhatabın şuurunu bütünüyle kuşatan, sorumluluk yükleyen, zihinsel dağınıklığı kesip varoluşsal bir hazır bulunuşluk talep eden aktif çağrı boyutu
Yanlış anlamanın doğuracağı hataHitapların pedagojik, psikolojik ve hukuki ciddiyetini kaybederek teklif ayetlerinin doğrudan bireye yönelen bağlayıcılığını hissedememek

خلاصة موجَّهة لفهم القرآن

SoruCevap
Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir?Kur'an'ın bir teorik metin değil, muhatabını doğrudan karşısına alıp onu inşa eden canlı bir hitap olduğunu kavramanın anahtarını sunar.
Hangi ayet gruplarında belirleyicidir?Hukuki mükellefiyetlerin, ahlaki ilkelerin ve genel varoluşsal çağrıların yer aldığı hitap ayetlerinde (özellikle müminlere ve insanlığa seslenişlerde) belirleyicidir.
Hangi yanlış anlamaları düzeltir?Vahyin soyut bir bilgi aktarımı olduğu zannını yıkarak dinleyen her ferdin bizzat çağrıldığını ve uyanık olması gerektiğini fark ettirir.

التركيب النهائي والنموذج الرياضي

  • Somut anlamSes çıkarmak, seslenmek, bağırmak ve bir nida ile bir kimsenin veya canlının dikkatini üzerine çekmek.
  • Soyut anlamDağınık veya atıl durumdaki zihinsel dikkati tek bir odak noktasına toplamak, muhatabı sorumluluk ve teklif almaya hazır hale getirmek.
  • Sistematik karşılıkİletişim ve teklif mekanizmasında, muhatabın algı eşiğini aşarak onu pasif konumdan aktif algılama ve icabet konumuna geçiren tetikleyici uyarıcı.
  • LaTeX modeliS0→αS1  ⟹  ∇Φ
  • LaTeX açıklamasıModelde S0 muhatabın hitap öncesindeki durağan veya dağınık halini, α kökün temsil ettiği nida ve seslenme uyarısını, S1 uyarılmış ve odaklanmış zihinsel durumu, ∇Φ ise bu uyarılma neticesinde ortaya çıkan teklif ve sorumluluk potansiyelini temsil etmektedir. Model, sesleniş hamlesinin muhatapta doğrudan bir yönelim ve hazır bulunuşluk gradyanı oluşturduğunu sembolize eder.
النسخة النصية (لأدوات الذكاء الاصطناعي)فهرس الجذور حسب الحروف: ا