جمح
ج - م - ح
جذر- الورود: ١
- الآيات: ١
- الصيغ: ١
- المعاجم: ١٣
Cma’ dan dönüşmüştür. Bir yerde sıkışıp toplanmak, tıkılmak anlamındadır.المزيد ›
ملاحظاتي
المعاجم(١٣)
★ معجم آق إيفلر (بالتركية)التركية
Cma’ dan dönüşmüştür. Bir yerde sıkışıp toplanmak, tıkılmak anlamındadır.
كتاب العين
الخليل بن أحمد · القرن ٨مترجمالحروف: ٢٬٣٠٥باب الحاء الجيم والميم معهما
ح ج م، ج ح م، ج م ح، ح م ج، م ح ج مستعملات
حجم:
الحِجامة: حِرْفُة الحاجِم وهو الحجّام، والحَجْمُ فعله. والمِحْجَمة: قاورة. والمَحْجَم: مَوضعة من العُنُق. والحُجُومُ: اسمٌ للقُبل. والإِحجام: النُّكُوص عن الشّيء هَيبةً. والحِجام: شيءٌ يُجعل في خَطْم البَعير كي لا يعَضَّ، بَعيرٌ مَحْجُوم. والحَجْمُ: كفُّكُ إنساناً عن أمْرٍ يُريده. والحَجْم: وجدانُك شيئاً تحت ثَوْبٍ،
الصحاح
الجوهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ٥٧٣جَمَحَ الفرس جُموحاً وجِماحاً، إذا اعْتَزَّ فارِسَهُ وغلبَه، فهو فرسٌ جَموحٌ. وجَمَحت المرأةُ من زوجِها، وهو خُروجُها من بيته إلى أهلها قبل أن يُطَلِّقَها. قال الراجز:
إذا رَأَتْني ذاتُ ضِغْنٍ حَنَّتِ وجَمَحَتْ من زَوْجِها وأَنَّتِ
والجَموحُ من الرجال: الذي يَركب هواه فلا يمكن رَدُّه. وقال:
خَلَعْتُ عِذاري جامِحـاً مـا يَرُدُّنـي عن البيضِ أمثالِ الدُمى زَجْرُ زاجِرِ
وجَمَحَ، أي أَسْرَعَ.
تهذيب اللغة
الأزهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ٦٬٦٤٦ح ج م
حجم ، حمج ، جحم ، جمح ، مجح ، محج : ( مستعملات ) .
حجم : قال الليث : الحَجْم : فِعلُ الحاجم ، وهو الحَجَّام ، وفعله وحرفته الحِجامة .
وفي الحديث : ( أفْطَرَ الحاجمُ والمَحْجومُ ) . والمِحْجَمة : قارورتُه ، وتطرح الهاء فيقال : مِحْجَم وجمعه مَحاجمُ . وقال زهير :
ولم يُهريقوا بينهم مِلْءَ مِحْجَم
والمَحْجَم من العنق : موضع المِحْجمة ، وقال غيره : أصل الحَجْم المَصُّ ، وقيل للحاجم حَجَّام
مقاييس اللغة
ابن فارس · القرن ١١مترجمالحروف: ٨٬٣٦٠(باب الجيم والميم وما يثلثهما)
(جمن) الجيم والميم والنون ليس فيه غير الجُمان، وهو الدرُّ. قال المسيّب([1]):
كجُمانةِ البَحْرِيّ جَاءَ بِها *** غَوّاصُها مِن لُجَّةِ البَحْرِ
(جمي) الجيم والميم والحرف المعتل كلمةٌ واحدة، وهو الجمَاءُ، وهو الشَّخص. وربّما ضُمّت الجيم. قال:
* وقُرْصَةٍ مثلِ جَُمَاء التُّرْسِ([2]) *
(جمح) الجيم والميم والحاء أصلٌ واحد مطَّرد، وهو ذَهاب الشّيء قُدُماً بغَلَبةٍ
المفردات في غريب القرآن
الراغب الأصفهاني · القرن ١١مترجمالحروف: ٢٠٠- قال تعالى: ﴿وهم يجمحون﴾ [التوبة/57]، الجموح أصله في الفرس إذا غلب فارسه بنشاطه في مروره وجريانه، وذلك أبلغ من النشاط والمرح، والجماح: سهم يجعل على رأسه كالبندقة يرمي به الصبيان (انظر: المجمل 1/197).
أساس البلاغة
الزمخشري · القرن ١٢مترجمالحروف: ٦٢١ج م ح
جمـح الفـرس براكبـه: اعتـرّه على رأسه وذهب جرياً غالباً لا يملكه.
وتقول: هذه دابة سمحه ما بها جمحة ولا رمحه.
وفرس جموح وبه جماح وجموح.
ومن المجاز: جمحت المرأة إلى أهلها: ذهبت إليهم من غير إذن بعلها.
وفلان جموح وجامح: راكب لهواه.
قال: " لولـوا إليـه وهـم يجمحون " أي يجرون جري الخيل الجامحة.
وجمحت السفينة: تركت قصدها.
وجمحت المفازة بالقوم: طوحت بهم من
لسان العرب
ابن منظور · القرن ١٣مترجمالحروف: ٣٬٩٣٩جَمَحَتِ المرأَةُ تَجْمَحُ جِماحاً من زوجها: خرجت من بيته إِلى أَهلها قبل أَن يطلقها، ومثله طَمَحَتْ طِماحاً؛ قال:
إِذا رأَتني ذاتُ ضِغْنٍ حَنَّتِ،
وجَمَحَتْ من زوجِها وأَنَّتِ
وفرسٌ جَمُوح إِذا لم يَثْنِ رأْسَه. وجَمَحَ الفرسُ بصاحبه جَمْحاً وجِماحاً: ذهب يجري جرياً غالباً واعْتَزَّ فارسَه وغلبه. وفرس جامِحٌ وجَمُوحٌ، الذكر والأُنثى في جَمُوح سواء؛ وقال الأَزهري عند النعتين: الذكر والأُنثى فيه
القاموس المحيط
الفيروزآبادي · القرن ١٥مترجمالحروف: ١٥٥* ج م ح * * جَمَحَ * الفرس اعتز فارسه وغلبه وبابه خضع و * جِماحاً * أيضا بالكسر فهو فرس * جَمُوحٌ * بالفتح و * جَمَحَ * أسرع ومنه قوله تعالى ﴿وهم يجمحون﴾
تاج العروس
الزبيدي · القرن ١٨مترجمالحروف: ٣٬٠٩٩جمح الفرس بصاحبه ، كمنع، جمحا ، بفتح فسكون، وجموحا ، بالضم، وجماحا ، بالكسر، إذا ذهب يجري جريا غالبا، وهو جامح و جموح ، الذكر والأنثى في جموح سواء؛ قاله الأزهري. وذلك إذا اعتز فارسه وغلبه . وفرس جموح: إذا لم يثن رأسه. وقال الأزهري: وله معنيان: أحدهما يوضع موضع العيب، وذلك إذا كان من عادته ركوب الرأس لا يثنيه راكبه؛ وهذا من الجماح الذي يرد منه بالعيب. والمعنى الثاني في الفرس الجموح:
معجم لين
إدوارد لين · القرن ١٩مترجمالحروف: ٥٬٩٨٨جَمَحَ
1 جَمَحَ جمح , aor. جَمَحَ , inf. n. جِمَاحٌ (S, A, Mgh, Msb, K, &c.) and جُمُوحٌ (S, A, Msb, K) and جَمْحٌ, (K,) or this last has not been heard, (Mgh,) He (a horse) overcame his rider, or gained the mastery over him, (S, L, K,) running away with him: (L:) or broke loose, or ran away, (Msb,) and went at random, without any certain aim, so as not to be turned by anything: (Mgh, Msb:) or
جَمَحَ 1 جَمَحَ جمح , aor. جَمَحَ , inf. n. جِمَاحٌ (S, A, Mgh, Msb, K, &c.) and جُمُوحٌ (S, A, Msb, K) and جَمْحٌ, (K,) or this last has not been heard, (Mgh,) He (a horse) overcame his rider, or gained the mastery over him, (S, L, K,) running away with him: (L:) or broke loose, or ran away, (Msb,) and went at random, without any certain aim, so as not to be turned by anything: (Mgh, Msb:) or ran so as to have the mastery over his rider: (Ham p. 568:) and جَمَحَ بِرَاكِبِهِ (A, Mgh, Msb) he overcame his rider, (A, Mgh,) and ran away so that he could not govern him: (A:) or became refractory, so that he overcame his rider: (Msb:) and sometimes, (Msb,) this verb also signifies he was quick, or swift, (A, Msb,) and brisk, lively, or sprightly; denoting in this case a quality that is approved; whereas in the senses before explained it denotes a quality that is disapproved: but in the last sense it is obsolete [unless tropically applied to a man]. (Msb.) ― -b2- [Hence,] (assumed tropical:) He (said of anything [i. e. of a man or any animal]) went at random, or heedlessly, without consideration or certain aim, not obeying a guide to the right course. (TA.) And (assumed tropical:) He (said of a man, S, L) hastened, or went quickly, (S, L, K,) اـِلَيْهِ to him, or it, so that his course was not turned for anything. (L, TA.) وَهُمْ يَجْمَحُونَ, in the Kur [ix. 57], means (assumed tropical:) They hastening, or going quickly: (AO, S, L:) or hastening so that nothing turns them back, like the horse that is termed جَمُوح: (Bd, Jel:) or running like horses that overcome their riders and run away so as to be ungovernable by them. (A.) And جَمَحَ فِى اـِثْرِهِ, occurring in a trad., (assumed tropical:) He hastened after him, or it, so that nothing turned him back. (L.) ― -b3- جَمَحَتِ المَرْأَةُ (tropical:) The woman went forth from the place where she used to pass the night, in anger, without the permission of her husband. (Msb.) And جَمَحَتْ مِنْ زَوْجِهَا, so in the S and L &c., but in the K جَمَحَتْ زَوْجَهَا, [which is evidently a mistake,] (TA,) (tropical:) She went forth from the house, or tent, of her husband, to her own family, before he divorced her; (S, L, K;) inf. n. جِمَاحٌ. (L, TA.) And جَمَحَتْ اـِلَى أَهْلِهَا (tropical:) She went to her family without the permission of her husband. (A.) ― -b4- جَمَحَتِ السَّفِينَةُ (tropical:) The ship quitted her course, (A, TA,) and became ungovernable by the sailors; inf. n. جُمُوحٌ. (TA.) ― -b5- جَمَحَتِ المَفَازَةُ بِالقَوْمِ (tropical:) The desert led the people, or party, far away, by reason of its great extent. (A, TA.) ― -b6- جَمَحَ بِهِ مُرَادُهُ (tropical:) The object of his desire baffled his efforts to attain it. (A, TA.)
جَمْحَةُ جَمْحَةُ جمحه جمحة [A trick of overcoming the rider, and running away with him]. You say, دَابَّةٌ سَمْحَةٌ مَا بِهَا جَمْحَةٌ وَ لَا رَمْحَةٌ [A beast submissive, or easy, or gentle: there is not in her a trick of overcoming the rider, and running away with him, nor a trick of kicking]. (A.)
جَمُوحٌ جَمُوحٌ جموح (T, S, A, Mgh, L, Msb, K) and ↓ جَامِحٌ (Mgh, Msb) A horse that overcomes his rider, or gains the mastery over him, (S, A, Mgh, L, Msb, K,) being refractory, (Msb,) and runs away with him, (L,) or runs away so that his rider cannot govern him, (A,) or goes away at random, without any certain aim, so as not to be turned by anything: (Mgh:) or that will not bend his head: (TA:) the former epithet, (T, Mgh, TA,) and the latter, (Mgh, Msb,) applied alike to the horse and the mare: (T, Mgh, Msb, TA:) and the former has two meanings; one denoting what is a fault, for which the horse may be returned; (T, Mgh, TA;) i. e., that habitually takes his own way, so that his rider cannot turn him from it; (T, TA;) or as explained before; (Mgh;) the other meaning being quick, or swift, and brisk, lively, and sprightly; and this does not imply a fault (T, Mgh, TA) for which he may be returned. (T, TA.) ― -b2- [Hence,] (assumed tropical:) Anything [i. e. a man or any animal] that goes at random, or heedlessly, without consideration or certain aim, not obeying a guide to the right course: (TA:) and the former epithet, (Msb, K,) or each of the two, (S, * A,) (tropical:) a man who follows his own natural desire, without consideration, not obeying a guide to the right course of conduct, (S, A, Msb, K,) so that he cannot be turned back. (S, K.) And ↓ جُمَّاحٌ [is pl. of ↓ جَامِحٌ, accord. to analogy, and] signifies (assumed tropical:) Men routed, defeated, or put to flight, in war. (IAar, K.) ― -b3- مَفَازَةٌ جَمُوحٌ (assumed tropical:) [A desert that leads one far away, by reason of its great extent: see 1, last sentence but one: likened to a horse that is termed جَمُوح]: occurring in a poem of Dhu-r-Rummeh. (TA in art. نحب.)
جُمَّاحٌ جُمَّاحٌ جماح An arrow, (S, K,) or a small arrow, (L,) without an iron point, having a round head, with which the art of shooting is learned (S, L, K) by a boy: (S, L:) or one with which boys play, putting upon its head a date or some clay, in order that it may not wound: (L:) or it signifies also a date put upon the head of a piece of wood, with which boys play: (K:) birds are shot at with it, and knocked down, without being killed, so that the shooter takes them: and it is also called جُبَّاحٌ: (T, TA:) or a boy's arrow, upon the end of which he puts a lump of chewed dates of the size of the عِفَاض [here meaning stopper] of a bottle, in order that it (the end) may go more directly, and be smooth; without feathers, and sometimes without a notch. (AHn, L.) -A2- Also That [kind of plant] at the extremities of which come forth what resemble ears of wheat, soft, (L, K,) like foxes' tails, or (L) resembling the heads of the حَلِىّ and the صِلِّيَان and the like: (L, K:) a coll. gen. n.: n. un. with ة: (L:) pl. جَمَامِيحُ; and in poetry جَمَامِحُ; (L, K;) the latter allowable only in cases of necessity. (L.) -A3- See also جَمُوحٌ.
جَامِحٌ جَامِحٌ جامح : see جَمُوحٌ, in two places.
قاموس سالمون
هنري أنتوني سالمون · القرن ١٩مترجمالحروف: ٣٣٦جَمَحَ
جَمَحَ A ( n. ac. جَمْح 1 , جِمَاْح 23 , جُمُوْح 27 ),
a. Bolted ( horse ).
b. Was capricious, head-strong, self-willed.
جَاْمِح
جَاْمِح 21 , جَمُوْح 26 ,
a. Restive; refractory, obstinate, perverse.
b. Mettlesome, skittish ( horse ).
جُمَّاْح
جُمَّاْح 29 , ( pl. أَجَاْمِيْحُ 69 ),
a. Blunted arrow ( used by boys ).
كتاب الله
مستخلص من الاستعمال القرآنيمترجمالحروف: ١٢٬٤٨٧جمح
جَمَحَ - يَجْمَحُ
جَمَحَ - يَجْمَحُ + الكائن: يفلت ويخرج عن التوجيه والسيطرة: ينطلق مسرعاً وبطريقة عشوائية متفلتاً من سيطرة وتحكم قائده وسيده
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الخروج عن السيطرة، ورفض قبول سيطرة وتسلط وأوامر آخر"، وهي:
عَتَا - يَعْتُوْ، مَرُدَ - يَمْرُدُ، فَجَرَ - يَفْجُرُ، عَصَى - يَعْصِي، فَسَقَ - يَفْسُقُ، جَمَحَ -
الجذور المجاورةالمجاورة: ٥ (الإجمالي: ٩)
الآيات التي ورد فيها(١)
لَوْ يَجِدُونَ مَلْجَأً أَوْ مَغَارَاتٍ أَوْ مُدَّخَلًا لَوَلَّوْا إِلَيْهِ وَهُمْ يَجْمَحُونَ
Tıkılırlar
تحليل الجذر
تعريف الجذر والخلاصة
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | جمح |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | هرب, فرر, ندد |
| Zıt Kök | كبح |
| Çekirdek Özet 1 | Dizgin veya denetim tanımaksızın, önüne geçilemez bir taşkınlık ve güçle ileriye atılmak, başını alıp kaçmak |
| Çekirdek Özet 2 | Münafıkların içlerindeki derin korku ve nefret sebebiyle sığınacak bir yer bulduklarında denetimsizce ve çılgınca oraya yönelmeleri |
| Çekirdek Özet 3 | Bir iradenin kontrol mekanizmalarını tamamen yitirip içgüdüsel bir savrulma ve panikle hedefe körlemesine akması |
| Kritik Hata Riski | Kelimenin dizgin tanımayan taşkın firar anlamını göz ardı edip yalnızca durağan bir yere sığınma veya tıkılma olarak yorumlanması |
التحليل الثنائي
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| جم | Suyun birikmesi, çoğalması, dolup taşması ve sınırları zorlayan topluluk hâli; nitekim جمم kökünde suyun dolup taşması, جمع kökünde unsurların bir araya gelip yığılması, جمد kökünde kütleleşme ve جمل kökünde bütünlük anlamı esastır | ح | Sınır, engel ve çevrilme imgesi eklenerek biriken ve kabaran gücün engeli aşması, bağından kopup denetimsiz bir taşkınlıkla ileri fırlaması anlamı oluşmuştur |
التحليل التصويري للحروف
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ج | Değnek, deve; taşıma, yol alma, toplama | Harekete geçiren kütlesel bir itilim, taşınan enerji ve ileriye doğru yol alma devinimi |
| م | Su; akış, çokluk, derinlik | Sürekli dalgalanma, kabarma, taşkın birikim ve kontrolü zor olan akışkan güç |
| ح | Çit, duvar; çevirme, koruma, ayırma | Aşılması hedeflenen sınır, parçalanan kısıt ve koruyucu engelin dışına fırlama |
| جمح | Engeli kırıp taşan kütlesel hareket | Biriken kütlesel enerjinin sınırlayıcı duvar ve dizgini parçalayarak denetimsizce ileriye fırlaması |
الاستعمال التاريخي والمبكر
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Atın binicisinin dizginine boyun eğmeyerek gemi azıya alması, dizgini dinlemeden başını alıp alabildiğine koşması; rüzgârın etkisiyle geminin rotasından çıkarak denizcilerin idaresinden kurtulup sürüklenmesi |
| Cahiliye şiiri kullanımı | İmruü’l-Kays bir atı tasvir ederken onun dizgin dinlemez süratini ve coşkusunu şöyle ifade eder: سَبُوحٌ جَمُوحٌ وإحضارُها / كمعمعة السَّعَف المُوقدِ |
| Erken Arapça kullanım | Klasik kullanımda kocasının evinden izinsizce çıkıp öfkeyle ailesine sığınan kadın için جَمَحَتِ المرأَةُ تَجْمَحُ جِماحاً denir; ayrıca nefsin dizginlenemez arzularına kapılarak fren tanımayan kişi için de جَمُوح denilmiştir |
المصدر Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn, Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha.
الطبقة الاشتقاقية السامية
Arapça kök جمح, Sami dillerinde biriken, kabaran ve tutulamayan fiziksel baskının ani bir hamleyle dışa vurulması ekseninde yer alır. İbranice ve Süryanice gibi kuzeybatı Sami dillerinde doğrudan bu ses dizilimiyle birebir morfolojik bir kök kayıtlı olmamakla birlikte, ikili çekirdek olan جم yapısı genel Sami zemininde topluluk, yığılma, kabarma ve taşma kavramlarıyla doğrudan irtibatlıdır (karşılaştırınız: İbranice גמם veya גמא köklerindeki yutma, içine çekme, birikme nosyonları). Arapçada kök sonundaki boğaz harfi ح, iç dinamizmin engeli aşarak yırtıcı ve dizginsiz bir kaçışa evrilmesini sağlamıştır. Bu doğrultuda kök, Arap yarımadasının atçılık ve çöl şartlarındaki gözlemlerine dayalı özgün bir semantik evrim sergileyerek denetimsiz, panik hâlindeki hızlı ileri atılışı niteleyen müstakil bir fiile dönüşmüştür.
درجة الثقة Muhtemel
المصدر Brown-Driver-Briggs, David Cohen, Maqāyīs al-Lugha.
التحليل الاشتقاقي
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | جم ikili çekirdeğinden türeme | Biriken enerjinin (جم), engeli ve dizgini (ح) yararak denetimsiz bir fırlayışa dönüşmesi | Güçlü |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İkili çekirdek düzeyinde ortaklık | İkili kök genel Sami sahasında suyun ve kütlenin birikmesini gösterirken, üçlü form Arapçada atın gemi azıya alması şeklinde özelleşmiştir | Muhtemel |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Sami ailesi dışında güvenilir ve doğrulanabilir bir soydaş tespit edilmemiştir | Veri bulunamadı |
المصدر Brown-Driver-Briggs, Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha.
الجذور الشقيقة (التقاليب)
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| جمح | Anlamlı | Dizgin tanımadan ileri fırlamak | Atın başını alıp gitmesi, kontrol dışı koşu | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| جحم | Anlamlı | Ateşin parlaması, alevlenmesi | Ateşin şiddetle tutuşması, gözün dikilip büyümesi | Kur'an'da geçer; ortak coşku ve taşma momenti |
| مجح | Anlamlı | Gururlanmak, böbürlenerek yürümek | Kişinin kendini beğenerek azametle hareket etmesi | Kur'an'da geçmez |
| محج | Anlamlı | Sütün kaymağını sıyırmak, soymak | Bir şeyin özünü çekip almak, kabuğundan ayırmak | Kur'an'da geçmez |
| حجم | Anlamlı | Ağızlıklamak, kısıtlamak, çekmek | Bir şeyi durdurmak, men etmek, kan aldırmak | Kur'an'da geçmez; hedef kökün zıddı yönde engelleme |
| حمج | Anlamlı | Gözü yummak, gözü dikmek | Bakışı daraltmak veya ateşi hafifletmek | Kur'an'da geçmez |
الجذور المجاورة والجذر المضاد
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| جمح | Merkez | Hızlı ve dizginsiz kaçış | Denetimi, iradeyi ve dizgini tamamen devre dışı bırakarak çılgınca ileri atılmak | Gemi azıya almış atın önüne çıkan engeli görmeksizin fırlaması |
| هرب | Komşu | Kaçmak | Tehlikeden kurtulmak amacıyla genel anlamda uzaklaşmak | Planlı veya içgüdüsel genel kaçış hareketi |
| فرر | Komşu | Firar etmek | Korkutan bir nesne veya ortamdan arkasını dönüp hızla uzaklaşmak | Yüz geri edip korku saikiyle geri çekilme hareketi |
| ندد | Komşu | Ürküp dağılmak | Devenin veya topluluğun ürkerek başıboş sağa sola dağılması | Sürü düzeninin bozulup yabani bir şekilde dağılması |
| كبح | Zıt | Frenlemek, dizginlemek | Atın gemini çekerek başını kaldırmak ve fırlamasını durdurmak | İleri atılmak isteyen gücü gem vurarak kontrol altına almak |
مقابلات المعنى في لغات أخرى
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | جمح | Gemi azıya almak, dizgin tanımamak | Bir canlının kontrol mekanizmasını çiğneyerek çılgınca ve önüne bakmaksızın ileri atılması | Kesin |
| Latince | Effrenari, effugere | Dizginlerinden kurtulmak, kontrolden çıkmak | Effrenari tam olarak gemin kırılması veya dizginsizlik anlamını karşılar; ancak kaçışın bizzat getirdiği panik yönü effugere ile tamamlanır | Güçlü |
| İngilizce | To bolt, to run wild, to headlong | Gemi azıya almak, gözü dönmüşçesine fırlamak | To bolt bir atın ürkerek binicisini dinlemeyip kaçmasını çok net karşılar; kontrol kaybını ve hızı içerir | Güçlü |
| Almanca | Durchgehen, blindlings stürmen | Dizgin tanımamak, körlemesine ileri atılmak | Durchgehen terimi binicisini dinlemeyen hayvan için kullanılır ve hedefe körlemesine yönelmeyi ifade eder | Güçlü |
| Fransızca | S'emporter, prendre le mors aux dents | Gemi azıya almak, hiddetle fırlamak | Prendre le mors aux dents doğrudan atın gemi dişleri arasına alıp dizgini hükümsüz kılması deyimidir | Güçlü |
المصدر Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lisān al-ʿArab.
الوجوه والنظائر
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| يَجْمَحُونَ | Kontrolsüzce, dizgin tanımaksızın fırlayıp kaçmak | Münafıkların psikolojik çözülüşü ve savaştan yahut müminlerle beraberlikten kurtulmak için en ufak bir sığınak bulduklarında oraya gemi azıya almış atlar gibi körlemesine yönelmeleri (Tevbe 9:57) |
سياق الكلام والفقه والتفسير والحديث
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Nifak psikolojisi ve irade özgürlüğü | Münafığın iman dairesindeki görünüşünün içsel bir rıza değil, mecburiyet kaynaklı olduğu; ilk fırsatta içsel nefretin dizgin tanımaz bir inkâra dönüşmesi | Baskılanmış inançsızlığın kontrolsüz savrulması |
| Fıkıh | Hukuki denetim ve kusur sorumluluğu | Dâbbetün cemûh tabiriyle gemi azıya alan hayvanın verdiği zararlarda binicinin veya sahibinin kusur nispeti | Dizginlenemeyen hayvanın sebep olduğu itlaf ve tazminat |
| Tefsir | Karakter tahlili ve mecaz | Ayette geçen fiilin, münafıkların korku ve nefretle koşuşunu gözü hiçbir şey görmeyen yaban atlarının koşusuna benzetmesi | Şiddetli, önüne geçilmez ve körlemesine sürat |
| Hadis | Ahlaki denetim ve nefis terbiyesi | Nefsin ve hevanın dizginlenemez bir at gibi sahibini helake sürüklemesi ikazı bağlamında nefsin cümah hâli | Şehevî ve fevrî taşkınlıkların aklı saf dışı bırakması |
تحليل النظام الديني والعلمي والسياسي والاقتصادي
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Kalp ve niyet intizamı | İradesiz savrulma | İmandan kaçış itilimi | Dini bağlılık içsel teslimiyete dayanmadığında, dış baskı kalktığı anda fert fıtrattan körlemesine uzaklaşır | Güçlü |
| İlmi | Akıl ve duyu dengesi | Muhakeme kaybı | Histerik refleks | Bilgi ve mantık süzgecinin çökmesi sonucu sübjektif korkuların zihni istila edip rasyonel rotayı bozması | Muhtemel |
| Siyasi | Vatandaşlık ve toplumsal sözleşme | Sosyal çözülme | Kaçış ve sadakatsizlik | Zoraki tebaa olan unsurların kriz anında otoritenin bağlarını kopararak sığınaklara denetimsizce firar etmesi | Güçlü |
| İktisadi | Piyasa dengesi ve regülasyon | Panik kaçışı | Spekülatif çöküş | Finansal güvensizlik anında yatırımcıların rasyonel denetimi terk edip likiditeye veya güvenli limana panikle hücum etmesi | Muhtemel |
التماثل في العلوم العددية والإنسانية
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Kontrolsüz kinetik enerji salınımı (damping kaybı) | Bir sisteme etki eden sönümleyici veya frenleyici kuvvetlerin ortadan kalkmasıyla sistemin potansiyel enerjisinin ani, yönlendirilemez ve yıkıcı bir ivmeye dönüşmesi | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Panik kaçışı (mob hysteria / stampede) | Sosyolojide ve kitle psikolojisinde, bireylerin kolektif norm ve rasyonel muhakemeyi tamamen terk ederek kör bir hayatta kalma güdüsüyle kontrolsüzce kaçışması | Güçlü |
التضييق الخاطئ وخطر الخطأ
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Fiilin yalnızca fiziksel bir mekana tıkılmak, bir delikte sıkışıp kalmak veya basit bir kaçış eylemi olarak anlaşılması |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Eylemin odak noktası sığınılan deliğin darlığı değil; oraya ulaşmak için sergilenen gemi azıya almışçasına dizginsiz, gözü dönmüş ve hiçbir irade tarafından durdurulamaz firar psikolojisidir |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Münafıkların psikolojisindeki derin dehşet, nefret ve mecburiyet baskısının gözden kaçırılması; ayetin sunduğu sarsıcı psikolojik tasvirin sıradan bir saklanma düzeyine indirgenmesi |
خلاصة موجَّهة لفهم القرآن
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın insan psikolojisini, bilhassa ikiyüzlülük (nifak) ve korku anındaki zihinsel çözülmeyi somut bir bedevi metaforu üzerinden ne kadar yüksek bir belagat ve hareket dinamiğiyle resmettiğini gösterir |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Münafıkların iç dünyasını, savaştan kaçış saiklerini ve müminlerle kurdukları zoraki ilişkinin kırılganlığını ortaya koyan Tevbe suresi bağlamında belirleyicidir |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Münafıkların İslam toplumunda bir kanaat veya fikir ayrılığı sebebiyle değil, tamamen dizginlenemez bir korku ve panik sebebiyle durduklarını; fırsat buldukları an körlemesine kaçacaklarını göstererek onların niyetlerini netleştirir |
التركيب النهائي والنموذج الرياضي
- Somut anlamBinicisinin uyguladığı gem ve dizgin baskısını kırarak başını alan bir atın, önüne bakmaksızın ve durdurulamaz bir kuvvetle ileri fırlaması; denetimden çıkan geminin fırtınada savrulması.
- Soyut anlamBir iradenin akıl, ahlak veya toplumsal bağ gibi frenleyici bütün mekanizmaları devre dışı bırakıp içsel bir panik veya arzu dalgasıyla hedefe doğru körlemesine sürüklenmesi.
- Sistematik karşılıkSistemin denge ve geri besleme (feedback) elemanlarını bütünüyle kaybetmesi neticesinde ortaya çıkan kontrolsüz akış ve regülasyonsuz savrulma.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde içsel korku veya arzunun oluşturduğu itici gücü, ise dizgin, akıl veya toplumsal norm gibi sınırlayıcı direnç ve fren mekanizmasını temsil eder. Direncin sıfıra yaklaşması () durumunda hız ve ivme kontrolsüz biçimde fırlar (). Sistemin yönlendirici ve kılavuzluk edici denetim fonksiyonu ise sıfırlanarak () körlemesine, hedefsiz bir savrulma meydana gelir.