حيد
ح - ي - د
جذر- الورود: ١
- الآيات: ١
- الصيغ: ١
- المعاجم: ١٢
Hadid demir demektir. Hudud sınır demektir. Ahad sınırsız demektir. Bir demektir. Vahede sayılardan bir anlamındadır. Vav’ın yer değiştirmesiyle Havede, hayede fiil olarak tekleşme, sıvışarak izole olma anlamındadır.المزيد ›
ملاحظاتي
المعاجم(١٢)
★ معجم آق إيفلر (بالتركية)التركية
Hadid demir demektir. Hudud sınır demektir. Ahad sınırsız demektir. Bir demektir. Vahede sayılardan bir anlamındadır. Vav’ın yer değiştirmesiyle Havede, hayede fiil olarak tekleşme, sıvışarak izole olma anlamındadır.
كتاب العين
الخليل بن أحمد · القرن ٨مترجمالحروف: ٣٬٤٩٣باب الحاء والدال و واي معهما
حدأ، حدو، حيد، دحو، دحي، دوح، وحد مستعملات
حدأ:
الحِدَأَة: طائر يَصيدُ الجِرْذَان، ويقال إنّها كانت تَصيدُ لسليمان بن داود وكانت أصيدَ الطير، فانقطع عنه الصيد لدعوة سليمان: "ربّ اغفِرْ لي وهَبْ لي ملكا لا ينبغي لأحدٍ من بعدي". قال العجاج:
كأنَّهُنَّ الحِدأُ الأُوِيُّ
والحَدَأُ، مهموز مقصور بفتح الحاء شِبْهُ فَأْسٍ تُنْفَرُ به الحِجارة مُحَدَّد الطَّرَف. قال
الصحاح
الجوهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ٥٦٢حادَ عن الشيء يَحيدُ حُيوداً وحَيْدَة وحَيْدودَةً: مال عنه. وقولهم: حيدي حَيادِ، هو كقولهم: فيحي فَياحِ. وحايدَهُ مُحايدةً وحِياداً: جانَبَهُ. وحِمارٌ حَيَدي، أي يحيد عن ظِلِّه لنشاطه، ويقال كثير الحُيودِ عن الشيء. والحَيْدُ بالتسكين: حَرْفٌ شاخِصٌ يَخْرُجُ من الجبل. يال: جَبَلٌ ذو حُيودٍ وأَحْيادٍ، إذا كانت له حروفٌ ناتِئَةٌ في أَغْراضِهِ لا في أَعاليهِ. والحَيْدَةُ: العُقْدَةُ في قَرْنِ
مقاييس اللغة
ابن فارس · القرن ١١مترجمالحروف: ٥٬١٠٨(باب الحاء والياء وما يثلثهما)
(حي) الحاء والياء والحرف المعتل أصلان: أحدهما خِلاف المَوْت، والآخر الاستحياء الذي [هو] ضِدُّ الوقاحة.
فأمّا الأوّل فالحياة والحَيَوان، وهو ضِدُّ الموت والمَوَتَان. ويسمَّى المطرُ حياً لأن به حياةَ الأرض. ويقال ناقةٌ مُحْي ومُحْيِيَةٌ: لا يكادُ يموت لها ولد. وتقول: أتيتُ الأرضَ فأحييْتُها، إذا وجَدْتَها حَيَّةَ النّباتِ غَضَّة.
والأصل الآخَر: قولهم استحييت منه
المفردات في غريب القرآن
الراغب الأصفهاني · القرن ١١مترجمالحروف: ٦٦- قال عز وجل: ﴿ذلك ما كنت منه تحيد﴾ [ق/19] أي: تعدل عنه وتنفر منه.
أساس البلاغة
الزمخشري · القرن ١٢مترجمالحروف: ٤٦٢ح ي د
حاد عنه وحايده: مال عنه حياداً.
قال رؤبة: واخشى سهام القدر المصايدا والموت قرن يغلب المحايدا وتقـول: مـا عليـه مزيـد ومـا عنـه محيد.
وحيدى حياد: أمر بالحيدودة والروغان.
وما نظر إليّ إلا الحيدة وهي نظر سـوء فيـه حيـدودة.
وقعـد تحـت حيـد الجبـل وهـو نـادر كالجنـاح.
وفـي قـرن الظبـي حيـود وهـي عقـده.
وضربـه على حيدة رأسه اليمنى وعلى حيدتي رأسه وهما العجرتان في
لسان العرب
ابن منظور · القرن ١٣مترجمالحروف: ٣٬٧٤٢الحَيْد: ما شخص من نواحي الشيء، وجمعه أحياد وحُيود. وحَيْد الرأْس: ما شخص من نواحيه؛ وقال الليث: الحَيْد كل حرف من الرأْس. وكل نُتوء في القَرْن والجبل وغيرهما: حَيْد، والجمع حُيود؛ قال العجاج يصف جملاً: في شَعْشَعانٍ عُنُق يَمْخُور،
حابي الحُيُود فارِضِ الحنْجُور
وحِيَد أَيضاً: مثل بَدْرة وبِدَرٍ؛ قال مالك بن خالد الخُناعي الهذلي: تاللَّهِ يَبْقَى على الأَيام ذو حِيَد،
بِمُشْمَخِرٍّ به
القاموس المحيط
الفيروزآبادي · القرن ١٥مترجمالحروف: ٩٠* ح ي د * * حَادَ * عنه يحيد * حَيْدَةً * و * حُيُوداً * و * حَيْدُودَةً * أي مال عنه وعدل
تاج العروس
الزبيدي · القرن ١٨مترجمالحروف: ٤٬٥٦٧حاد عنه يحيد حيدا، بقتح فسكون، وحيدانا، محركة على الأصل في المصادر ومحيدا تقول مالي عليه مزيد، ولا عنه محيد، وحيودا، كقعود وحيدة، بفتح فسكون وحيدودة، كصيرورة، عن اللحياني، وهو من المصادر القليلة: مال وعدل، ونقل ابن القطاع عن الفراء في قول العرب. طار طيرورة، وحاد حيدودة، وصار صيرورة: هو خاص بذوات الياء من بين الكلام إلا في أربعة أحرف من ذوات الواو، وهي: كينونة، وديمومة، وهيعوعة وسيدودة، وإنما جعلت
حاد عنه يحيد حيدا، بقتح فسكون، وحيدانا، محركة على الأصل في المصادر ومحيدا تقول مالي عليه مزيد، ولا عنه محيد، وحيودا، كقعود وحيدة، بفتح فسكون وحيدودة، كصيرورة، عن اللحياني، وهو من المصادر القليلة: مال وعدل، ونقل ابن القطاع عن الفراء في قول العرب. طار طيرورة، وحاد حيدودة، وصار صيرورة: هو خاص بذوات الياء من بين الكلام إلا في أربعة أحرف من ذوات الواو، وهي: كينونة، وديمومة، وهيعوعة وسيدودة، وإنما جعلت بالياء وهي من الواو، لأنها جاءت على بناء لذوات الياء ليس للواو فيه حظ فقليت بالياء. والحيد: ما شخص من نواحي الشيء، ومن الرأس: ما شخص من نواحيه، يقال: ضربه على حيدة رأسه وحيدى رأسه وهما العجرتان في جانبيه. ويقال: قعد تحت حيد الجبل، الحيد من الجبل: حرف شاخص يخرج منه فيتقدم كأنه جناح، قاله ابن سيده. وفي التهذيب: الحيد: ما شخص من الجبل واعوج، يقال جبل ذو حيود وأحياد، إذا كانت له حروف ناتئة في أعراضه، لا في أعاليه. وكل ضلع شديدة الاعوجاج حيد. وكذلك من العظم والحيد: العقدة في قرن الوعل ويقال: قرن ذو حيد، أي ذو أنابيب ملتوية وحيود القرن: ما تلوى منه. وقال الليث: الحيد: كل حرف من الرأس، وكل نتوء في قرن أو جبل وغيرهما ج حيود، بضم، وروي بالكسر أيضا، قال العجاج يصف جملا: في شعشعان عنق يمـخـور حابي الحيود فارض الحنجور وأحياد وحيد، كعنب وبدرة وبدر، قال مالك بن خالد الخناعي الهذلي: تالله يبقى على الأيام ذو حيد بمشمخر به الظيان والآس أي لا يبقى والحيد: المثل والنظير، ويكسر، ويقال: هذا نده ونديده، وبده وبديده، وحيده وحيده، أي مثله. والحيدان، كسحبان: ما حاد من الحصى عن قوائم الدابة في السير وأورده الأزهري في حدر، وقال: الحيدار من الحصى: ما صلب واكتنز، واستشهد عليه ببيت لابن مقبل: ترمي النجاد بحيدار الحصى قمزا في مشية سرح خلطا أفأنـينـا ورواه الأصمعي بالجيم، وسيذكر إن شاء الله تعالى. والحيد، محركة، والذي في اللسان وغيره: الحياد: الطعام، وأنشد: وإذا الركاب تروحت ثم اغتدت بعد الرواح فلم تعج لـحـياد ويقال: اشتكت الشاة حيدا، وذلك أن ينشب ولد الشاة ولم يسهل مخرجه، نقله الصاغاني. والحيدى، كجمزى: مشية المختال، وحمار حيدى، وحيد ككيس، وبهما روي بيت الهذلي الآتي ذكره، أي يحيد عن ظله نشاطا، ويقال كثير الحيود عن الشيء، والرجل يحيد عن الشيء إذا صد عنه خوفا وأنفة ولم يوصف مذكر على فعلى غيره. وعبارة الصحاح: ولم يجئ في نعوت المذكر شيء على فعلى غيره، قال أمية بن أبي عائذ الهذلي: أو اصحم حام جراميزه حزابية حيدى بالدحال قال ابن جني: جاء بحيدى للمذكر وقد حكى غيره: رجل دلظى، للشديد الدفع، إلا أنه قد روي موضع حيدى: حيد، فيجوز أن يكون هكذا رواه الأصمعي، لا حيدى. وكذلك أتان حيدى عن ابن الأعرابي. وقال الأصمعي: الأسمع فعلى إلا في المؤنث، إلا في قول الهذلي، وأنشد: كأني ورحلي إذا رعتـهـا على جمزى جازئ بالرمال وسمي جد جرير الخطفي ببيت قاله: وعنقا بعد الكلال خطفى
واستدرك شيخنا: وقرى، لراعى الوقير، وهو القطيع من الغنم. ورجل قفطى، أي كثير النكاح، قاله عبد الباسط البلقيني. وسموا حيدة بفتح فسكون وحيدا، بالكسر، وأحيد، كأحمد، وحيادة بالفتح، وحيدان، كسحبان. قال سيويه: حادان فعلان منه، ذهب به إلى الصفة، اعتلت ياؤه، لأنهم جعلوا الزيادة في آخره بمنزلة ما في آخره الهاء، وجعلوه معتلا كاعتلاله، ولا زيادة فيه، وإلا فقد كان حكمه أن يصح كما صح الجولان. وحيد عور، بفتح فسكون وضم العين المهملة وتشديد الواو أو هو حيد قور بالقاف أو حيد حور بالحاء المهلمة: جبل باليمن بين حضرموت وعمان فيه كهف يتعلم فيه السحر فيما يقال، ونقله الصاغاني. وحايده محايدة وحيادا، بالكسر جانبه، وفي الأساس: مال عنه. وزاد في مصادره: حيودا، بالضم. وقولهم: ما ترك له حيادا ولا ليادا، كسحاب فيهما، أي شيئا أو شخبا من اللبن، وهذا قد ضبطه الصاغاني بالضم، فقال: ويقال ما رأيت بإبلكم حيادا، أي شخبا من اللبن، ففي سياق المصنف قصور لا يخفى. وما نظر إلي إلا نظر الحيدة بفتح فسكون، أي نظر سوء فيه حيدودة. وحيدي حياد، أمر بالحيدودة والروغان، وفي شرح نهج البلاغة لابن أبي الحديد: وهي كلمة يقولها الهارب كفيحي فياح، أي اتسعى، وصمي صمام أي اتسعى يا داهية، وأصل حيدي من حاد إذا انحرف، وحياد مبنية على الكسر كبداد. ويقال قد فلان السير فحيده وحرده، إذا جعل فيه حيودا، ويقال: في هذا العود حيود وحرود، أي عجر، ومما يستدرك عليه: الحيود، وهو من أبنية المبالغة وقد جاء في كلام علي رضي الله عنه يذم الدنيا هي الجحود الكنود الحيود الميود. وحيود البعير، بالضم، مثل الوركين والساقين، قال أبو النجم يصف فحلا: يقودها ضافي الحيود هجرع معتدل في ضبره هجنع أي يقود الإبل فحل بهذه الصفة. وييقال: اعلوا بنا ذل الطريق ولا تعلوا بنا حيدته، أي غلظه. وحيدة: أرض، قال كثير: ومر فأروى ينبعا فجنوبه وقد حيد منه حيدة فعباثر وبنو حيدان: بطن، قال ابن الكلبي: هو أبو مهرة بن حيدان. وحيد بن علي البلخي، كان في حدود الثلاثمائة. ومحمد بن علي بن حيد، له جزء معروف، عن الأصم. وابنه أبو منصور بن حيد، حدث. وحيادة بن يعرب بن قحطان، ذكره الأمير. وحائد بن شالوم الذي نسب إليه حديث النيل، لم يثبت.
معجم لين
إدوارد لين · القرن ١٩مترجمالحروف: ٤٬٩٥٥حَادَ عَنْهُ
1 حَادَ عَنْهُ حاد عنه حاد عنة , (S, A, Msb, K,) aor. يَحِيدُ, inf. n. حُيُودٌ and حَيْدَةٌ (S, Msb, K) and حَيْدٌ and حَيَدَانٌ and مَحِيدٌ (K) and حَيْدُودَةٌ, (S, K,) which last is originally حَيَدُودَةٌ, with the ى movent; this letter being afterwards made quiescent; for there is not in the language any word of the measure فَعْلُولٌ, except صَعْفُوقٌ; (S; [see the remarks on
قاموس سالمون
هنري أنتوني سالمون · القرن ١٩مترجمالحروف: ٥٤٦حَادَ
حَادَ ( y ) I ( n. ac. حَيْد 1 , حَيْدَة 1t , مَحِيْد [ 18 ] ,
حُيُوْد
حُيُوْد [ 27 ] , حَيَدان [ 36 ] )
a. [ 'An ], Turned away from.
حَيَّدَ
حَيَّدَ II ,
a. Knotted.
b. Held aloof, kept neutral.
c. Put aside.
حَاْيَدَ
حَاْيَدَ III ,
a. Shunned, avoided.
b. see II (b) .
أَحْيَدَ
أَحْيَدَ IV
a. [ acc. & 'An ], Turned from.
تَحَاْيَدَ
تَحَاْيَدَ VI ,
a. see III (a) .
كتاب الله
مستخلص من الاستعمال القرآنيمترجمالحروف: ١٣٬١٣٦حيد
حَادَ - يَحِيْدُ
حاد َ - يَحِيْد ُ + كائن + من كائن أو شيء: يتنحى منه ليتفاداه: يغير موقعه فيبتعد من طريق ومسار الشيء لكي لا يصيبه: يغير موقعه ومكانه من موقع سابق يكون فيه عرضة لخطر أو أذى أو ضرر قريب إلى موقع جديد يكون فيه متجنباً وبعيداً عن ذلك الخطر
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ "حركة الزوغان وتفادي رمية أو عدو والنجاة منها"، وهي:
الصيغ(١)
الجذور المجاورةالمجاورة: ٥ (الإجمالي: ٨)
- سكر
الآيات المشتركة: ١ · Sükker seyrek taneli üzüm salkımı demektir
- موت
الآيات المشتركة: ١ · Kış uykusundan uyanmış yılana hayy, kış uykusundaki yılana…
- جيأ
الآيات المشتركة: ١ · Ceyee yağmur sularının toplanıp biriktiği yerdir
- حقق
الآيات المشتركة: ١ · Hokka, devlere yemin dağıtıldığı kaptır
- كون
الآيات المشتركة: ١ · Kevn, tepe demektir
الآيات التي ورد فيها(١)
وَجَاءَتْ سَكْرَةُ الْمَوْتِ بِالْحَقِّ ذَلِكَ مَا كُنْتَ مِنْهُ تَحِيدُ
Sıvışırsın
تحليل الجذر
تعريف الجذر والخلاصة
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | حيد |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Ecvef (orta harfi yâ) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | ميل, عدل, روغ, حيص |
| Zıt Kök | استقم |
| Çekirdek Özet 1 | Düz doğrultudan veya yüzeyden dışarı doğru sapma, yana eğilme, çıkıntı yapma |
| Çekirdek Özet 2 | İnsanın kaçınılmaz bir hakikatten (ölüm ve hesap) yana kıvrılarak kaçma veya sıvışma çabası |
| Çekirdek Özet 3 | Kaçınılmaz ontolojik sınırdan sapmanın imkânsızlığı; varoluşsal determinizm karşısında kaçışın beyhudeliği |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca sıradan bir korku ya da basit bir uzaklaşma sanarak fiziksel doğrultudan yana doğru sapma (çıkıntı/sapma) boyutunu ve kaçınılmaz gerçek karşısındaki yan çizme nüansını gözden kaçırmak |
التحليل الثنائي
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| حي | Canlılık, devinim, hareketlilik ve mekânsal değişkenlik barındıran eylemler (حيص, حيف, حير, حيض) | د | Devinim ve yönelme hareketine kapı, sınır ve ani yön değişimi niteliği eklenerek hareketin doğrusal hattan yana doğru sapması, bir engelden kıvrılarak sıvışması veya çıkıntı oluşturması sağlanmıştır |
التحليل التصويري للحروف
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ح | Çit, duvar | Çevirme, sınır koyma, geçişi engelleyen veya yön değiştirmeye zorlayan bir set oluşturma |
| ي | El ve kol | İrade, hamle yapma, uzanma, bir tarafa yönelme veya manevra kabiliyeti |
| د | Kapı | Geçiş aralığı, sınır eşiği, bir düzlemden diğerine açılan hareket noktası |
| حيد | Çitle/engelle karşılaşan elin bir kapı veya açıklık arayarak yana doğru manevra yapması | Karşılaşılan sert bir sınır veya engelden doğrudan geçemeyip doğrultuyu yana kırarak aradan sıvışma ve sapma hareketi |
الاستعمال التاريخي والمبكر
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Dağın ana gövdesinden öne veya yana doğru kanat gibi fırlamış sarp çıkıntı (حَيْد الجبل), ceylanın boynuzundaki düğümlü kıvrımlar ve düz çizgiden yana doğru sapıp eğrilme |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Mâlik b. Hâlid el-Hünâî el-Hüzelî bir beytinde dağdaki sarp çıkıntıları ve sığınakları anlatırken bu kökü kullanır: تاللَّهِ يَبْقَى على الأَيام ذو حِيَد / بِمُشْمَخِرٍّ به الظَّيَّانُ والآسُ |
| Erken Arapça kullanım | Ru'be b. el-Accâc ölümden ve kader oklarından kaçmanın imkânsızlığını tasvir ederken kökü yana kaçma manasında kullanır: واخشى سهام القدر المصايدا / والموت قرن يغلب المحايدا |
المصدر Kitābü'l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha.
الطبقة الاشتقاقية السامية
Arapça حيد kökü, Sami dil ailesinde doğrusal bir eksenden sapma, yana eğilme, çıkıntı ve açı yapma semantiği üzerine kuruludur. İbranice ve Aramice/Süryanice katmanlarında doğrudan ses denkliği gösteren biçimler sınırlı olmakla birlikte, kökün çekirdek anlamı olan yana bükülme ve kaçınma motifi, Batı Sami dillerindeki kök varyasyonlarında ve özellikle çıkıntı/eğrilik bildiren morfolojik yapılarda karşılık bulur. Kökün asli fiziksel düzlemi, bir yüzeyin veya hattın düzgünlüğünü bozan çıkıntı (dağ burnu, boynuz boğumu) ve bu engele bağlı olarak yolcunun istikametini yana kırmasıdır. Erken Sami tasavvurunda doğrusal gidişatı kesintiye uğratan her sert engel, bir sapmaya (حيود) yol açar; Arapçada bu kök hem jeomorfolojik bir çıkıntıyı hem de canlı bir varlığın tehdit karşısında yana savrularak sıvışmasını ifade eden dinamik bir kavrama dönüşmüştür.
درجة الثقة Güçlü
المصدر Brown-Driver-Briggs, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques), Lisān al-ʿArab.
التحليل الاشتقاقي
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | ح-ي-د ekseni | Düz çizgiden sapma, dağ çıkıntısı, boynuz kıvrımı ve korkudan ötürü yan çizip sıvışma | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Batı Sami bükülme/sapma kökleri | Çizgiden ayrılma, açı yapma ve çıkıntı oluşturma tabanıyla semantik akrabalık | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik bükülme matrisi | Engelle karşılaşınca kırılma ve yön değiştirme gösteren kök morfemleriyle paralellik | Muhtemel |
المصدر Maqāyīs al-Lugha, David Cohen, Lane's Lexicon.
الجذور الشقيقة (التقاليب)
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| حيد | Anlamlı | Doğrudan sapma, çıkıntı yapma, sıvışma | Düz hattan yana kıvrılarak kaçma ve engelin oluşturduğu çıkıntı | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| حدي | Anlamlı | Sevketme, tahrik etme, yönlendirme | Develeri şarkı ve sesle belirli bir istikamete sürme | Kur'an'da geçmez; yön verme ilişkisi |
| يحد | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Arapçada kullanılmayan diziliş |
| يدح | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Arapçada kullanılmayan diziliş |
| دحي | Anlamlı | Yayma, döşeme, yuvarlayarak açma | Zemini düzleyip genişletme, yuvasını hazırlama | Kur'an'da geçer (دحو); genişletme yönü |
| ديح | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kitābü'l-ʿAyn kaydında mühmel |
الجذور المجاورة والجذر المضاد
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| حيد | Merkez | Sapma ve sıvışma | Karşılaşılan kesin bir engele çarpmamak için yana kıvrılarak kaçma | Kaçınılmaz bir hakikat karşısında yan çizme |
| ميل | Komşu | Eğilme | Bir tarafa fiziksel veya kalbî olarak meyledip ağırlık verme | Çıkıntı veya kaçış şartı olmaksızın yönelme |
| عدل | Komşu | Yoldan çıkma | Doğru yoldan başka bir tarafa yönelme veya iki şeyi denk kılma | Doğruluk zıddı olarak istikameti terk etme |
| روغ | Komşu | Kurnazca sıvışma | Avcısını veya muhatabını yanıltmak için hileyle çark etme | Tilki gibi aldatıcı manevralarla yön değiştirme |
| حيص | Komşu | Kaçıp kurtulma | Kuşatılmış bir alandan dar bir delik bularak firar etme | Sıkışma anında sığınak veya kaçış yolu arama |
| استقم | Zıt | Dosdoğru olma | Hiçbir tarafa sapmadan dosdoğru hat üzerinde sebat etme | Eğrilik ve sapma tanımayan kararlı süreklilik |
مقابلات المعنى في لغات أخرى
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | حيد | Yana sapmak, sıvışmak | Doğrultudan açı yaparak kaçınmak veya çıkıntı oluşturmak | Kesin |
| Latince | deviare, declinare | Yoldan sapmak, yana eğilmek | Düz bir yoldan veya amaçtan yana sapmayı karşılar; korkuyla kaçınma nüansı zayıftır | Güçlü |
| İngilizce | to swerve, to dodge, to deviate | Ani manevrayla sapmak, savuşturmak | Bir tehlike veya nesne karşısında yönü aniden kırma eylemini tam karşılar | Güçlü |
| Almanca | ausweichen, abweichen | Kenara çekilmek, sapmak | Bir engelden veya yüzleşmeden yana doğru çekilerek kaçınmayı ifade eder | Güçlü |
| Fransızca | dévier, esquiver | Yön değiştirmek, savuşturmak | Karşıdan gelen bir hamleden yana kıvrılarak kurtulma hareketini içerir | Güçlü |
المصدر Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lane's Lexicon.
الوجوه والنظائر
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| تَحِيدُ (Müzari fiil) | Ölüm hakikatinden yana kaçıp sıvışma çabası | İnsanın hayatı boyunca yüzleşmekten çekindiği, yan çizerek savuşturmaya çalıştığı ölüm sarhoşluğunun kesin gelişi bağlamı (Kâf 50:19) |
سياق الكلام والفقه والتفسير والحديث
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Ecel ve kader meselesi | İnsanın ecelden ve ölüm vaktinden manevra yaparak kaçmasının (hıyâd) ontolojik imkânsızlığı | İlahî takdirin ve ecel-i müsemmânın mutlak bağlayıcılığı karşısında beşerî iradenin sınırları |
| Fıkıh | Haktan sapma ve borçtan kaçınma | Yükümlülükten, şahitlikten veya hak sahibinden yan çizerek kaçınma hali | Ahdi ihlal etmeksizin hile-i şer'iyye ile sorumluluktan sıvışma eğiliminin değerlendirilmesi |
| Tefsir | Kâf suresi tefsiri | Kâf 50:19 ayetindeki ifadenin inkârcıya mı yoksa genel olarak insana mı yönelik olduğu tartışması | İnsanın fıtraten ölüm acısından ve hakikatle yüzleşmekten yana doğru kaçma refleksi |
| Hadis | Ölüm ve fitne rivayetleri | Fitne anlarında tarafsız kalıp kenara çekilme veya ölüm hengamesinden kaçınma ifadeleri | Bir hadiseden uzak durmak, taraflardan birine bulaşmayıp kenara sıvışmak |
تحليل النظام الديني والعلمي والسياسي والاقتصادي
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Ontolojik yüzleşme | Kaçınılmaz ecel bilinci | İnsanın dünyevi meşgalelerle ölümden sıvışma çabasını kırarak hakikate yöneltme | Ecel gerçeği, insanın hiçbir yan manevrayla kurtulamayacağı nihai sınırdır | Kesin |
| İlmi | Yörünge ve istikamet | Sapma (deflection) | Bir vektörün dış etkiyle doğrusal hattından ayrılıp açı yapması | Karşılaşılan engellerin yönü kırma parametrelerinin tespiti | Güçlü |
| Siyasi | Kriz yönetimi ve diplomasi | Yansızlaşma veya yan çizme | İttifak veya çatışma ortamında taraf olmaktan kaçınarak kenara çekilme | Siyasi sorumluluktan kaçınma veya manevra alanı kazanma hamlesi | Güçlü |
| İktisadi | Vergi ve borç yükümlülüğü | Mali yükümlülükten kaçınma | Bireyin yasal açık veya hilelerle mali mükellefiyetten sıvışması | Vergiden kaçınma veya borç ödemekten yan çizme davranışı | Güçlü |
التماثل في العلوم العددية والإنسانية
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Sapma açısı ve yörünge kırılması (Deflection) | Doğrusal ilerleyen bir parçacığın, güçlü bir çekim veya sert bir bariyerle karşılaştığında istikametini yana doğru kırması | Güçlü |
| Beşeri bilimler | İnkar ve savunma mekanizması (Avoidance/Denial) | Bireyin başa çıkamadığı ağır bir varoluşsal gerçeği bilinç düzeyinde tevil ederek veya görmezden gelerek savuşturması | Güçlü |
التضييق الخاطئ وخطر الخطأ
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kelimeyi sadece sıradan bir korku, nefret etme ya da basit bir kaçış olarak yorumlayıp kökün somut uzamsal sapma ve eğrilik dinamizmini göz ardı etmek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök, insanın bütün zihinsel, fiilî ve ahlaki varoluşunu kuşatan nihai bir determinizm sınırına işaret eder; ölüm sadece biyolojik bir son değil, insanın hayat boyu yan çizerek ertelediği çıplak hakikattir |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Kâf 50:19 ayetini sadece can çekişme sırasındaki fiziksel bir çırpınışa indirgemek; insanın tüm ömrü boyunca hakikatten kaçmak için kurduğu illüzyonların çöküşünü fark edememek |
خلاصة موجَّهة لفهم القرآن
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'da tek bir yerde kullanılmasına rağmen, insanın nihai varoluşsal krizi (ölüm) karşısındaki refleksini en keskin uzamsal tasvirle (yan çizme, sıvışma) donduran anahtar bir fiil olması bakımından hayatidir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Ölüm sarhoşluğu, ecel, insanın dünyevi sarhoşluğu, hakikatten kaçış psikolojisi ve kıyamet sahnelerini ele alan Kâf suresi bağlamında belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Ölümden kaçışın sadece fiziksel bir mesafe alma olduğu zannını düzeltir; insanın zihnen, ahlaken ve fiilen hakikatin üzerinden yana kıvrılarak yaşama sahteliğini deşifre eder. |
التركيب النهائي والنموذج الرياضي
- Somut anlamDağın veya boynuzun yüzeyinden yana doğru çıkan sivri uzantı; doğrusal hattan yana doğru kırılarak sapma ve sıvışma hareketi.
- Soyut anlamİnsanın kaçınılmaz bir varoluşsal sınır veya ontolojik hesaplaşma karşısında kurnazca veya korkuyla yön değiştirip yüzleşmeyi erteleme çabası.
- Sistematik karşılıkKaçınılmaz bir akıbet vektörü karşısında alternatif yörünge arayışının sıfırlanması; mutlak sınıra çarpan iradenin manevra alanının tükenmesi.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde insanın zaman içindeki hareket ve yönelim vektörünü, doğrusal istikamete dik olan yana kaçış ve sapma yönünü, ise kaçınılmaz ecel anını temsil eder. İnsan hayatı boyunca dik eksende sapma göstererek hakikatten yana çizmeye çalışsa da, ecel anına yaklaşıldığında yana doğru manevra bileşeni sıfıra yaklaşır ve hareket zorunlu olarak kaçınılmaz ecel vektörüne () kilitlenir.