دحض
د - ح - ض
جذر- الورود: ٤
- الآيات: ٤
- الصيغ: ٣
- المعاجم: ١٣
Dahd (dal,ha,dat) : Kaygan, çıplak yerdir.المزيد ›
ملاحظاتي
المعاجم(١٣)
★ معجم آق إيفلر (بالتركية)التركية
Dahd (dal,ha,dat) : Kaygan, çıplak yerdir.
كتاب العين
الخليل بن أحمد · القرن ٨مترجمالحروف: ٤٠٢باب الحاء والضاد والدال معهما
د ح ض مستعمل فقط
دحض:
الدَّحْضُ: الزَلَقُ، يقال: مَزْلَقَةٌ مِدحاضٌ. والدَّحْضُ: الماءُ الذي تكون منه المزْلَقَةُ. ودَحَضَتِ الشَمس عن بطن السَماءِ، أي زالت. ودَحَضَت حُجَّتُه: أي: بَطَلَتْ. ودُحَيْضة: موضع، قال:
َأَتْنَسْيَن أيّاماً لنا بدُحَيْضةٍ وأيّامَنا بينَ البَديِّ فَثَهْمَدِ
البَديُّ: بئْر لحِمَى ضَرِبَّة لبني جعفر بن كلاب. ودَحَضَتْ رِجْلُ البعير:
الصحاح
الجوهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ٢٠٤مكانٌ دَحْضٌ ودَحَضٌ أيضاً بالتحريك، أي زَلَقٌ. ودَحَضَتْ رجلُه تَدْحَضُ دَحْضاً: زلِقتْ. ودَحَضَتْ الشمسُ عن كَبِد السماء: زالت. ودَحَضَتْ حُجَّتُه دُحُوضاً: بطلتْ. وأَدْحَضَها الله. والإدحاضُ: الإزلاقُ.
تهذيب اللغة
الأزهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ٤٢١ح ض د
دحض
استعمل من وجوهه : ( دحض ) .
دحض : قال الليث : الدَّحْضُ : الزَّلَق . يقال : دَحَضتْ رِجْلُ البعير إذا زَلِقَت .
قال : والدَّحْضُ : الماء الذي تكون منه المَزْلَقَة .
قال : ودَحَضَت الشّمس عن بطن السّماء إذا زالت .
ودَحَضَت حُجَّتُه إذا بطلت ، وأدحض حُجَّتَه إذا أَبْطَلها .
ويقال : مكَان دَحْض إذا كان مَزَلّة لا تَثْبُت عليه الأقدام .
ودَحِيضَةُ : ماءٌ لبني تميم .
أبو سعيد : دحَضَ برجله
مقاييس اللغة
ابن فارس · القرن ١١مترجمالحروف: ٣٬٣٣٢(باب الدال والحاء وما يثلثهما)
(دحر) الدال والحاء والراء أصلٌ واحد، وهو الطَّرد والإبعاد. قال الله تعالى: ﴿اخْرُجْ مِنْهَا مَذْؤُوماً مَدْحُورا([1])﴾[الأعراف 18].
(دحز) الدال والحاء والزاء ليس بشيء. وقال ابن دريد: الدَّحْز: الجِماع([2]). وقد يُولَع هذا الرجُل بباب الجماع والدَّفْع، وباب القَمْش والجمع.
(دحس) الدال والحاء والسين أصلٌ مطَّرِد مُنْقاس، وهو تخلُّل الشَّيءِ بالشَّيءِ في
المفردات في غريب القرآن
الراغب الأصفهاني · القرن ١١مترجمالحروف: ٤٠٤- قال تعالى: ﴿حجتهم داحضة عند ربهم﴾ [الشورى/16]، أي: باطلة زائلة، يقال: أدحضت فلانا في حجته فدحض، قال تعالى: ﴿ويجادل الذين كفروا بالباطل ليدحضوا به الحق﴾ [الكهف/56]، وأدحضت حجته فدحضت، وأصله من دحض الرجل، وعلى نحوه في وصف المناظرة:
*نظرا يزيل مواقع الأقدام*
(هذا عجز بيت، وشطره الأول:
*يتقارضون إذا التقوا في منزل*
وهو في الصناعتين ص 194؛ واللسان (قلم) ؛ والموازنة للآمدي ص 38)
ودحضت الشمس مستعار من
أساس البلاغة
الزمخشري · القرن ١٢مترجمالحروف: ٢٨٧د ح ض
دحضت رجله: زلقت دحضاً ودحوضاً.
وأدحض فلان قدمه.
ومزلقـة مدحـاض.
ووقعـوا على المداحض والأدحاض.
وهذه مدحضة القدم.
ومكان دحض.
قال: رديت ونجّى اليشكري حذاره وحادكما حاد البعير عن الدحض ومن المجاز: دحضت حجته وحجتهم داحضة.
ودحضت الشمس عن بطن السماء: زالت.
لسان العرب
ابن منظور · القرن ١٣مترجمالحروف: ١٬٧٣٤الدَّحْضُ: الزَّلَقُ، والإِدْحاضُ: الإِزْلاقُ، دَحَضَتْ رِجْل البعير، وفي المحكم: دَحَضَتْ رِجله، فلم يُخَصِّص، تَدْحَضُ دَحْضاً ودُحُوضاً زَلِقَتْ، ودَحَضَها وأَدْحَضَها أَزْلَقَها. وفي حديث وَفْد مَذْحِجٍ: نُجَباء غيرُ دُحَّضِ الأَقْدامِ؛ الدُّحَّضُ: جمع داحِضٍ وهم الذين لا ثبات لهم ولا عزيمة في الأُمور. وفي حديث الجمعة: كرهت أَن أُخْرِجَكم فتمشون في الطين والدَّحْض أَي الزلَق. وفي حديث أَبي
القاموس المحيط
الفيروزآبادي · القرن ١٥مترجمالحروف: ١٢٣* د ح ض * * دَحَضَتْ * حجته بطلت وبابه خضع و * أدْحَضَها * الله و * دَحَضَتْ * رجله زلقت وبابه قطع و * الإدْحَاضُ * الإزلاق
تاج العروس
الزبيدي · القرن ١٨مترجمالحروف: ٢٬٠٥٨دحض برجله، كمنع: فحص بها ، وكذلك دحض، بالصاد، قال أبو سعيد. وبهما روي قول معاوية لعمرو بن العاص -رضي الله عنهما- حين ذكر له ما رواه ابنه عنه، من قول النبي صلى الله عليه وسلم لعمار رضي الله عنه: تقتلك الفئة الباغية لا تزال تأتينا بهنة تدحض بها في بولك، أنحن قتلناه? إنما قتله الذي جاء به. دحض عن الأمر: بحث عنه، نقله الصاغاني. دحضت رجله تدحض دحضا ودحوضا: زلقت ، وقد دحضها وأدحضها: أزلقها.
معجم لين
إدوارد لين · القرن ١٩مترجمالحروف: ٢٬٦١١دَحَضَتْ رِجْلُهُ
1 دَحَضَتْ رِجْلُهُ دحضت رجله دحضت رجلة , (S, A, K,) aor. دَحَضَ , (S,) inf. n. دَحْضٌ (S, A) and دُحُوضٌ, (A, TA,) His foot slipped. (S, A, K.) And دَحَضَ said of a man, He slipped. (Msb.) ― -b2- دَحَضَتِ الشَّمْسُ, (S, A, K,) aor. and inf. ns. as above, (TA,) (tropical:) The sun declined (S, A, K) towards the place of setting, (TA,) عَنْ كَبِدِ السَّمَآءُ (S) or عن بَطْنِ
دَحَضَتْ رِجْلُهُ 1 دَحَضَتْ رِجْلُهُ دحضت رجله دحضت رجلة , (S, A, K,) aor. دَحَضَ , (S,) inf. n. دَحْضٌ (S, A) and دُحُوضٌ, (A, TA,) His foot slipped. (S, A, K.) And دَحَضَ said of a man, He slipped. (Msb.) ― -b2- دَحَضَتِ الشَّمْسُ, (S, A, K,) aor. and inf. ns. as above, (TA,) (tropical:) The sun declined (S, A, K) towards the place of setting, (TA,) عَنْ كَبِدِ السَّمَآءُ (S) or عن بَطْنِ السمآء (A) [from the meridian]; as though it slipped. (TA.) ― -b3- دَحَضَتْ حُجَّتُهُ, (S, A, Msb, K,) aor. دَحَضَ , (Msb,) inf. n. دُحُوضٌ, (S, K,) or دَحْضٌ, (Msb,) (tropical:) His argument, plea, allegation, or evidence, was, or became, null, or void. (S, A, * Msb, K.) -A2- See also 4, in two places.
ادحض 4 ادحض أدحض ادحض دحض , (A, TA,) inf. n. اـِدْحَاضٌ, (S,) He made (S, A, TA) a man's foot, (A, TA,) and a man, (TA,) to slip; (S, A, TA;) as also ↓ دَحَضَ. (TA.) ― -b2- It (rain) made a place slippery. (TA.) ― -b3- (tropical:) He (God, S, Msb, or a man, K) annulled, or rendered null or void, an argument, a plea, an allegation, or an evidence: (S, Msb, K:) he rebutted it; as also ↓ دَحَضَ, inf. n. دَحْضٌ. (TA; but in this instance, only the inf. n. of the latter verb is mentioned.) Thus in the Kur [xviii. 54, and xl. 5], لِيُدْحِضُوا بِهِ الحَقَّ (tropical:) That they may, or might, rebut thereby the truth. (TA.)
دَحْضٌ دَحْضٌ دحض A slippery place; as also ↓ دَحَضٌ (S, K) and ↓ دَحُوضٌ (O, K) and ↓ مِدْحَضٌ (Freytag, from the Deewán of the Hudhalees,) [or مَدْحَضٌ?]: pl. دِحَاضٌ, (K,) [a pl. of the second,] like as جِبَالٌ is pl. of جَبَلٌ. (TA.) ― -b2- Also Water that causes slipping: pl. أَدْحَاضٌ. (TA.)
دَحَضٌ دَحَضٌ دحض : see the next preceding paragraph.
دَحُوضٌ دَحُوضٌ دحوض : see the next preceding paragraph.
دَاحِضٌ دَاحِضٌ داحض [Slipping] has for a pl. دُحْضٌ: occur- ring in a trad., in the phrase دُحْضُ الأَقْدَامِ, meaning (assumed tropical:) those having no firmness, or stability, nor determination, or resolution, in affairs. (TA.) ― -b2- حُجَّتُهُمْ دَاحِضَةٌ, in the Kur [xlii. 15], means (tropical:) Their argument, or plea, or allegation, is null, or void: or, as IDrd says, on the authority of AO; it means مَدْحُوضَةٌ [rebutted]. (TA.)
مِدْحَضٌ مِدْحَضٌ مدحض [or مَدْحَضٌ?]: see دَحْضٌ.
مَدْحَضَةٌ مَدْحَضَةٌ مدحضه مدحضة A cause of slipping; syn. مَزَلَّةٌ. (K.) You say, هٰذِهِ مَدْحَضَةٌ لِلْقَدَمِ [This is a cause of slipping to the foot]. (A.) And مَكَانٌ مَدْحَضَةٌ, in a trad. respecting the Sirát, means A place on which the feet will not remain firm. (TA.)
مِدْحَاضٌ مِدْحَاضٌ مدحاض A place in which one slips much, or often: pl. مَدَاحِضُ. (TA.)
قاموس سالمون
هنري أنتوني سالمون · القرن ١٩مترجمالحروف: ٤٢٨دَحَض
دَحَض A ( n. ac. دَحْض 1 , دُحُوْض 27 ),
a. Slipped; kicked its feet about, floundered ( animal ).
b. Sank, was low ( sun ).
c. Was refuted, rejected ( argument ).
d. see II .
دَحَّضَ
دَحَّضَ II ,
a. Refuted, rejected ( argument ).
أَدْحَضَ
أَدْحَضَ IV ,
a. Made to slip; rendered slippery.
b. see II .
اِنْدَحَضَ
اِنْدَحَضَ VII ,
a. Was refuted, rejected.
دَحْض
دَحْض 1 ,
كتاب الله
مستخلص من الاستعمال القرآنيمترجمالحروف: ٩٬٠١٠دحض
دَحَضَ - يَدْحَضُ - دَاحِض - دَاحِضَة - أَدْحَضَ - يُدْحِضُ - مُدْحَض - مُدْحَضِيْن
دَحَضَ - يَدْحَضُ + الكائن أو الأمر: ضد " رسخ": يتزحلق ويتقلقل ويترنح: ينزلق ويزول عن موقع الثبات والرسوخ والاستقرار فيضطرب ويتزعزع ويتهاوى ويميل للسقوط
دَحَضَ - يَدْحَضُ + كائن + بـِ شيء: يتزحلق ويتقلقل بسبب هذا الشيء
دَحَضَ - يَدْحَضُ + أمرٌ + بـِ شيء:
الجذور المجاورةالمجاورة: ٢٨ (الإجمالي: ٣٩)
- جدل
الآيات المشتركة: ٢ · Cedle havan tokmağı demektir
- بطل
الآيات المشتركة: ٢ · Batn ve zehr sırt ve karın (daha çok hayvanlar için)…
- سهم
الآيات المشتركة: ١ · Ok demektir
- همم
الآيات المشتركة: ١ · Erimekte olan kar, zayıflamakta olan kişi, çaba göstermek…
- بعد
الآيات المشتركة: ٢ · Baid uzak demektir
- أخذ
الآيات المشتركة: ٢ · İhaze göl gibi suyun toplandığı yer yani birikintidir veya…
- حزب
الآيات المشتركة: ١ · “Huzme” demet demektir
- حقق
الآيات المشتركة: ٢ · Hokka, devlere yemin dağıtıldığı kaptır
- غضب
الآيات المشتركة: ١ · Kızgınlık
- حجج
الآيات المشتركة: ١ · Hacebe kaş demektir
- هزأ
الآيات المشتركة: ١ · (he ze e) (Hezy) hezv kılıç yarası, hezeyan, hastanın…
- جوب
الآيات المشتركة: ١ · Cevbe içi su dolu çukur, kova demektir
الآيات التي ورد فيها(٤)
وَمَا نُرْسِلُ الْمُرْسَلِينَ إِلَّا مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ وَيُجَادِلُ الَّذِينَ كَفَرُوا بِالْبَاطِلِ لِيُدْحِضُوا بِهِ الْحَقَّ وَاتَّخَذُوا آيَاتِي وَمَا أُنْذِرُوا هُزُوًا
Çürütmeleri için
… بَعْدِهِمْ وَهَمَّتْ كُلُّ أُمَّةٍ بِرَسُولِهِمْ لِيَأْخُذُوهُ وَجَادَلُوا بِالْبَاطِلِ لِيُدْحِضُوا بِهِ الْحَقَّ فَأَخَذْتُهُمْ فَكَيْفَ كَانَ عِقَابِ
Çürütmeleri için
تحليل الجذر
تعريف الجذر والخلاصة
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | دحض |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | زلق, بطل, دحر |
| Zıt Kök | ثبت |
| Çekirdek Özet 1 | Ayağın ıslak, çamurlu veya kaygan zeminde tutunamayıp kayması, yerinden oynaması |
| Çekirdek Özet 2 | Batıl gerekçelerle hakkı yerinden kaydırmaya çalışma ve tutamaksız kalıp zevale uğrama |
| Çekirdek Özet 3 | Gerçeklik tabanına basmayan her türlü zihni, akli ve pratik iddianın kaçınılmaz çöküşü |
| Kritik Hata Riski | Kökü sadece soyut bir reddediş veya polemik sanıp zeminsizlik ve kayma fiziksel kökenini göz ardı etmek |
التحليل الثنائي
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| دح | Zeminden itmek, sürmek, yaymak, yerinden oynatarak harekete geçirmek (örneğin دحو serip yaymak/düzlemek, دحر itip kovmak/uzaklaştırmak köklerinde olduğu gibi tabanla temasın değişmesi) | ض | İtme ve yerinden oynatma hareketine zemindeki kayganlık, sürtünmesizlik veya tutunamama baskısı eklenerek hareketin ayağın kayması, desteğin yitirilmesi ve düşüş yönünde daralması sağlanmıştır. |
التحليل التصويري للحروف
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| د | Kapı; giriş, geçiş, hareket | Bir durumdan diğerine geçişi, yer değiştirme hareketini ve yönelim eşiğini simgeler. |
| ح | Çit, duvar; çevirme, koruma, ayırma | Sınırı, muhafazayı, dış etkilere karşı tutunmayı ve zemin sınırını temsil eder. |
| ض | Olta, bitki; ezilme, baskı, yana doğru çatlama (imge ص kökünden türetmedir) | Yoğun bir sürtünme baskısı, tutunamama hali ve yana doğru sapmayı ifade eder. |
| دحض | Eşik aşımı sırasında koruyucu sınırın baskı altında tutunamayarak yana kayması | Ayağın basma ve durma sınırını koruyamayarak baskı altında kayması, dayanağın çöküp dengenin bozulması hareketini bütünleştirir. |
الاستعمال التاريخي والمبكر
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Çamurlu veya aşırı pürüzsüz kaygan zeminde ayağın basacak yer bulamayıp kayması; devenin ayağının kayması; bu tür kayganlığa sebep olan birikinti su ve çamur. Güneşin gök kubbenin tam ortasından batıya doğru meyledip kayması (zeval). |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem şairlerinden el-Yeşkurî'nin şiirinde devenin kaygan yerden ürküp sakınması bağlamında geçer: رَدِيتُ وَنَجَّى اليَشْكُرِيَّ حِذَارُهُ / وَحَادَ كَمَا حَادَ البَعِيرُ عَنِ الدَّحْضِ |
| Erken Arapça kullanım | Erken dönem lügatlerinde geçen bir şiir şahidinde yer adı olarak dahi kayganlık çağrışımıyla anılır: أَتَنْسَيْنَ أَيَّاماً لَنَا بِدُحَيْضَةٍ / وَأَيَّامَنَا بَيْنَ البَدِيِّ فَثَهْمَدِ Ayrıca kabile heyetlerinin vasfında sebatkârlığı anlatmak için sebat etmeyenlere nispetle niteleme yapılmıştır. |
المصدر Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, Asās al-Balāgha, Kitābü’l-ʿAyn.
الطبقة الاشتقاقية السامية
Arapça دحض kökü, merkezi Sami dillerinde özellikle ayağın kayması, zeminde tutunamama, sürtünme kaybı ve buna bağlı olarak bir dayanağın hükümsüz kalması semantik alanında özelleşmiştir. Kuzeybatı Sami dillerinde doğrudan aynı üçlü kök dizilimi seyrektir; ancak ikili çekirdek olan دح tabanı, itmek, yerinden oynatmak, kaydırmak ve sürmek anlamlarıyla ortak Sami mirasında yer bulur. İbranice ve Aramicede benzer fonetik yapıdaki kökler genellikle itilme, düşürülme veya yerinden edilme fiilleriyle temas halindedir (karşılaştırınız: Aramice d-ḥ-y / d-ḥ-q itmek, kovmak). Arapçada ض harfinin katılımıyla kök, harici bir zorlamadan ziyade zeminin kayganlığı sebebiyle basılan noktanın tutunamayıp boşa çıkması anlamını kazanmış ve buradan epistemolojik olarak delilin geçersizliğine intikal etmiştir.
درجة الثقة Güçlü
المصدر David Cohen, Dictionnaire des racines sémitiques; Brown-Driver-Briggs; Lisān al-ʿArab.
التحليل الاشتقاقي
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | دح kök ailesi (دحو, دحر) | Tabanın düzlenmesi veya yerinden itilmesi eyleminin kayma ve düşme fiiline evrilmesi | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İkili çekirdek d-ḥ (Aramice d-ḥ-y, d-ḥ-q) | Yerinden oynatma, kaydırma ve itme temelli eylemlerle anlamsal örtüşme | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Sami ailesi dışındaki dil gruplarında düzenli ses denklikli bir karşılık tespit edilmemiştir | Veri bulunamadı |
المصدر Maqāyīs al-Lugha, David Cohen, Brown-Driver-Briggs.
الجذور الشقيقة (التقاليب)
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| دحض | Anlamlı | Ayağın kayması, zeval bulma, hükümsüz kalma | Zeminde tutunamama ve delilin çökmesi | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| دضح | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kitābü’l-ʿAyn mühmel kaydeder |
| حدض | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kitābü’l-ʿAyn mühmel kaydeder |
| حضد | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kitābü’l-ʿAyn mühmel kaydeder |
| ضدح | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kitābü’l-ʿAyn mühmel kaydeder |
| ضحد | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kitābü’l-ʿAyn mühmel kaydeder |
الجذور المجاورة والجذر المضاد
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| دحض | Merkez | Kayma, hükümsüzlük | Zeminin yetersizliği sebebiyle ayağın/delilin tutunamayıp düşmesi | Fiziksel kaymadan zihni delilsizliğe uzanan çöküş |
| زلق | Komşu | Kayganlık | Yüzeyin pürüzsüzlüğü sebebiyle ayağın hızla kayıp gitmesi | زلق yüzeyin niteliğini, دحض ise tutunamama ve düşme sonucunu öne çıkarır |
| بطل | Komşu | Boşa çıkma | Bir şeyin özü itibarıyla hükümsüz, yararsız ve dayanaksız olması | بطل doğrudan yokluk ve işlevsizliktir; دحض ise zemin kaybıyla düşmeyi tasvir eder |
| دحر | Komşu | İtilme, kovulma | Dış bir güç tarafından zorla yerinden edilip uzaklaştırılma | دحر dışarıdan itilmeyi, دحض zeminde kendi tutunamayışını anlatır |
| ثبت | Zıt | Sabit olma, tutunma | Zemine sağlam basma, yerinden oynamama, sarsılmama | Sarsılmaz dayanağa sahip olma ve zevale uğramama |
مقابلات المعنى في لغات أخرى
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | دحض | Kaymak, boşa çıkmak, çürütülmek | Ayağın veya hüccetin dayanak bulamayarak yıkılması | Kesin |
| Latince | labi, refellere, infirmare | Kaymak, tökezlemek; çürütmek, zayıflatmak | labi fiziksel kaymayı, refellere ise iddianın çürütülmesini karşılar | Güçlü |
| İngilizce | to slip, to refute, to invalidate | Kaymak, ayağı kaymak; çürütmek, geçersiz kılmak | to slip fiziksel zeminsizliği, to refute ise mantıksal boşa çıkarmayı verir | Güçlü |
| Almanca | ausgleiten, widerlegen, entkräften | Kayıp düşmek; çürütmek, hükümsüz kılmak | Fiziksel zemin kaybı ile iddia iptali ayrımı benzerdir | Güçlü |
| Fransızca | glisser, réfuter, infirmer | Kaymak; çürütmek, temelsiz bırakmak | Kayma eyleminin zihni delil iptaline aktarılışını karşılar | Güçlü |
المصدر Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lane's Arabic-English Lexicon.
الوجوه والنظائر
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| لِيُدْحِضُوا | Batıl ile hakkı yerinden kaydırıp çürütmeye çalışma | İnkârcıların peygamberlere ve vahye karşı asılsız iddialarla mücadele etmesi bağlamı (Kehf 18:56, Mü'min 40:5) |
| دَاحِضَةٌ | Dayanıksız, batıl, zevale mahkûm ve geçersiz delil | Allah'ın davetine icabet edildikten sonra O'nun dini hakkında tartışanların argümanlarının temelsizliği bağlamı (Şûrâ 42:16) |
| الْمُدْحَضِينَ | Kur'ada kaybedip saf dışı kalan, tutunamayan kimse | Yunus peygamberin gemidekilerle kur'a çekişmesi ve kur'ada kaybedenlerden olması bağlamı (Sâffât 37:141) |
سياق الكلام والفقه والتفسير والحديث
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Delil ve hüccet teorisi | Batıl iddiaların ontolojik ve epistemolojik zemin yoksunluğu (hüccet-i dâhıza) | Bir iddianın mantıki tutarlılıktan ve ilahi delilden yoksun kalarak kendiliğinden çökmesi |
| Fıkıh | Muhakeme usulü ve şahitlik | Delilsiz veya geçersiz kılınan iddiaların davada hükümsüz sayılması | Hasmın sunduğu gerekçeyi tutarsız kılarak davayı düşürme (idhasü'l-hucce) |
| Tefsir | Kur'an polemiği ve cedel ayetleri | İnkârcıların cedel yönteminin hakikati sarsamayacağı, aksine kendi ayaklarını kaydıracağı | Zeminini vahiyden almayan cedelin bizzat sahibini düşürmesi |
| Hadis | İtikadi sebat ve sırat tasvirleri | Sırat köprüsünün kayganlığı ve amellerin ayakları sabit kılması veya kaydırması | Hem zihni şüphelerden korunma (sebat) hem de amelsizliğin getirdiği kayma hali |
تحليل النظام الديني والعلمي والسياسي والاقتصادي
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevhid ve vahiy zemini | Batıl inançların temelsizliği | Zihni kaymayı engelleme | Vahye dayanmayan her inanç kaygan zemindedir; hakikati çürütemez, kendi zeval bulur. | Kesin |
| İlmi | Epistemoloji ve metodoloji | Yanlışlanabilirlik ve zayıf aksiyom | Çürük teorinin elenmesi | Sağlam aksiyoma dayanmayan önermeler bilimsel sınamada kayarak sistem dışına çıkar. | Güçlü |
| Siyasi | Meşruiyet ve adalet tabanı | Meşruiyeti olmayan iktidar iddiası | Hukuki zeminin çöküşü | Adalete ve toplumsal rızaya basmayan siyasi söylemler kriz anında dayanak bulamaz. | Güçlü |
| İktisadi | Reel değer ve spekülasyon | Karşılıksız varlık ve köpük ekonomi | Finansal çöküş | Reel üretim zemininden kopuk spekülatif değerler ilk dalgalanmada kayıp batar. | Güçlü |
التماثل في العلوم العددية والإنسانية
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Sürtünmesiz yüzeyde denge kaybı ve tekillik (singularity) | Fizikte sürtünme katsayısının sıfıra yaklaşmasıyla cismin durma kabiliyetini yitirmesi; matematikte tanımsız/paydası sıfır olan ifadelerin çökmesi | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Hukuki ve mantıksal illüzyonun çöküşü (fallacy) | Mantıkta temelsiz öncüller üzerine kurulan argümanların eleştiri karşısında tutunamayıp dağılması | Kesin |
التضييق الخاطئ وخطر الخطأ
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kelimeyi sadece sözel bir "tartışma, münakaşada mağlup etme veya susturma" eylemine indirgemek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök yalnızca retorik bir yenilgiyi değil; varoluşsal, kurumsal ve akli dayanağın bütünüyle altından çekilip kişinin veya iddianın boşluğa düşmesini ifade eder. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | İnkârcıların hakkı çürütme çabasının başarılı olabileceği vehmine kapılmak; oysa kök, onların çabasının doğası gereği kaygan ve temelsiz olduğunu baştan bildirir. |
خلاصة موجَّهة لفهم القرآن
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın hak-batıl mücadelesindeki epistemolojik güvenini gösterir; batılın hakikati yerinden oynatma çabası fiziksel bir kayma trajedisi olarak resmedilir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Peygamberlerin tebliğine karşı ideolojik polemik üreten inkârcıların anlatıldığı ve ilahi adaletin delillerinin sunulduğu cedel ayetlerinde. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Batıl iddiaların bir ağırlığı veya kökü varmış gibi algılanmasını önler; onların sadece kaygan zeminde çırpınan ve ilk temasla kayıp giden şeyler olduğunu öğretir. |
التركيب النهائي والنموذج الرياضي
- Somut anlamAyağın pürüzsüz, ıslak veya çamurlu zemine basarak sürtünme desteğini yitirmesi, kayması ve gövdenin düşüşe geçmesi.
- Soyut anlamBir iddianın, inancın veya kurumun ontolojik bir gerçeklik tabanından yoksun kalarak hakikat karşısında tutunamaması ve zevale ermesi.
- Sistematik karşılıkSürtünme veya meşruiyet tabanının sıfırlanması neticesinde sisteme uygulanan kuvvetin denge yerine çöküş üretmesi hali.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde zemin ile basamak arasındaki sürtünme/dayanak katsayısını; ise bu temasın sağladığı tutunma kuvvetini temsil eder. Dayanak sıfıra yaklaştığında tutunma kuvveti sıfırlanır, net kuvvet dengesi bozulur ve sistem kontrolsüz bir ivmeyle () kayarak konumunu kaybeder. Hakikat zemininden kopan iddianın düşüş dinamiği bu bağıntıyla sembolize edilmiştir.