دهم
د - ه - م
جذر- الورود: ١
- الآيات: ١
- الصيغ: ١
- المعاجم: ١٣
Dehem(dal, he): Dışardan içi görünmeyen sık ağaçlı orman veya bahçe demektir.المزيد ›
ملاحظاتي
المعاجم(١٣)
★ معجم آق إيفلر (بالتركية)التركية
Dehem(dal, he): Dışardan içi görünmeyen sık ağaçlı orman veya bahçe demektir.
كتاب العين
الخليل بن أحمد · القرن ٨مترجمالحروف: ١٬٦٣١باب الهاء والدال والميم معهما
ه د م،ه م د، د ه م، م ه د، د م ه، م د ه، هدم: الهَدْمُ: قلع المَدَر، أي البُيُوت.
والهِدْمُ: الخَلَقُ البالي. والجمعُ: أهدامٌ والهَدِمةُ: النّاقةُ الضَّبِعةُ الشَّديدةُ الضَّبَعَةِ إلى الفَحْل. تقول: هَدِمَتْ تَهْدَم هَدَماً. وقد هَدِمتْ هَدْمةً شديدةٌ.
ونابٌ مُتَهَدِّمةٌ، وعجوز مُتَهَدِّمة، أي: فانيةٌ هَرٍمَةُ.
همد: الهُمُودُ: المَوْتُ. كما هَمَدتْ. ثَمُود.
ورمادٌ
الصحاح
الجوهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ٧٦١دَهِمهُمْ الأمر يَدْهَمُهُمْ. وقد دَهِمَتْهُمُ الخيل، قال أبو عبيدة: ودَهَمَتْهُمْ بالفتح لغةٌ. والدَهْمُ: العدد الكثير، والجمع الدُهومُ. وقال:
جئنا بدَهْمٍ يَدْهَمُ الدُهوما
مَجْرٍ كأَنَّ فوقَه النُجوما
والدُهْمَةُ: السوادُ. يقال: فرسٌ أَدْهَمُ، وبعيرٌ أَدْهَمُ،وناقةٌ دَهْماءُ. وادْهَمَّ الفرسُ ادْهِماماً، أي صار أَدْهَمَ وادْهامَّ الشيء ادْهِماماً، أي اسوادَّ. قال تعالى: "مُدْهامَّتانِ"،
تهذيب اللغة
الأزهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ١٠٬٢٥١ه د م
هدم ، همد ، دهم ، دمه ، مهد ، مده : مستعملة .
هدم : قال الليث : الهَدْم : قَلْع المَدَر ، يعني البُيُوت ، وهو فِعْل مُجاوِز ، والفعل المطاوِع الانهدام ، وهو لازمٌ ، والهِدْم : الخَلَق البالي . وجمعُه أهدام .
وقال أبو عبيد : الهِدْم : الشيخُ الذي قد انحطَم مثل الهِمّ .
قال : وسمعتُ الأصمعي يقول للناقة إذا اشتدَّت ضَبَعَتُها وهو شَهْوَتُها للفَحْل : هَدِمَتْ تهْدَمُ هَدَماً فهي هَدِمة .
وقال
ه د م هدم ، همد ، دهم ، دمه ، مهد ، مده : مستعملة . هدم : قال الليث : الهَدْم : قَلْع المَدَر ، يعني البُيُوت ، وهو فِعْل مُجاوِز ، والفعل المطاوِع الانهدام ، وهو لازمٌ ، والهِدْم : الخَلَق البالي . وجمعُه أهدام . وقال أبو عبيد : الهِدْم : الشيخُ الذي قد انحطَم مثل الهِمّ . قال : وسمعتُ الأصمعي يقول للناقة إذا اشتدَّت ضَبَعَتُها وهو شَهْوَتُها للفَحْل : هَدِمَتْ تهْدَمُ هَدَماً فهي هَدِمة . وقال الفراء : الهَدِمَة : الناقة التي تقع من شدَّة الضَّبَعَة ، وأنشد : فيها هَدِيمُ ضَبعٍ هَوَّاسُ وقال الليث : الناب المتهدِّمة ، والعجوز المتهدِّمة : الفانية الهَرِمة . الحرَّاني عن ابن السكيت قال : الهَدَم : ما تهدَّم من البئر من نواحيها في جَوْفها ، وأنشد أبو زيد الأنصاري : تمضي إذا زُجِرَتْ عن سَوْءةٍ قُدُماً كأنها هَدَمٌ في الجَفْرِ مُنقاضُ وفي الحديث ( أن أبا الهَيْثم بن التَّيِّهان قال لرسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) إن بيننا وبين القوم حبالاً ، ونحن قاطعوها فنخشى إنِ الله أعَزّكَ وأَظْهَرَك أن ترجِع إلى قومك . فتبسَّم النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ثم قال : بل بالدَمَ الدَمَ ، والهَدْمَ الهَدْم ، أنا منكم ، وأنتم مني ) . وأخبرني المنذريّ عن ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ قال : العَرَب تقول : دَمِي دَمُك ، وهَدمي هَدَمُك ، هكذا رواه بفتح الدال قال : وهذا في النُّصْرة والظلْم ، تقول : إن ظُلمتَ فقد ظُلِمتُ ، قال : وأنشدني العُقَيْليّ : دماً طيِّباً با حبّذا أنتَ من دَمِ وقال أبو عبيدة قولاً ثالثاً ، كان يقول : هو الهَدَمُ الهَدَمُ ، واللَّدَمُ اللّدَمُ : أي حُرمَتي مع حُرْمَتِكم ، وبيتي مع بَيْتِكم ، وأنشد : ثمّ الْحَقِي بهَدَمي ولَدَمي أي بأصلي ومَوْضِعي . قال : وأصل الهَدَم ما انهَدَم . يقال : هدمْتُ البناء هَدْماً ، والمَهْدُوم هَدَمٌ ، وسُمِّيَ منزلُ الرجل هَدَماً لانهدامه . وقال غيره : جاز أن يقال لقَبْر الرجل : هَدَمُه لأنه يُحفَر ثم يُرَدّ تُرابُه فيه ، فهو هَدَمُه ، فكأنه قال : مَقبَرِي مَقْبَرُكُم : أي لا أزال معكم حتى أموتَ عندكم . وأخبرني المنذريّ عن أبي الهَيثم أنه قال : قولهم في الحلف : دَمِي دَمُك : إنْ قتلَني إنسانٌ طلبْتَ بدَمِي كما تطلُبُ بدم وليِّك : أي ابن عمِّك وأخيك ، وهَدَمي هَدَمُك أي مَن هَدَم لي عِزّاً وشَرَفاً فقد هَدَمه منك ، وكلّ من قتَل لك وليّاً فكأنما قتلَ وَلِييِّ ، ومن أراد هَدْمك فقد قصدني بذلك . قلت : ومن رواه الدَّمَ الدَّمَ والهَدْمَ الهَدْمَ فهو على قول الحليف : تطلُب بِدَمي وأنا أطلُب بدَمِك ، وما هَدَمْتَ من الدّماء هَدمْتُ : أي ما عفوْتَ عنه وأهْدَرْتَه فقد عفوتُ عنه وتركتُه . ويقال : إنهم كانوا إذا احْتَلفوا قالوا : هَدْمِي هَدْمُك ودَمِي دمُك ، وترِثني وأَرِثُك ، ثم نسخ الله تعالى بآيات المواريثِ ما كانوا يشتَرطونه من الميراث في الحِلْف . وقال ابن شميل : المَهْدومة : الرَّثيئة من اللَّبَن ؛ ورجل هَدِم : أحمَق مُخَنّث ، وأنشد أبو حاتم : شفَيْتُ أبا المُخْتارِ من داءِ بَطْنه بمهْدُومةٍ تُنبِي أُصولَ الشراسِفِ قال : المهدُومة : هي الرثيئة . وقال أبو عبيدة : قال شهاب : إذا حُلِب الحليبُ على الحَقِين جاءت رثيئةً مذكرةً طيِّبَةً ، لا فَلَقَ ، ولا مُمْذَقِرَّة ، سَمْهَجَة ليِّنَةً . وقال أبو زيد : الهَدْمة : المطْرة الخفيفة . وأرضٌ مهدومةٌ : أي ممطورة . وقال أبو سعيد : هَدَم فلانٌ ثوبَه ورَدَّمه : إذا رَقّعه . رواه أبو تراب عنه . وقال شمِر : قال أحمد بن الحَرِيش : الأهْدَمان : أن ينهار عليكَ بناءٌ أو تقع في بئر أو أُهْوِيَّة . وفي الحديث : ( من هَدَمَ بُنْيان ربِّه فهو ملعون ) : أي من قتل النّفس المحرَّمة لأنها بُنْيان الله وتركيبُه . دهم : قال الليث : الأدْهَم : الأسود ، وبه دُهْمة شَدِيدة ، وادْهامَّ الزَّرْعُ : إذا علاه السَّوادُ رِيّاً . وقال الفرّاء فيما رَوَى عنه سَلَمة في قول الله جلّ وعزّ : ( تُكَذِّبَانِ ) ( الرَّحمان : 64 ) : يقول : خضراوان إلى السَّواد من الرِّيِّ . وقال الزَّجّاج : المعنى أنهما خَضْراوان تَضرِب خُضرَتُهما إلى السّواد ، وكل نبْت أخضَرَ فتَمامُ خِصْبِه وريِّه أن يضرب إلى السَّواد . وقال اللّيث : الدَّهْمُ : الجماعة الكثيرة . وقد دَهَمُونا : أي جاءونا بمَرَّةٍ جماعةً . ودَهَمَهُم أمْرٌ : إذا غَشِيَهم فاشياً ، وأنشد : جئنا بدَهْمٍ يَدْهَمُ الدُّهُوما وقال بعضهم الدَّهمة عند العرب : السَّواد ، وإنما قيل : للجَنّة : مُدْهامّةٌ : لشدّة خُضرتها . يقال : اسودّت الخُضرَة : أي اشتدّت ، ولما نزل قوله جلّ وعزّ : ( لِّلْبَشَرِ عَلَيْهَا تِسْعَةَ ) ( المدَّثِّر : 30 ) . قال أبو جهل : ما تستطيعون يا معشر قريش وأنتم الدَّهْمُ أن يغلب كلّ عشرة منكم واحداً ؟ أي وأنتم العدد الكثير ، وسبق بعض العرب إلى عرفة ، فقال : اللهمَّ اغفر لي قبل أن يَدْهَمَك النّاس ، وفي حديث آخر : من أراد أهل المدينة بدَهمٍ : أي بغائلة ، وأمر عظيم ، وجَيْشٌ دَهمٌ : أي كثير . وأتتكم الدَّهماء ، يقال : أراد الدَّهماء : السوداء المُظلمة ، ويقال : أراد بذلك الداهية يذهب إلى الدُّهيم : اسم ناقة . وقال ابن السكّيت : يقال : دَهِمَهُم الأمرُ يَدْهَمُهُم ، ودَهِمتْهم الخيل . قال : وقال أبو عُبَيْدة : ودَهَمَهُم يَدْهَمُهُم لغة . وقال اللّيث : الدَّهْماء : الجَماعةُ من الناس . أبو عُبيد ، عن الكسائيّ : يقال : دخَلتُ في خَمَرِ الناس : أي في جَماعتهم وكَثْرَتِهم ، وفي دَهْمَاء الناس أيضاً مثُلُه وأنشَد غيرُه : فقَدْ ناكَ فِقْدَانَ الرَّبيع ولَيْتَنا فَدَيْنَاك مِنْ دَهْمَائِنا بأُلُوفِ وقال الليث : الدَّهماء القِدْرُ ، والدَّهْماء : سَحْنَةُ الرجل ، والدَّهْماء : بَقلْة وقال ابن شُمَيل : الدَّهْماء : السَّوْداء من القُدُور ، وقد دَهَمتْها النارُ . وقال حُذَيفَة وذكَر الفِتْنة فقال : أتَتْكم الدُّهَيْماء تَرْمِي بالنَّشفِ ثمّ التي تليها ترْمي بالرَّضْف . قال أبو عُبَبْد : قوله : الدُّهَيْماء ترْمي بالنَّشْف نُراه أراد الدَّهماء فصغَّرها . وقال شَمِر : أراد بالدَّهْمَاء السَّوْداء المُظْلِمة ، ومثله حديثه الآخر : لتكونَنَّ فيكُمْ أَرْبَعُ فِتَن : الرَّقْطاء ، والمُظْلِمة ، وكذا وكذا ، فالمظلِمة مِثلُ الدَّهْمَاء . قال : وبعض النّاسِ يَذهَب بالدُّهَيْماء إلى الدُّهَيم ، وهي الداهية ، وقيل للدَّاهية : دُهَيم : أنَّ ناقةً كان يقال لها : الدُّهيْم ، غَزّا قومٌ من العَرَب قوماً فقُتِل مِنهم سَبْعَةُ إخْوَة فحُمِلُوا على الدُّهيْم ؛ فصارت مثلاً في كلّ داهية . وقال شَمِر : سمعت ابن الأعرابيّ يَروِي عن المفضَّل أنّ هؤلاء بنو الزبّان بن مُجَالِد ، خرجوا في طلب إبلٍ لهم ، فلقِيَهم كثيف بنُ زهَير فضَرَب أعناقَهم ، ثم حَمَل رؤوسهم في جُوالق ، وعلَّقه في عُنُق ناقة يقال لها : الدُّهَيمُ ، وهي ناقة عَمرو بن الزّبان ، ثمّ خلاّها في الإبل ، فراحت على الزبّان ، فقال لمّا رأى الجُوالق : أظُنُّ بَنِيَّ صاروا بيض نعام ، ثمّ أَهْوَى بيَدِه فأَدخَلها الجُوالق ، فإذا رأسٌ ، فلما رآه قال : آخر البَزِّ على القَلُوص ، فذهَبَتْ مَثَلا ، وضَرَبت العربُ الدُّهيْمَ مَثَلاً في الشّرّ والدّاهية . وقال الراعي يَذكُر جَوْرَ السُّعاةِ : كَتَبَ الدُّهيْمَ من العَداء لِمُسْرِفٍ عَادٍ يريد مَخانَةً وغُلُولاَ وقال الكميت : أهْمَدانُ مَهْلاً لا يُصبِّح بيوتَكُمْ بجُرْمكم حِملُ الدُّهيْم وما تَزبِى وهذا البيت حُجَةٌ لما قاله المُفضَّل . يقال : هَدمَه ودَهدَمَه بمعنًى واحد . قال العجاج : وما سُؤالُ طَلَلٍ وأَرْسُمِ والنُّؤي بعدَ عَهدِه المُدَهْدَمِ يعني الحاجزَ حولَ البيت إذا تَهدَّم . وقال : غيرُ ثلاثٍ في المحل صُيَّمِ رَوَائمٍ وهُنَّ مِثلُ الدَّوْسَمِ بَعْدَ البِلَى شِلْوَ الرَّمادِ الأدْهمِ أبو عُبيد ، عن الأصمعيّ : قال : الوَطْأة الدّهماء : الجديدة ، والوَطأة الغَبراء : الدّارسة ، وأنشد قول ذي الرّمة : سِوَى وَطْأةٍ دَهماءَ من غير جَعْدةٍ ثَنَى أُخْتَها في غَرْزِ كَبداء ضامرِ وقال غيره : رَبعٌ أدْهَمُ : حديثُ العَهد بالحيّ النازِلِين به ، وأَرْبْعٌ دُهمٌ . وقال ذو الرمة أيضاً : أَلِلأَربُعِ الدُّهم اللّواتي كأنها بقيّةُ وَحْي في بطون الصّحائف أبو عُبَيد ، عن أبي زيد : النعجة الدَّهماء : هي الحمراء الخالصة الحُمرة . قال : وقال الأصمعيّ : إذا اشتدَّت وُرْقة البعير لا يخالِطُها شيء من البياض فهو أدْهمُ ، وناقةٌ دَهماء ، وفَرَسٌ أَدْهَمُ بَهيم : إذا كان أسود بَهيماً لاشِيَةَ فيه . عَمرو ، عن أبيه : إذا كان القَيدُ من خَشَب فهو الأدْهم والفَلَقُ . قال : والمُتَدهَّم ، والمُتَدَأَم والمُتدثِّر هو المحبُوس المأبون ، ويقال : ادهامَّ يَدْهامُّ فهو مُدهامٌّ ، وادْهَمَّ يَدهَمُّ فهو مُدَهَمٌّ ، وادهَوْهَمَ يَدهَوهمُ فهو مُدْهَوْهمٌ بمعنى واحد . همد : قال شمِر : الأرض الهامدة : المُسْنِتَه قال : وهُمُودها ألاّ يكون فيها حَياةٌ ، ولا نَبتٌ ، ولا عُود ، ولم يُصِبْها مَطَر . والرَّمادُ الهامد : المُتلبِّد البالي بعضُه فوقَ بعض . وهمدتْ أصواتُهم : أي سكنتْ . وهمَد شجرُ الأرض : أي بَلِيَ وذَهب . وهمَد الثوبُ يَهمِدُ همُوداً ، وذلك من طُولِ الطّيّ ، تحسَبه صحيحاً ، فإذا مَسِسْتَه تَناثَرَ من البِلِي . وقال ابن السكّيت : همِد الثَّوْبُ يَهمَدُ هَمَدا : إذا بَلِي . وقال اللّيث : الهُمود : المَوْت ، كما همَدت ثَمُود ، ورَمادٌ هامِد : قد تَلبَّد وتغير . أبو عُبَيد ، عن الأصمعي قال : خَمَدت النارُ : إذا سكن لهَبُها ، وهَمَدَت همُوداً : إذا طُفِئت البتّة ، فإذا صارت رَماداً قيل : هَبَا يَهبُو فهو هابٍ . الليث : ثمرةٌ هامِدة : إذا اسودتْ وعَفِنَت ، وأرضٌ هامِدةٌ : مقشِعرَّةٌ لا نبات فيها إلاّ يَبِيسٌ مُتَحطِّم . قال : والهامد من الشجر : اليابس . ويقال للهامد : هَميد . يقال : أخذنا المُصدِّقُ بالهميد : أي بما مات من الغَنم . وقال ابن شُميل : الهَميد : المال المكتوبُ على الرَّجُل في الدِّيوان . فيقالُ : هاتوا صدقَتَه ، وقد ذهب المالُ : يقال : أخذَنا الساعِي بالهَمِيد . أبو عُبيد ، عن الأصمعيّ قال : الإهماد : السُّرعة في السَّير . والإهماد : الإقامة بالمكان . وأنشد في السُّرعة : ما كان إلاّ طَلَق الإهماد وأنشد في الإقامة : لما رأَتني راضياً بالإهمادْ كالكَّزِ المَرْبوطِ بين الأوتادْ وهذا من باب الأضداد . وقال ابن بُزُرج : أهمَدُوا في الطعام : أي اندفَعُوا فيه . وقالوا : أهمَد الكلبُ : أي أحضَر . مهد : قال الليث : المَهْدُ للصَّبيّ ، وكذلك الموْضِعُ يُهيّأ لينام فيه الصبي . قال : والمِهاد اسم أجمَعُ من المَهْد ، كالأرض جَعَلَها الله مهاداً للعباد ، وجمعُ المِهاد مُهُد وثلاثة أَمهِدة ومنه قوله تعالى : ( عَمِلَ صَالِحاً ) ( الرُّوم : 44 ) أي يُوطِّئون ، وأصل المهد التَّوثير ، يقال : مَهَّدتُ لنَفسي ، ومهدت : أي جَعَلتُ مكاناً وطيئاً سهلاً ، ويقال : مَهَدْتُ لنفسي خيراً : أي هيَّأتُه ووطّأته . وقال أبو النجم : وامتَهَدَ الغاربُ فِعْلَ الدُّمَّلِ قلتُ : أصل المَهْد التوثير ، ويقال للفراش : مهادٌ لوَثارته . وقال النضر : المُهْدة من الأرض : ما انخفض في سهولة واستواء . وقال أبو زيد : يقال : ما امتَهَد فلانٌ عِنْدي يداً لم يُولِكَ نعمةً ولا مَعْروفاً . ورَوَى ابن هانىء عنه : يقال ما امتَهَد فلان عندي مَهْد ذاك بفتح الميم وسكون الهاء . يقولها حين يُطْلب إليه المعروفُ بلا يَدٍ سلفتْ منه إليه ، ويقولُها أيضاً للمسيء إليه حين يَطلُب معروفه أو يُطْلَبُ له إليه . مده : قال الليث : المَدْه يضارع المَدْحَ ، إلا أن المَدْه في نَعتِ الجَمَال والهيئة ، والمدح في كل شيء عامّ . قال رؤبة : لله درّ الغانيات المُدَّهِ وقال غيره : المَدْح والمَدْه واحد ، أُبدِلت الحاء هاء ويقال : فلان يتمدَّه بما ليس فيه ويتَمتَّه ، كأنه يطلُبُ بذلك مَدْحَه ، وأنشد ابن الأعرابي : تَمَدَّهي ما شئتِ أن تمَدَّهِي فلست موهَوْئِي ولا ما أَشْتَهِي هَوْئِي : هَمِّي . ورَوَى النضر عن الخليل بن أحمد أنه قال : مَدَهْتُه ، في وجهه ، ومَدَحْتُه ، إذا كان غائباً . دمه : قال الليث : الدَّمَه : شِدّة حَرِّ الرَّمْلِ ، وأنشد : ظَلَّتْ على شُزُنٍ في دامِهٍ دَمِهٍ كأنه من أُوارِ الشَّمْس مَرعُونُ قال : ويقال : ادْمَوْمَهَ الرَّمْل ولم أسمع دَمِه لغير الليث . ولا أعرف البيت الذي احتجّ به .
مقاييس اللغة
ابن فارس · القرن ١١مترجمالحروف: ٤٬٥٦٩(باب الدال والهاء وما يثلثهما)
(دهي) الدال والهاء والحرف المعتلّ يدلُّ على إصابة الشّيء بالشيء بما لا يَسُرُّ. يقال ما دَهَاه: أيْ ما أصابه. لا يقال ذلك إلاّ فيما يسوء. ودواهِي الدَّهر: ما أصابَ الإِنسانَ من عظائم نُوَبِه. والدَّهْي: النُّكْر وجَودةُ الرّأي؛ وهو من الباب؛ لأنَّه يُصِيب برأيه ما يريدُه.
(دهر) الدال والهاء والراء أصلٌ واحد، وهو الغَلَبة والقَهْر. وسُمِّي الدّهرُ دَهْراً
المفردات في غريب القرآن
الراغب الأصفهاني · القرن ١١مترجمالحروف: ٣٢٧- الدهمة: سواد الليل، ويعبر بها عن سواد الفرس، وقد يعبر بها عن الخضرة الكاملة اللون، كما يعبر عن الدهمة بالخضرة إذا لم تكن كاملة اللون، وذلك لتقاربهما باللون. قال الله تعالى: ﴿مدهامتان﴾ [الرحمن/64]، ويناؤهما من الفعل مفعال، يقال: ادهام ادهيماما، قال الشاعر في وصف الليل:
*في ظل أخضر يدعو هامه البوم*
(الشطر تقدم في باب (خضر) ).
أساس البلاغة
الزمخشري · القرن ١٢مترجمالحروف: ٢٢٥د ه م
ومن المجاز: ادهامّت الروضة.
وأصابتهم الدهيماء وهي الداهية لظلمتها.
ونصبوا الدهمـاء وهي القدر.
وأصفقت على ذلك الدهماء.
كما قيل: السواد الأعظم.
قال: فقدناك فقدان الربيع وليتنا فديناك من دهمائنا بألوف
لسان العرب
ابن منظور · القرن ١٣مترجمالحروف: ٧٬٣٣٧الدُّهْمَةُ: السواد. والأَدْهَمُ: الأَسْود، يكون في الخيل والإبل وغيرهما، فَرس أَدْهَمُ وبعير أَدْهَمُ، قال أَبو ذؤيب:
أمِنْكِ البَرْقُ أرْقُبُهُ فهَاجَا،
فبتُّ إخالُهُ دُهْماً خِلاجَا؟
والعرب تقول: ملوك الخيل دُهْمُها، وقد ادْهامَّ، وبه دُهْمَةٌ شديدة. الجوهري: ادْهَمَّ الفرسُ إدْهِماماً أي صار أَدْهَمَ، وادْهامَّ الشيء ادْهيماماً أي اسوادّ، وادْهامَّ الزَّرْعُ: عَلاه السواد رِيّاً. وحديقةٌ
القاموس المحيط
الفيروزآبادي · القرن ١٥مترجمالحروف: ٤١٠* د ه م * * دَهِمَهُم * الأمر غشيهم وبابه فهم وكذا دهمتهم الخيل و * دَهَمَهم * بفتح الهاء لغة و * الدُّهْمةُ * السواد يقال فرس * أدْهَمُ * وبعير أدهم وناقة * دَهْماءُ * و * ادْهَامَّ * الشيء * ادْهِيمَاماً * أي اسود وقال الله تعالى ﴿مدهامتان﴾ أي سوداوان من شدة الخضرة من الري والعرب تقول لكل أخضر أسود وسميت قرى العراق سوادا لكثرة خضرتها والشاة * الدَّهْماءُ * الحمراء الخالصة الحمرة ويقال للقيد *
تاج العروس
الزبيدي · القرن ١٨مترجمالحروف: ١٠٬٣٧٠| | ( الدُّهْمَةُ ، بالضَّمّ : السَّواد ، | والأَدْهَم : الأَسْوَدُ ) يَكونُ في الخَيْل | والإِبِل وغَيْرِهِما ، فَرسٌ أَدْهَمُ وَبَعِيرٌ | أَدْهَمُ ، والعرب تَقُولُ : مُلوكُ | الخَيْل : دُهْمُها . | | ( و ) الأَدْهَمُ : ( الجَدِيدُ من الآثارِ ) ، | والأَغْبَرُ القَدِيمُ الدَّارِس منها ، هذا | قَولُ الأَصْمَعِيّ . ( و ) قال غَيْرُه : | الأَدهَمُ أيضاً : ( القَدِيم الدَّارِسُ ) ، | وعلى هذا فَهُو
معجم لين
إدوارد لين · القرن ١٩مترجمالحروف: ٩٬٥٤٦دَهِمَهُمْ
1 دَهِمَهُمْ أدهم دهم دهمهم (S, Msb) and دَهَمَهُمْ, (Msb,) aor. دَهَمَ , (S, Msb,) inf. n. دَهْمٌ, (TA,) It (an event, S, Msb) came upon them, or happened to them, suddenly, unexpectedly, without their being aware of it, or without any previous cause; surprised them; took them by surprise, or unawares: (Msb:) or دَهَمَكَ and دَهَمَكَ, aor. دَهَمَ , it (anything) came upon thee so as
قاموس سالمون
هنري أنتوني سالمون · القرن ١٩مترجمالحروف: ٧٢١دَهَِمَ
دَهَِمَ A ( n. ac. دَهْم 1 ),
a. Came upon unexpectedly.
دَهَّمَ
دَهَّمَ II ,
a. Blackened.
أَدْهَمَ
أَدْهَمَ IV ,
a. Vexed, grieved.
اِدْهَمَّ
اِدْهَمَّ IX ,
a. Was black or dark green.
دَهْم
دَهْم 1 , ( pl. دُهُوْم 27 ),
a. Multitude, host-
دُهْم
دُهْم 3 ,
a. Last three nights of a lunar month.
دُهْمَة
دُهْمَة 3t ,
a. Blackness.
أَدْهَمُ
أَدْهَمُ 14 , ( pl. دُهْم 3 ),
a.
كتاب الله
مستخلص من الاستعمال القرآنيمترجمالحروف: ٢٠٬١٢٥دهم
دَهِمَ - يَدْهَمُ (دَهَمَ - يَدْهَمُ) - أَدْهَمَ - يُدْهِمُ - مُدْهَم - مُدْهَامّ - مُدْهَامّة - مُدْهامَّتان
دَهِمَ - يَدْهَمُ (دَهَمَ - يَدْهَمُ) + كائن أو شيء أو أمر + كائناً أو شيئاً: يتغلغل فيه: يدخل فيه بخفاء وينتشر بكثرة وتشعب فيغشاه ويفشي فيه: يتحرك نحو كائن آخر بحركة مفاجئة من جهة ومتخفياً مستعيناً بالعتمة أو بساتر أسود من جهة
الجذور المجاورةالمجاورة: ٠ (الإجمالي: ٠)
الآيات التي ورد فيها(١)
تحليل الجذر
تعريف الجذر والخلاصة
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | دهم |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | خضر, غشي, سود |
| Zıt Kök | بيض |
| Çekirdek Özet 1 | Suya ve nîmete tam doymaktan ötürü yeşilliğin koyulaşıp siyaha çalması; aniden bürüyüp örten yoğun karartı |
| Çekirdek Özet 2 | Cennet bahçelerinin tükenmez canlılığını, sınırsız beslenmişliğini ve kemâl noktasındaki göz alıcı tazeliğini niteleme |
| Çekirdek Özet 3 | Varlığın veya nîmetin kemâl derecesine ulaştığında dışa vurduğu kesif, doymuş ve örtücü yoğunluk hali |
| Kritik Hata Riski | Kökün siyahlık vurgusunu cansızlık, kasvet veya karanlık sanarak ayetteki nîmet kemâlini ve tazeliğin zirvesini görememek |
التحليل الثنائي
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| ده | Bir anda bürüyen, akıp dolan, şaşırtıcı ve karşı konulmaz bir yoğunlukla kaplayan hareket; bu çekirdek دهر kökünde zamanın insanı kuşatan ezici akışında, دهق kökünde bardağın taşarcasına dolmasında, دهن kökünde nesnenin içine işleyen yumuşak ve akışkan sıvıda, دهي kökünde ise aklı bürüyen ansızın gelişen musibette görülür | م | Akışkanlığı, toplanmayı ve kuşatıcı derinliği simgeleyen م harfi, kaplama ve dolma hareketine kesif bir hacim, renk koyuluğu ve bütünüyle içine alan bir derinlik katarak kökü suya ve renge doymuş siyahımsı yoğunluğa dönüştürmüştür |
التحليل التصويري للحروف
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| د | kapı; giriş, geçiş, hareket | Bir mahalle veya alana aniden açılma, eşikten içeri girerek sahaya bütünüyle nüfuz etme hareketini başlatır |
| ه | kollarını kaldırmış insan; dikkat çekme, ortaya çıkma, nefes | Varlığın birdenbire ortaya çıkışını, heybetle belirmesini ve bakışları üzerine çeken canlılığını imler |
| م | su; akış, çokluk, derinlik | Çokluğu, derin su doygunluğunu, sıvı akışkanlığını ve kuşatıcı kütlesel birikimi temsil eder |
| دهم | Giriş yapan, birden beliren ve derin bir dolulukla her yeri kaplayan hareket | Eşikten taşarak ansızın sahayı dolduran ve suya kanmışlığın getirdiği kesif yoğunlukla her yönü bürüyen doygunluk ve örtücülük |
الاستعمال التاريخي والمبكر
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Çöl hayatında ve atçılıkta katıksız yağız/kara renk; bol sulanma ve aşırı tazelik sebebiyle bir bitkinin ya da otlağın koyu yeşilden siyaha çalması; gecenin zifiri karanlığı ve ateşten kararmış yemek kazanı |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Ebû Züeyb el-Hüzelî şimşeğin parlaklığını ve bürüdüğü gece karanlığını tasvir ederken kökün siyahlık ve bürüme anlamını şu beytiyle kaydetmiştir: أَمِنْكِ البَرْقُ أَرْقُبُهُ فَهَاجَا / فَبِتُّ إِخَالُهُ دُهْماً خِلاَجَا |
| Erken Arapça kullanım | Erken dönem lügatlerinde ordunun veya kalabalığın aniden baskın yapması دَهَمَتْهُمُ الخَيْلُ kalıbıyla, altı kararmış kazan ise دَهْمَاءُ ismiyle anılmıştır; ayrıca Kitâbü'l-ʿAyn içinde yer alan şu beyit kökün ansızın kaplayan kesif kalabalık mânasını pekiştirir: جَاءُوا بِدَهْمٍ يَدْهَمُ الدُّهُومَا / فَجْرٍ كَأَنَّ فَوْقَهُ النُّجُومَا |
المصدر Kitâbü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Dīvânü’l-Hüzeliyyîn.
الطبقة الاشتقاقية السامية
Sami dil ailesinde دهم kökü, öncelikle karanlık basması, aniden kuşatma, kütlesel kalabalık ve koyu renk semantik alanıyla ilişkilidir. Kökün İbranice ve Aramice gibi Kuzeybatı Sami dillerindeki doğrudan sesçil yansımaları sınırlı olmakla birlikte, güney kolunda (Arapça ve Güney Arabistan epigrafik izlerinde) özellikle koyuluk, karaltı ve bir şeyin aniden veya kütle halinde hücum etmesi ekseninde sabitleşmiştir. Kökün içindeki ده ikili tabanı, Sami dillerinde "şaşırtıcı, ansızın vuran, bürüyen kuvvet" kökleriyle (Aramice ve Süryanicedeki ezici kuvvet ve zaman çağrışımlarıyla) fonetik ve semantik bir akrabalık gösterir. Arapçada bu kök iki belirgin hatta dallanmıştır: Biri fiziksel optik düzlemde koyu yeşilin doymuşluktan ötürü siyaha dönmesi (klorofil ve su doygunluğu), diğeri ise dinamik düzlemde bir insan topluluğunun ya da atlı birliğin baskın yaparak sahayı karaltı halinde kaplamasıdır. Bu durum kökün Sami havzasında derin bir "yoğun karaltı ve kuşatıcı doluluk" matrisine dayandığını kanıtlar.
درجة الثقة Güçlü
المصدر Brown-Driver-Briggs, HALOT, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.
التحليل الاشتقاقي
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | دهم ile دهن ve دهر akrabalığı | İç bünyede yağ/su doygunluğu (دهن) ve her şeyi bürüyen zaman/kuşatıcı güç (دهر) kavramlarıyla birleşerek kesif, yağlı ve doymuş bir siyah-yeşilliğe işaret eder | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Güney Sami ve Arapça ortak matrisi | Kuzeybatı dillerinde kök izi zayıf kalırken Güney Sami zemininde koyu karaltı, yağız at ve sürülerin araziyi bürüyen kalabalığı mânasında ortaklaşır | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik ailenin diğer kollarında bu üçlü dizilimin doğrudan ve güvenilir bir morfolojik soydaşı tespit edilememiştir | Veri bulunamadı |
المصدر David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques, Maqāyīs al-Lugha.
الجذور الشقيقة (التقاليب)
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| دهم | Anlamlı | Kararma, bürüme, suya doyma | Bol nîmet ve su sebebiyle koyu yeşilden siyaha çalma, aniden kaplama | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| دمه | Anlamlı | Ezme, çiğneme, silip süpürme | Bir şeyi ayaklar altında çiğneyip düzlemek veya toprağı ezmek | Ters permütasyon; Kur'an'da geçmez |
| هدم | Anlamlı | Yıkma, çökertme, yerle bir etme | Ayakta duran bir yapıyı temelinden sarsıp aşağı indirme, yok etme | Ortak harfler, zıt hareket yönü; Kur'an'da geçer |
| همد | Anlamlı | Sönme, kuruma, hareketsiz kalma | Ateşin kül olup sönmesi, toprağın kuruyup bitkisiz ve hareketsiz kalması | دهم kökündeki canlı su doygunluğunun tam zıddı; Kur'an'da geçer |
| مده | Anlamlı | Övme, methetme, uzatma | Bir kimseyi yüzüne karşı methetme, mânayı yayma ve uzatma | مدح köküyle harf değişimi ilişkisi; Kur'an'da geçmez |
| مهد | Anlamlı | Döşeme, hazırlama, elverişli kılma | Yeri yaşanabilir ve oturulabilir şekilde düzleyip hazır hale getirme | Karşı konulmaz kuşatma yerine düzenleyici serilme; Kur'an'da geçer |
الجذور المجاورة والجذر المضاد
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| دهم | Merkez | Koyu yeşillik ve bürüyen doygunluk | Suya ve besine tam doygunluktan ötürü yeşilliğin siyaha yaklaşmasıdır | Aşırı nîmetten kaynaklanan kesif bir dirilik ve örtücülük bildirir |
| خضر | Komşu | Yeşillik ve tazelik | Rengin doğrudan yeşil tonunu bildirir; دهم gibi siyahımsı doygunluk aşamasını içermesi şart değildir | Bitkinin genel canlılık rengidir, kemâl derecesindeki koyulaşmayı şart koşmaz |
| غشي | Komşu | Kaplama ve bürüme | Bir şeyin üzerini örtüp görünmez kılma hareketidir; renkle doğrudan bağlı değildir | Mekânsal veya zihinsel bürümeyi anlatır, bitkisel doymuşluk taşımaz |
| سود | Komşu | Siyahlık ve hâkimiyet | Rengin bizatihi kendisini ve mutlak kararmayı bildirir | Salt siyahlıktır; دهم kökündeki su bolluğundan kaynaklanan parıltılı koyuluk nüansından uzaktır |
| بيض | Zıt | Beyazlık, açıklık ve aydınlık | Renkte açıklığı, parlak beyazlığı, örtünün açılıp aydınlanmasını ifade eder | Koyu karartının, gölgeli doygunluğun ve siyahımsı kesafetin karşıtıdır |
مقابلات المعنى في لغات أخرى
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | دهم | Suya doymuş koyu yeşillik | Aşırı su, nîmet ve tazelik sebebiyle rengin siyaha çalması ve göz alıcı bir kesafet kazanması | Kesin |
| Latince | viridissimus, pullus | Simsiyah kesilmiş koyu yeşil | "Viridissimus" en koyu yeşili, "pullus" ise koyu-kara tonu verir; fakat su doygunluğunun getirdiği dirilik hissini tam kapsamaz | Güçlü |
| İngilizce | luxuriant dark-green, blackened with verdure | Aşırı yeşillikten kararmış | Aşırı klorofil ve sulanma neticesinde siyaha çalan zengin bitki örtüsünü ifade eder | Güçlü |
| Almanca | tiefdunkelgrün, üppig grünend | Çok koyu yeşil, gümrah | Bitki örtüsünün taşkın büyüme ve suyla kararmış yoğunluğunu açıklar | Güçlü |
| Fransızca | d'un vert très sombre, luxuriant | Çok koyu yeşil, taşkın canlılık | Suyun bolluğundan siyaha çalan yaprak ve bahçe dokusunu anlatır | Güçlü |
المصدر Lane’s Arabic-English Lexicon, Georges Ausführliches Lateinisch-Deutsches Handwörterbuch.
الوجوه والنظائر
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| مُدْهَامَّتَانِ | Suya, nîmete ve tazeliğe doymuşluktan ötürü koyu yeşilden siyaha çalan iki cennet bahçesi | Âhirette alt derecedeki iki cennetin üstündeki iki yüce cennet bahçesini vasfeden eskatolojik mükâfat bağlamı (Rahmân 55:64) |
سياق الكلام والفقه والتفسير والحديث
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Ahiret ahvali ve cennet nîmetlerinin ebediyeti | Cennet nîmetlerinin eksilmeyen, solmayan ve sürekli kemâl üzere olan ontolojik doygunluğu | Cennetteki canlılığın çürüme taşımayan mutlak kemâli ve yetkinliği |
| Fıkıh | Veri bulunamadı | Fıkhî hüküm ve ahkâm sahasında kök ıstılahî bir terim olarak yer almaz | Veri bulunamadı |
| Tefsir | Cennet tasvirleri ve lafızların belâgat tahlili | {مُدْهَامَّتَانِ} lafzındaki if'illâl (veya if'îlâl) vezninin renkteki ve vasıftaki aşırılığı (mübalağayı) göstermesi; yeşilin en kâmil halinin siyaha çalması | Bitkinin sulanma ve canlılıkta son noktaya erişmesiyle rengin kararması |
| Hadis | Fiten ve melâhim rivayetleri ile at tasvirleri | Karanlık fitnelerin bürümesini anlatan اَلدُّهَيْمَاءُ nitelemesi ve atların en hayırlısını anlatan yağız at (الأَدْهَم) vasfı | Karartıcı, bürüyücü felaket veya asil ve saf bir koyuluk |
تحليل النظام الديني والعلمي والسياسي والاقتصادي
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Eskatolojik nîmet ve mükâfat | Kemâl derecesinde doymuşluk | İlahi lütfun sınırsızlığını ve nîmetin tazelikte zirveye ulaştığını hissettirme | Cennet bahçelerinin solgunluktan uzak, daimi ve gümrah bir canlılıkta olduğunu gösterir | Kesin |
| İlmi | Botanik ve klorofil yoğunluğu | Aşırı fotosentez ve su doyumu | Bitki hücresindeki sıvı basıncının ve pigment sıklığının maksimum seviyeye çıkması | Bitkiler suya ve minerale tam doyduğunda yaprak rengi açık yeşilden siyaha yaklaşan koyu yeşile döner | Güçlü |
| Siyasi | Toplumun ezici çoğunluğu | Sevad-ı âzam (büyük kitle) | Toplumsal gövdenin meşruiyet ve güç zeminini oluşturma | Klasik lügatte الدهماء lafzı avam ve halk kalabalığı demektir; siyasal istikrarı sağlayan kitle gücünü simgeler | Güçlü |
| İktisadi | Üretim ve kaynak bolluğu | Doygunluk ve atıl kapasitesizlik | Kaynakların eksiksiz beslenmesiyle hasılanın en yüksek verim düzeyine çıkması | Toprağın ve üretim faktörlerinin hiçbir kuraklık çekmeden tam kapasite ürün vermesi halidir | Muhtemel |
التماثل في العلوم العددية والإنسانية
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Doygunluk sınırı (saturation point) ve optik yoğunluk | Bir çözeltinin artık çözünen madde alamayacak denli dolması veya bir ortamın ışığı soğuracak ölçüde kütlesel partikül yoğunluğuna ulaşarak kararması | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Kültürel ve toplumsal yoğunlaşma (kemâl noktası) | Bir medeniyetin veya kurumun kaynak, nüfus ve tecrübe bakımından zirveye çıkarak tüm alanı kaplaması ve dış etkenlere karşı kendi iç yoğunluğunu koruması | Muhtemel |
التضييق الخاطئ وخطر الخطأ
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kelimeyi sadece alelade bir "yeşillik" veya kökteki siyahlık vurgusuna takılarak "karanlık ve kasvetli iki yer" olarak tercüme etmek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'ın bu kökü seçmesi, bahçelerin sıradan bir yeşillik değil, suyun ve nîmetin bolluğundan yaprakları siyahımsı bir koyuluğa bürünmüş nihai bir tazelik ve canlılık şaheseri olduğunu bildirmesidir |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Rahmân suresindeki nîmet hiyerarşisinin kavranamaması; cennet tasvirinin sıradan bir tabiat manzarasına indirgenerek ilahi lütfun mükemmellik derecesinin gözden kaçırılması |
خلاصة موجَّهة لفهم القرآن
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın tek bir kelimeyle (tek ayet olarak) müstakil bir tabiat ve nîmet zirvesini nasıl resmettiğini gösterir; Arap dilinde rengin kemâle erdiğinde zıddına yaklaşması inceliğini anlamayı sağlar |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Rahmân suresindeki cennetlerin derecelendirilmesini ve müttakilere vadedilen bahçelerin fiziksel-estetik üstünlüğünü bildiren ayet grubunda belirleyicidir (Rahmân 55:62-66) |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Yeşilliğin yalnızca açık ve parlak renkle övülebileceği zannını düzeltir; bitkide asıl verim, gümrahlık ve canlılık zirvesinin suya kanmışlıktan doğan koyu siyahımsı ton olduğunu öğretir |
التركيب النهائي والنموذج الرياضي
- Somut anlamBitkinin ve toprağın suya tam kanması neticesinde yeşil rengin aşırı yoğunlaşarak siyaha çalması; aniden sahayı kaplayan kütlesel karaltı.
- Soyut anlamBir vasfın, nîmetin veya durumun kendi türündeki doygunluk ve kemâl noktasına erişerek zıddının sınırına yaklaşacak derecede kesifleşmesi.
- Sistematik karşılıkSistemin iç dinamiklerinin (besin, su, enerji) en üst sınıra ulaşmasıyla ortaya çıkan kusursuz örtücülük ve tükenmez canlılık dengesi.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde canlılık veya renk değişkenini, su ve besin yoğunluğunu temsil eder. Yoğunluk parametresi , erişilebilecek en üst doygunluk seviyesi olan değerine yaklaştıkça, sistemin dış görünümü olan renk fonksiyonu , klorofilin ve nîmetin kemâli olan koyu siyahımsı kararlılık durumuna () evrilir. Bu da cennet bahçelerinin aşırı dirilik ve su doygunluğu ile kazandığı nihai estetik kemâli simgeler.