ركض
ر - ك - ض
جذر- الورود: ٣
- الآيات: ٣
- الصيغ: ٣
- المعاجم: ١٣
Rekud (Dat) sert yay demektir.المزيد ›
ملاحظاتي
المعاجم(١٣)
★ معجم آق إيفلر (بالتركية)التركية
Rekud (Dat) sert yay demektir.
كتاب العين
الخليل بن أحمد · القرن ٨مترجمالحروف: ١٬٠٣١الكاف والضاد والراء معهما
ك ر ض، ركض، ضرك مستعملات كرض: الكَريض: ضرب من الأقط، وصنعته: الكِراض. كَرَضوا كِراضاً، وهو جبن يتحلب عنه ماؤه فيمصل. والكِراض: ماء الفحل، قال:
سوف يدنيك من لميس سبنتـا ة أمارت بالبول ماء الكِراضِ
وهذه مدخلة في التشبيه، كقولهم، يأكل الطين كأنما يأكل به سكراً.
ركض: الرَّكْضُ: مشية الرجل بالرجلين معاً، والمرأة ترُكضُ ذيولها برجليها إذا مشت، قال النابغة:
والرّاكضاتِ ذيول
الصحاح
الجوهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ٨٠٥الرَكْضُ: تحريكُ الرجل. ومنه قوله تعالى: "ارْكُضْ بِرِجْلِكَ". ورَكَضْتُ الفرسَ برِجلي، إذا اسْتَحْثَثْتَهُ ليعدو، ثم كَثُرَ حتَّى قيل: رَكَضَ الفرسُ، إذا عدا. وليس بالأصل، والصوابُ رُكِضَ الفرسُ على ما لم يسمَّ فاعله، فهو مَرْكوضٌ. وفي حديث الاستِحاضَةُ: هي رَكْضَةٌ من الشيطان، يريد الدَفْعَةَ. وأَرْكَضَتِ الفرسُ، إذا عَظُمَ ولدُها في بطنها وتحَرَّك. وارتَكَضُ المهرُ في بطن أمه. وارْتَكَضَ فلانٌ
تهذيب اللغة
الأزهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ٤٬٥٠٤ك ض ر
كرض ، ضرك ، ركض : مستعملة .
كرض : قال الليث : الكَرِيضُ : ضَرْب من الأقِطِ ، وصنعتُه الكِراضُ ، وقد كرَضُوا كراضاً ، وهو جُبْنٌ يتحلَّب عنه ماؤه فَيَمْصُل كقوله :
. . . . . . كَرِيضٍ مُنَمِّس
قلت : أخطأ الليث في الكَريض وصحَّفه ، والصواب : الكَريصُ بالصاد غير معجمة مسموعٌ من العرب .
وأقرأني الإياديُّ عن شمر ، والمنذريُّ عن أبي الهيثم كلاهما لأبي عبيد عن الفرَّاء قال : الكَرِيصُ والكَريزُ
مقاييس اللغة
ابن فارس · القرن ١١مترجمالحروف: ٦٬٩٩٧(باب الراء والكاف وما يثلثهما)
(ركل) الراء والكاف واللام أصلٌ يدلُّ على جنسٍ من الضرب بالرِّجْل. يقال رَكَلَه ورَفَسه برِجله. ومَرْكَلاَ الفَرَس مِن جنبيه، حيث يركُل الفارسُ برجليه. وتركَّل على الشيء برجله. وتركَّل الحافرُ بمِسْحَاتِه، إذا ضربَها برِجْله لتدخُل في الأرض. قال الأخطل:
رَبَت ورَبا في حَِجْرِها ابنُ مَدينةٍ *** يَظَلُّ على مِسحاتِه يتركَّل([1]) والكديد: المُرَكَّل([2]).
(ركم)
المفردات في غريب القرآن
الراغب الأصفهاني · القرن ١١مترجمالحروف: ٢٢٤- الركض: الضرب بالرجل، فمتى نسب إلى الراكب فهو إعداء مركوب، نحو: ركضت الفرس، ومتى نسب إلى الماشي فوطء الأرض، نحو قوله تعالى: ﴿اركض برجلك﴾ [ص/42]، وقوله: ﴿لا تركضوا وارجعوا إلى ما أرتفتم فيه﴾ [الأنبياء/13]، فنهوا عن الانهزام.
أساس البلاغة
الزمخشري · القرن ١٢مترجمالحروف: ١٬٧٠٨ر ك ض
ركل الدابة برجل وركضها برجليـن: ضربهـا ليستحثهـا واضـرب مركضيهـا ومركليهـا واضربـوا مراكضهـا ومراكلهـا.
وراكضـه الخيـل وخرجـوا يتراكضـون الخيـل وتراكضـوا إليهـم خيلهم حتى أدركوهم وارتكضوا في الحلبة.
ومن المجاز: الطائر يركض بجناحيه: يحرّكهما ويردّهما على جسده.
قال العجاج: إذا النهار كفّ ركض الأخيـل هو طائر أخضر لا ينجحر وقت الهجير كما يفعل سائر الطيور فوصف النهار بكفّه إياه
لسان العرب
ابن منظور · القرن ١٣مترجمالحروف: ٥٬١٢٠رَكَضَ الدابةَ يَرْكُضُها رَكْضاً: ضرَب جَنْبَيْها برجله. ومِرْكَضةُ القَوْس: معروفة وهما مِرْكَضَتانِ؛ قال ابن بري: ومِرْكَضا القَوْس جانباها؛ وأَنشد لأَبي الهيثم التَّغْلَبِيّ:
لنا مَسائِحُ زُورٌ، في مَراكِضِها
لِينٌ، وليس بها وهْيٌ ولا رَقَقُ
ورَكَضَتِ الدابةُ نفسُها، وأَباها بعضُهم. وفلان يَرْكُضُ دابّتَه: وهو ضَرْبُه مَرْكَلَيْها برِجْليْه، فلما كثر هذا على أَلسنتِهِم استعملوه في الدوابِّ
القاموس المحيط
الفيروزآبادي · القرن ١٥مترجمالحروف: ٣٢٧* ر ك ض * * الرَّكْضُ * تحريك الرجل ومنه قوله تعالى ﴿اركض برجلك﴾ وبابه نصر و * رَكَضَ * الفرس رجله استحثه ليعدو ثم كثر حتى قيل ركض الفرس إذا عدا وليس بالأصل والصواب ركض الفرس على ما لم يسم فاعله فهو * مَرْكُوضٌ * وفي حديث الاستحاضة ﴿هي * رَكْضَةٌ * من الشيطان﴾ يريد الدفعة و * رَكَضَهُ * البعير إذا ضربه برجله ولا يقال رمحه
تاج العروس
الزبيدي · القرن ١٨مترجمالحروف: ٦٬٣٥٩الركض: تحريك الرجل ، كما في الصحاح. قال: ومنه قوله تعالى: اركض برجلك هذا مغتسل بارد وشراب قال الصاغاني: أي اضرب بها الأرض ودسها بها. وقال ابن الأثير: أصل الركض الضرب بالرجل والإصابة بها، كما تركض الدابة وتصاب بالرجل. وأنشد الصاغاني لذي الرمة يصف الجندب:
معروريا رمض الرضراض يركضهوالشمس حيرى لها بالجو تدويم وفي الأساس: يقال: ركض الجندب الرمشاء بكراعيه. وهو مجاز. ومنه أيضا حديث عمر
الركض: تحريك الرجل ، كما في الصحاح. قال: ومنه قوله تعالى: اركض برجلك هذا مغتسل بارد وشراب قال الصاغاني: أي اضرب بها الأرض ودسها بها. وقال ابن الأثير: أصل الركض الضرب بالرجل والإصابة بها، كما تركض الدابة وتصاب بالرجل. وأنشد الصاغاني لذي الرمة يصف الجندب: معروريا رمض الرضراض يركضهوالشمس حيرى لها بالجو تدويم وفي الأساس: يقال: ركض الجندب الرمشاء بكراعيه. وهو مجاز. ومنه أيضا حديث عمر بن عبد العزيز إنا لما دفنا الوليد ركض في اللحد أي ضرب برجله الأرض. وهو مجاز. الركض: الدفع ، ومنه سمي دم الاستحاضة ركضة الشيطان، كما سيأتي. الركض: استحثاث الفرس للعدو برجله واستجلابه إياه، وقد ركض الدابة يركضها ركضا: ضرب جنبيها برجله، قال الجوهري: ثم كثر حتى قيل: ركض الفرس، إذا عدا، وليس بالأصل، والصواب ركض، بالضم، كما سيأتي. من المجاز: الركض: تحرك الجناح ، وهو يركض بجناحيه: يحركهما ويردهما على جسده، كما في الأساس. وفي الصحاح: وربما قالوا ركض الطائر، إذا حرك جناحيه في الطيران، وأنشد قول الراجز: أرقني طارق هم أرقا وركض غربان غدون نعقا وأنشد الصاغاني لسلامة بن جندل: ولى حثيثا وهذا الشيب يتبعـه لو كان يدركه ركض اليعاقيب
وفي اللسان: يجوز أن يعنى باليعاقيب ذكور القبج، فيكون الركض من الطيران، ويجوز أن يعنى بها جياد الخيل فيكون من المشي. قال الأصمعي: لم يقل أحد في هذا المعنى مثل هذا البيت، ويقال: ركض الطائر ركضا: أسرع في طيرانه. الركض: الهرب ، وقد ركض الرجل إذا فر وعدا، قاله ابن شميل. ومنه قوله تعالى: إذا هم منها يركضون لا تركضوا وراجعوا قال الزجاج: أي يهربون من العذاب. وقال الفراء: أي ينهزمون ويفرون. الركض: العدو والإحضار، وقد ركضت الفرس الأرض بقوائمها، إذا عدت، وأحضرت. وقيل: ركضت الخيل: ضربت الأرض بحوافرها. وهو مجاز. والركضة: الدفعة والحركة ، ومنه حديث ابن عباس، رضي الله عنهما، في دم المستحاضة إنما هو عرق عاند، أو ركضة من الشيطان . قال ابن الأثير: أصل الركض الضرب بالرجل. أراد الإضرار بها والأذى. والمعنى أن الشيطان قد وجد بذلك طريقا إلى التلبيس عليها في أمر دينها وطهرها وصلاتها، حتى أنساها ذلك عادتها، وصار في التقدير كأنه يركض بآلة من ركضاته. قال شمر: يقال: هو لا يركض المحجن، أي لا يدفع عن نفسه ، نقله الصاغاني، وفسره ابن الأعرابي فقال: أي لا يمتعض من شيء، ولا يدفع عن نفسه، نقله صاحب اللسان. وركض الفرس، كعني فركض هو: عدا، فهو راكض وركوض يقال: فلان يركض دابته وهو ضربه مركليها برجليه، فلما كثر هذا على ألسنتهم استعملوه في الدواب فقالوا: هي تركض، كأن الركض منها. وفي الصحاح والعباب: ركضت الفرس برجلي: إذا استحثثته ليعدو، ثم كثر حتى قيل ركض الفرس، إذا عدا، وأنشد ابن دريد: قد سبق الجياد وهو رابض فكيف لا يسبق وهو راكض وليس بالأصل. والصواب ركض الفرس. على ما لم يسم فاعله، فهو مركوض. قلت: ومثله نقل عن الأصمعي، فإنه قال: ركضت الدابة، بغير ألف، ولا يقال ركض هو، إنما هو تحريكك إياه سار أو لم يسر. وكأن المصنف نظر إلى قول ابن دريد السابق فيما أنشدوه، وإلى قول سيبويه: جاءت الخيل ركضا، وإلى قول شمر، فإنه قال: قد وجدنا في كلامهم: ركضت الدابة في سيرها، وركض الطائر في طيرانه، قال الشاعر: جوانح يخلجن خلج الـظـبـا ء يركضن ميلا وينزعن ميلا وقال رؤبة: والنسر قد يركض وهو هافي وقد يجاب عن قول شمر هذا بأن ذلك إنما هو بضرب من المجاز. وقول الجوهري: وليس بالأصل يدل على ذلك. ويجاب عن قول سيبويه أيضا أنه جيء بالمصدر على غير فعله وليس في كل شيء قيل مثل هذا، إنما يحكى منه ما سمع. فتأمل. من المجاز: قعد على مراكض الحوض ، وهي جوانبه التي يضربها الماء. من المجاز: المركض، كمنبر: مسعر النار ، وقيل: هو الإسطام. قال عامر بن العجلان الهذلي: ترمض من حـر نـفـاحة كما سطح الجمر بالمركض من المجاز: المركضة، بهاء: جانب القوس ، كما في الصحاح. والذي قال ابن بري: هما مركضا القوس. وجمع بينهما الزمخشري فقال: قوس طوع المركضين والمركضتين، وهما السيتان، والجمع المراكض، وأنشد ابن بري لأبي الهيثم التغلبي:
لنا مسائح زور في مراكضها لين وليس بها وهي ولا رقق يروى قول الشاعر: ومركضة صريحي أبوها يهان لها الغلامة والغلام بكسر الميم، وهو نعت الفرس أنها ركاضة تركض الأرض بقوائمها إذا عدت وأحضرت، وهو مجاز. قلت: والبيت لأوس بن غلفاء التميمي، كما قاله ابن بري. قال الصاغاني: ويروى: ومركضة، كمحسنة. من المجاز: أركضت المرأة: عظم ولدها في بطنها وتحرك، هكذا في سائر الأصول. ونص الصحاح: أركضت الفرس، وكذلك نص العباب. وفي اللسان: أركضت الفرس: تحرك ولدها في بطنها وعظم. زاد الصاغاني: ومنه فرس مركضة قلت: وبه روي قول أوس بن غلفاء السابق. قلت: وكذلك نص أبو عبيد: أركضت الفرس فهي مركضة ومركض، إذا اضطرب جنينها في بطنها، وأنشد قول أوس السابق، فقول المصنف: المرأة، وهم. من المجاز: ارتكض فلان في أمره: اضطرب . ومنه قول بعض الخطباء: انتفضت مرته، وارتكضت جرته. وكذا ارتكض الولد في البطن: اضطرب. وارتكض الماء في البئر: اضطرب. وكل ذلك مجاز. ومنه أيضا: ارتكض فلان في أمره: تقلب فيه وحاوله. وهو في معنى الاضطراب. منه أيضا مرتكض الماء: موضع مجمه ، كما في الصحاح والأساس. وراكضه: أعدى كل منهما فرسه. كما في الصحاح، والعباب، والأساس. وتركضاء وتركضاء ، بالفتح والكسر ممدودان، هكذا في النسخ، وهو غلط، والصواب: التركضى والتركضاء، إذا فتحت التاء والكاف قصرت، وإذا كسرتهما مددت، هكذا مثل بهما النحاة في كتبهم ولم يفسرا، وعندي أنهما الركض . قال شيخنا: هو من القصور العجيب، فقد فسرهما أبو حيان في شرح التسهيل فقال: قالوا: يمشي التركضاء، اسم لمشية فيها تبختر، وصرح بأن التاء زائدة، وقوله: عندي ، غير عند، انتهى. قلت: وفي اللسان: هو ضرب من المشي على شكل تلك المشية. وقيل: مشية التركضى: مشية فيها ترقل وتبختر. ومما يستدرك عليه: المركضان: موضع عقبي الفارس من معدي الدابة. وفرس مركضة ومركض: اضطرب جنينها في بطنها، عن أبي عبيد. وفرس ركاضة: محضرة. ويقال: ركضه البعير برجله، إذا ضربه، ولا يقال رمحه، كما نقله الجوهري عن ابن السكيت، وكذلك نقله الأزهري وابن سيده. وركض الأرض والثوب: ضربهما برجله. والركض: مشي الإنسان برجليه معا. والمرأة تركض ذيولها وخلخالها برجليها إذا مشت، وهو مجاز، قال النابغة: والراكضات ذيول الريط فنقها برد الهواجر كالغزلان بالجرد وخرجوا يتراكضون. وتراكضوا إليهم خيلهم حتى أدركوهم. وارتكضوا في الحلبة. وأتيته ركضا. حكاه سيبويه، وهو مجاز. وعن أبي الدقيش: تزوجت جارية فلم يك عندي شيء، فركضت برجليها في صدري وقالت: يا شيخ، ما أرجو بك? وهو مجاز. وركضت النجوم في السماء: سارت، وهو مجاز، ومن ذلك بت أرعى النجوم وهي رواكض. وركضت القوس السهم: حفزته، ومنه قوس ركوض ومركضة، أي سريعة السهم، وقيل: شديدة الدفع والحفز للسهم، عن أبي حنيفة، تحفزه حفزا. قال كعب بن زهير: شرقات بالسم من صـلـبـي وركوضا من السراء طحورا
وركضت القوس: رميت بها، وهو مجاز. وتركته يركض برجله للموت ويرتكض للموت. وارتكضت الناقة: اضطرب ولدها، فهي مرتكضة، وهو مجاز، كما في الأساس. وكشداد: ركاض بن أباق الدبيري: راجز مشهور. وقد سموا مركضا، كمحدث. وركضة جبرئيل علي السلام من أسماء زمزم، نقله الصاغاني.
معجم لين
إدوارد لين · القرن ١٩مترجمالحروف: ٩٬١٢٠رَكَضَ
1 رَكَضَ ذ , aor. رَكُضَ , inf. n. رَكْضٌ, He moved, (S, A, K,) or struck with, (Msb,) his leg, or foot: (S, A, Msb, K:) or he struck and hit therewith, like as one strikes and hits therewith a beast. (IAth.) Hence, (S, A, K,) the phrase in the Kur [xxxviii. 41], (S,) اُرْكُضْ بِرِجْلِكَ [Strike thou the ground with thy foot]: (S, A, K:) or strike thou, and tread, the ground with thy foot.
قاموس سالمون
هنري أنتوني سالمون · القرن ١٩مترجمالحروف: ٦٥٥رَكَضَ
رَكَضَ U ( n. ac. رَكْض 1 ),
a. Ran; galloped.
b. Started; urged, spurred on ( horse ).
c. [ Bi ], Stamped, kicked, lashed out with ( the foot ).
d. [ Min ], Fled from.
e. Stirred, poked ( fire ).
رَاْكَضَ
رَاْكَضَ III ,
a. Raced.
اِرْتَكَضَ
اِرْتَكَضَ VIII
a. [ Fī ], Stirred, moved about in; troubled, bestirred himself about.
b. [ Fī ], Traversed, scoured, explored (
كتاب الله
مستخلص من الاستعمال القرآنيبلا ترجمةالحروف: ١٧٬٨٨٣ركض
رَكَضَ - يَرْكُضُ
رَكَضَ - يَرْكُضُ + الكائن: يمشي مسرعاً: يتحرك مسرعاً منتقلاً من مكان إلى آخر باستخدام رجليه
رَكَضَ - يَرْكُضُ + الكائن + من شيء: يمشي مسرعاً انطلاقاً من شيء (أو فراراً وخوفاً من شيء)
﴿وكم قصمنا من قرية كانت ظالمة وأنشأنا بعدها قوما آخرين(11) فلما أحسوا بأسنا إذا هم منها يركضون﴾: إذا هم منها(من القرية) يمشون مسرعين فارين
الجذور المجاورةالمجاورة: ١٠ (الإجمالي: ٢٠)
- غسل
الآيات المشتركة: ١ · Su bitkisi
- برد
الآيات المشتركة: ١ · Gocuk demektir
- حسس
الآيات المشتركة: ١ · Küçük taş kırıntısı anlamındadır
- ترف
الآيات المشتركة: ١ · Telef yerlere dökülüp hedere olan meyveler demektir
- شرب
الآيات المشتركة: ١ · İçecek
- رجل
الآيات المشتركة: ١ · Rical ayak demektir
- سكن
الآيات المشتركة: ١ · “Sikkin” bıçak demektir
- بأس
الآيات المشتركة: ١ · Bes besese dağınık taşlar demektir
- رجع
الآيات المشتركة: ١ · Rac’, ırmakta akan suyun ters istikamette aktığı yerdir
- سأل
الآيات المشتركة: ١ · “Sehl” ova demektir
الآيات التي ورد فيها(٣)
ارْكُضْ بِرِجْلِكَ هَذَا مُغْتَسَلٌ بَارِدٌ وَشَرَابٌ
Kaç
تحليل الجذر
تعريف الجذر والخلاصة
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | ركض |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | هرب, فرر, عدو, سعى |
| Zıt Kök | ثبت |
| Çekirdek Özet 1 | Ayağı sertçe bir zemine vurmak, biniti iki ayakla depeleyerek hızlandırmak |
| Çekirdek Özet 2 | Ayakla yere vurarak şifa ve kaynak fışkırtma ile dehşet anında panikle tabanları yağlayıp kaçışma |
| Çekirdek Özet 3 | Fiziksel dürtünün veya içsel itkinin ani, sarsıcı ve hızlı bir yer değiştirme hareketine dönüşmesi |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca sıradan bir koşma veya kaçma eylemi sanıp temelindeki ayakla sert darbe vurma ve tahrik edici sarsıntı unsurunu göz ardı etmek |
التحليل الثنائي
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| رك | Bir zemin üzerine baskı uygulama, yerleşme, temas ve ağırlık aktarma. Bu temel anlam ركب (üzerine binme), ركد (sabitlenip durma), ركز (saplama, dikme), ركس (ters yüz edip bastırma), ركع (aşağıya doğru eğilme), ركم (üst üste yığma) ve ركن (bir yere dayanma) köklerinde açıkça görülür. | ض | Dilin yan tarafının azı dişlerine baskısıyla oluşan yayılma ve baskılı çarpma sesi, köke ayağın zemine veya binitin böğrüne sertçe vurulması, itici bir tahrik ve panikle kaçışma dinamizmi kazandırmıştır. |
التحليل التصويري للحروف
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ر | İnsan başı; baş, ilk, üst | Eylemin yönlendirici bir irade, hedef veya üst merkezden gelen bilinçli yönelimle başlatılması. |
| ك | Avuç içi; kavrama, eğme, kaplama | Kuvvetin zemine veya nesneye doğrudan temas ettirilmesi, kavrayıcı ve odaklı bir güç aktarımı. |
| ض | Bitki filizi veya kıvrılmış yan gövde; yana açılma, sıkışıp fışkırma, sert basınç (türetme imge) | Sıkışan enerjinin sert bir darbe veya tazyikle dışarı fırlaması, ayağın zemini sertçe ezmesi. |
| ركض | İradeli yönelimin temas gücüyle zemine sert darbe indirip hareketi fışkırtması | Ayağın bir noktaya sertçe vurularak oradan bir sonucun çıkarılması ya da bu vuruşlarla bedenin hızla ileriye ve uzağa fırlatılması hareketi. |
الاستعمال التاريخي والمبكر
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Süvarinin atını hızlandırmak için iki ayağının topuklarıyla binitin böğürlerine sertçe vurması (teplemesi), ayağı yere vurarak çiğneme ve anne karnındaki ceninin tekme atıp çırpınması (irtikâd). |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Nâbiğa ez-Zübyânî bir beytinde kökü kadınların yürürken eteklerini ayaklarıyla savurması anlamında kullanmıştır: وَالرّاكِضاتِ ذُيُولَ الرَّيْطِ فَنَّقَهَا / بَرْدُ الهَوَاجِرِ كَالغِزْلَانِ بِالجَرَدِ |
| Erken Arapça kullanım | Ebü’d-Dukeyş’in naklettiği erken bedevi kullanımında genç kadının ayağıyla kocasının göğsüne sertçe vurup tepmesi bağlamında فَرَكَضَتْ بِرِجْلَيْهَا فِي صَدْرِي ibaresiyle aktarılmıştır. |
المصدر Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.
الطبقة الاشتقاقية السامية
Sami dilleri ailesinde ركض kökü, özellikle Güney-Batı Sami (Arapça) kolunda spesifikleşmiş, ayağın sertçe bir yüzeye vurulması ve bu vuruşun doğurduğu itici ivme semantiği üzerine odaklanmıştır. Kuzeybatı Sami dillerinde (İbranice ve Aramice) doğrudan aynı fonetik dizilimle geniş bir kök ailesi oluşturmaktan ziyade, benzer fonosemantik nüanslar sert temas ve ayak vurma eylemlerini ifade eden köklerde yankılanır. Arapçada kökün asıl dairesi, bir biniti mahmuzlamak ve hızlandırmak için topuklarla vurmak (rakadâ’d-dâbbe) iken, sonradan bu vuruşların sonucu olan hızlı koşma binitin kendisine isnat edilerek mecazen yaygınlaşmıştır. Kökün ceninin anne karnındaki hareketi için kullanılması (irtikâd), içsel bir baskının dışa doğru yaptığı ritmik darbeleri gösteren en arkaik tabakayı muhafaza eder.
درجة الثقة Güçlü
المصدر Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, Brown-Driver-Briggs, David Cohen.
التحليل الاشتقاقي
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | ركض kökünden türeyen eylemler | İlk somut anlam ayakla vurmaktır (ed-darb bi’r-ricl); koşma ve kaçma bu sert vuruşların doğurduğu ikincil bir sonuçtur. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Güney ve Batı Sami semantik alanı | Binitin tepelenmesi, ceninin tekmelemesi ve sert zemin teması Arapça ve yakın lehçelerde korunmuş özgün bir semantik düğümdür. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Sami dışı Afro-Asyatik kollarda düzenli ses denklikleriyle örtüşen güvenilir veri tespit edilememiştir. | Veri bulunamadı |
المصدر Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Lane’s Lexicon.
الجذور الشقيقة (التقاليب)
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| ركض | Anlamlı | Ayağı sertçe vurmak, koşturmak | Binicinin biniti ayaklarıyla tepmesi, ayağı yere vurmak, dehşetle kaçışmak | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| رضك | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilir; Kur'an'da geçmez |
| كرض | Anlamlı | Katılaşmak, pıhtılaşmak, suyu ayrılmak | Kurutulmuş peynir veya süzme katık (karîd) yapımı, sıvının tortudan ayrılması | Kitābü'l-ʿAyn ve Tehzîb'de müsta'mel; Kur'an'da geçmez |
| كضر | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilir; Kur'an'da geçmez |
| ضرك | Anlamlı | Düşkünleşmek, helak olmak, zayıflamak | Kötü durum ve yoksulluk sebebiyle helake yaklaşmış kimse (darîk), erkek kartal | Kitābü'l-ʿAyn ve Tehzîb'de müsta'mel; Kur'an'da geçmez |
| ضكر | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilir; Kur'an'da geçmez |
الجذور المجاورة والجذر المضاد
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| ركض | Merkez | Ayak vurarak hareket etme ve kaçışma | Hareketi ayak darbeleriyle veya bir tahrikle başlatıp dehşet içinde süratle savrulma | Aslen ayağı vurmak, sonradan hızlıca koşup uzaklaşmak |
| هرب | Komşu | Korkudan kaçma | Tehlikeden kurtulmak amacıyla yön belirleyip uzaklaşma | Zihinsel plan veya korkuyla sığınağa doğru yönelme |
| فرر | Komşu | Kaçıp kurtulma | Kuşatılmış veya sıkışık bir alandan yarıp sıyrılarak sıvışma | Dar bir alandan veya hasımdan hızla bağını koparma |
| عدو | Komşu | Süratle koşma, haddi aşma | Adımları peş peşe ve ritmik olarak hızlandırıp mesafeyi aşma | Fiziksel hız ve sınır ihlali boyutu baskındır |
| سعى | Komşu | Hedefe dönük çaba ve yürüyüş | Bilinçli bir maksat ve amaç doğrultusunda gayretle ilerleme | İçsel kastın eşlik ettiği amaca yönelik hareket |
| ثبت | Zıt | Sabit kalma, yerinde durma | Mekânda ve durumda sarsılmadan, kıpırdamadan kök salıp bekleme | Hareketsizlik, yerleşiklik ve sebat etme hali |
مقابلات المعنى في لغات أخرى
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | ركض | Ayak vurmak, kaçmak, koşturmak | Temelinde ayağı yere veya bineğe vurma dürtüsü olan hızlı hareket | Kesin |
| Latince | Calcitrare, fugere | Ayakla tepmek, hızla kaçmak | Calcitrare kökün ayağı vurma/tepme fiziksel çekirdeğini, fugere ise kaçış eylemini karşılar | Güçlü |
| İngilizce | Stamp, gallop, flee in panic | Ayağını yere vurmak, dörtnala koşturmak, panikle kaçmak | Stamp ayağı sertçe vurmayı, gallop biniti mahmuzlayarak koşturmayı, flee panik kaçışını verir | Güçlü |
| Almanca | Stampfen, antreiben, fliehen | Yere vurmak/tepmek, dürtmek/hızlandırmak, kaçmak | Kökün hem itki/darbe tarafını hem de hızla kaçma yönünü parça parça karşılar | Güçlü |
| Fransızca | Frapper du pied, galoper, s'enfuir | Ayakla vurmak, at sürmek, kaçmak | Ayağın zeminle darbeli teması ve korku kaynaklı kaçışma boyutu | Güçlü |
المصدر Lane’s Lexicon, Oxford Latin Dictionary.
الوجوه والنظائر
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| ارْكُضْ (Emir kipi) | Ayağını yere sertçe vurmak, tepmek | İlahi şifa ve su kaynağının fışkırması için Hz. Eyyûb’a verilen fiziksel eylem emri (Sâd 38:42). |
| يَرْكُضُونَ (Muzari kipi) | Dehşet ve azap baskısıyla tabanları yağlayıp kaçmak | İlahi azabın gelişini ve baskınını hissedince yerleşim yerlerinden şuursuzca kaçışan inkârcılar (Enbiyâ 21:12). |
| لَا تَرْكُضُوا (Nehiy kipi) | Kaçmaya kalkışmamak, firardan men edilmek | Azap anında kaçmanın anlamsızlığını bildiren, şımarılan nimetlerle yüzleşmeye çağıran kınama ve alay bağlamı (Enbiyâ 21:13). |
سياق الكلام والفقه والتفسير والحديث
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İlahi fiil ve sebep-sonuç ilişkisi | Hz. Eyyûb’un ayağını yere vurmasıyla suyun fışkırmasında sebebin mahiyeti; mucizenin fiziksel bir fiille irtibatlandırılması | Maddi eylemin ilahi kudretin tecellisine vesile kılınması |
| Fıkıh | Haddi aşma ve savaş hukuku | Savaş meydanından panikle kaçmanın (firar) fıkhi hükmü ve azap anındaki kaçışın mükellefiyet boyutu | Kaçışın iradi sorumluluğu ve terk edilmemesi gereken mevzi |
| Tefsir | ركض kelimesinin Kur'an'daki özgün semantiği | Kelimenin sıradan kaçıştan (firâr) farkı; ayakları telaşla vura vura, dehşetle ve çaresizce savruluş olarak yorumlanması | Tehdit ve şaşkınlık kaynaklı kontrolsüz kaçışma hali |
| Hadis | İstihaza kanının nitelenmesi | İstihaza kanı hakkında geçen "şeytanın bir dürtmesi/darbesidir" (rakdatün mine'ş-şeytân) ifadesindeki vurma ve tahrik mecazı | Şeytani bir tahrik, itici bir çarpma veya fışkırtma |
تحليل النظام الديني والعلمي والسياسي والاقتصادي
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Kulun acziyeti ve tevhide teslimiyeti | Hidayet ve arınma için adım atma | Kendi imkânını zemine vurarak ilahi rahmet kapısını aralama | Kulun fiili bir vuruşla (say/hareket) harekete geçmesi ve rahmetin açığa çıkması | Güçlü |
| İlmi | Kinetik itki ve reaksiyon | Basınç kaynaklı tahrik ve fırlama | Bir temas noktasından yüksek ivmeli kinetik enerji üretilmesi | Fiziksel darbenin sistemde yarattığı ivmelenme ve kütlesel savrulma | Güçlü |
| Siyasi | Toplumsal çöküş ve panik dalgası | Güç ve otorite karşısında hezimet firarı | Düzenin dağılmasıyla tebaanın sığınağını kaybedip dağılması | Otorite baskınında şımarık elitlerin kontrolsüzce kaçışması ve nizamın yıkılışı | Güçlü |
| İktisadi | Kriz anında kaynak kaçışı | Panik sermaye firarı (capital flight) | Güvensizlik ve çöküş ortamında varlıkların hızla piyasayı terk etmesi | Refah içindekilerin hesap vermekten kaçarak varlıklarını tahliye etme refleksi | Muhtemel |
التماثل في العلوم العددية والإنسانية
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | İtme (impulse) ve şok dalgası | Çok kısa bir zaman diliminde uygulanan yüksek kuvvetin () sistemde ani momentum değişimi üretmesi. Hz. Eyyûb kıssasında darbenin hidrolik basınçla su çıkarması; azap anında ise şok dalgasının parçacıkları merkezden dışarı fırlatması gibidir. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Kolektif panik davranışı ve kaçış sendromu | Bireylerin veya kitlelerin tehdit karşısında rasyonel muhakemeyi tamamen yitirip yalnızca fiziksel olarak uzaklaşma refleksi göstermesi; refah ve güven yanılsamasının çöküşüyle beliren ani kaçış psikolojisi. | Güçlü |
التضييق الخاطئ وخطر الخطأ
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü çağdaş Arapçadaki "koşmak" (el-cedy veya er-rakd) anlamına indirgeyerek, Kur'an'daki kullanımları yalnızca alelade bir yürüme veya beden eğitimi koşusu düzeyinde algılamak. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kökün hem ayağın sertçe yere basılıp bir dönüşüm başlatmasını (mucizevi suyun çıkışı) hem de dehşet ve baskı altında ayakların şuursuzca yere vurularak hedefsizce kaçılmasını kapsayan sarsıcı dinamizmini görememek. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Hz. Eyyûb'a verilen "Ayağını yere vur" emrini "Ayağınla koş" sanarak ayetteki doğrudan temas ve hidrolik arınma emrini zedelemek; inkârcıların kaçışındaki dehşet ve azap darbesini ise sıradan bir geri çekilmeye indirgemek. |
خلاصة موجَّهة لفهم القرآن
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın hareket bildiren kelimeleri rastgele seçmediğini, her fiilin özgül bir fiziksel tabana oturduğunu gösterir. ركض, içinde sarsıcı bir darbe, itici bir basınç ve ani bir fırlama barındıran müstesna bir hareket tarzını anlatır. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Sabır ve şifa sınavının nihayete erdiği kıssa ayetlerinde (Sâd 38:42) ve müreffeh toplumların helak tehdidi karşısındaki psikolojik çöküşünü anlatan ceza ayetlerinde (Enbiyâ 21:12-13) belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Kur'an'daki هرب, فرر ve ركض köklerinin eşanlamlı olduğu yanılgısını düzeltir; ركض kökünün ayakların zeminle sert temasından kaynaklanan fiziksel ve panik temelli dinamizmini açığa çıkarır. |
التركيب النهائي والنموذج الرياضي
- Somut anlamAyağın veya topuğun zemine veya binitin gövdesine sertçe vurulması, bu vuruşun yarattığı itkiyle hızlanma veya panikle kaçışma.
- Soyut anlamBir sisteme uygulanan ani ve yüksek şiddetteki darbenin (dürtünün) sistemi statik dengeden koparıp kontrolsüz bir kaçışa veya ani bir kaynak salınımına sürüklemesi.
- Sistematik karşılıkBiriken baskının tek bir temas noktasından fışkırması ve bu darbe karşısında merkezin dağılarak dışa doğru süratle yayılması.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde uygulanan sert temas kuvvetini (ayağın vurulmasını), ve darbenin gerçekleştiği çok kısa zaman aralığını, oluşan itkiyi (impulse) temsil eder. Bu darbe, sistemin kütlesi () üzerinde ani bir hızlanma ve momentum değişimi () doğurarak durağan halden yüksek süratli kaçış () durumuna geçişi matematiksel olarak modeller. Sâd 38:42'de darbe durağan zemini yarıp suyu fışkırtırken, Enbiyâ 21:12-13'te ilahi azap darbesi inkârcı kütleyi panik hızına sevk eder.