زهق
ز - ه - ق
جذر- الورود: ٥
- الآيات: ٤
- الصيغ: ٤
- المعاجم: ١٣
Zehuk suyu çekilmiş kuyu demektir.المزيد ›
ملاحظاتي
المعاجم(١٣)
★ معجم آق إيفلر (بالتركية)التركية
Zehuk suyu çekilmiş kuyu demektir.
كتاب العين
الخليل بن أحمد · القرن ٨مترجمالحروف: ١٬٢٧١باب الهاء والقاف والزاي معهما
ه ز ق، ق ه ز، ز ه ق مستعملات
هزق:
امرأة هَزِقَةٌ ومِهْزِاقٌ: لا تَسْتقرٌّ في مَوضعٍ.
وحِماٌر هَزِقٌ: كثيرُ الاستِنانِ. قال:
وشَجَّ ظهْرَ الأرضِ رقّاصُ الهَزَقْ
قهز
القَهْزُ والقِهْزُ- لغتان: ضربٌ من الثّياب تُتَّخَذُ من صوفٍ كالمِرْعِزِيّ، وربّما خالطه الحريرُ يشبّه به الشَّعر اللّيّن. قال رؤبة يصفُ حُمُر الوحش:
وآدَّرَعَتْ من قهْزِها سَرابِلا أطارَ عَنْها
الصحاح
الجوهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ١٬١٢٠زَهَقَ العظمُ زهوقاً، أي اكتنز مخُّه. وزَهَقَ المُخُّ، إذا اكتنز فهو زاهِقٌ. والزاهِقُ من الدوابِّ: السمينُ المُمِخُّ. قال زهير:
القائِدُ الخيلَ منكوبـاً دَوابـرُهـامنها الشَنونُ ومنها الزاهِقُ الزَّهِمُ
وزَهَقَتْ نفسه تَزْهَقُ زُهوقاً، أي خرجتْ. وفي الحديث: "أنَّ النحر في الحَلْقِ واللَبَّةِ. وأَق~رُّوا الأنْفُسَ حتّى تَزْهَقَ". وقال تعالى: "وتَزْهَقَ أنفسُهم وهُمْ كافِرونْ". قال المؤرِّخُ:
تهذيب اللغة
الأزهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ٢٬٥٨٨باب الهاء والقاف مع الزاي
هزق ، قهز ، زهق : مستعملة .
هزق : قال الليث : امرأة هَزِقَةٌ ومِهْزَاقٌ : وهي التي لا تستقر في موضع . وقال أبو عبيد : المِهْزَاقُ ، من النساء : الكثيرة الضَّحِك . قال : وقال أبو زيد : أَهْزَق فلانٌ في الضحك وزَهْزَق ، وأَنْزَق : إذا أكثر منه . ابن الأعرابيّ : زَهْزَقَ بالضحك وأنْزَقَ وكَرْكَرَ .
وفي ( النّوادر ) : زَهْزَقَ في ضحكه زَهْزَقَةً ودَهْدَق دَهْدَقَةً . وقال
مقاييس اللغة
ابن فارس · القرن ١١مترجمالحروف: ٥٬١٩٥(باب الزاءِ والهاءِ والحرف المعتل)
(زهو) الزاء والهاء والحرف المعتل أصلان: أحدها يدلُّ على كِبْر وفَخْر، والآخر على حُسْن.
فالأوَّل الزَّهْو، وهو الفخر. قال الشاعر([1]):
مَتى ما أشأ غير زَهْوِ الملوكِ *** أجعلْكَ رَهطا على حُيَّضِ
ومن الباب: زُهِيَ الرجل فهو مَزْهوٌّ، إذا تفخَّر وتعظّم.
ومن الباب: زَهَتِ الريح النباتَ، إذا هَزَّتْهُ، تَزْهاه. والقياس فيه أن المعْجَب([2]) ذَهَبَ بنفسه
المفردات في غريب القرآن
الراغب الأصفهاني · القرن ١١مترجمالحروف: ٧٠- زهقت نفسه: خرجت من الأسف على الشيء، قال: ﴿وتزهق أنفسهم﴾ [التوبة/55].
أساس البلاغة
الزمخشري · القرن ١٢مترجمالحروف: ٤٩٣ز ه ق
زهقت نفسه زهوقاً وأزهقها الله.
ومن المجاز: " وزهق الباطل " فإذا هو زاهق وسهم زاهق: جاوز الهدف ووقع خلفه.
وفي الحديث " إن حابيـاً خيـر مـن زاهـق " وهـو الـذي يحبـو حتـى يصيـب أي الضعيـف الـذي يصيـب الحـق خير من القوي الذي يخطئه.
ومنه زهق الفرس الخيل: تقدمها وجاء فرسك زاهقاً وفـرس ذات أزاهيـق: ذات أعاجيـب فـي الجـري والسبـق جمـع أزهوقـة.
وهـذا الجمل مزهقة لأرواح
لسان العرب
ابن منظور · القرن ١٣مترجمالحروف: ٤٬٩٦٩زهَقَ الشيءُ يَزْهَقُ زُهوقاً، فهو زاهِقٌ وزَهوقٌ: بطَل وهلَك واضْمَحَلّ. وفي التنزيل: إنَّ الباطل كان زَهوقاً. وزهَقَ الباطلُ إذا غَلَبَه الحقّ، وقد زاهَقَ الحقُّ الباطلَ. وزَهَق الباطِلُ أي اضْمَحَلّ، وأزْهَقَه الله. وقوله عز وجل: فإذا هو زاهِقٌ، أي باطِلٌ ذاهِبٌ. وزُهوقُ النفسِ: بُطْلانُها. وقال قتادة: وزَهَقَ الباطلُ يعني الشيطان، وزَهَقَتْ نفسُه تَزْهَقُ زُهُوقاً وزَهِقَت، لغتان: خرجت. وفي
القاموس المحيط
الفيروزآبادي · القرن ١٥مترجمالحروف: ١٥٨* ز ه ق * * زَهَقَتْ * نفسه خرجت ومنه قوله تعالى ﴿وتزهق أنفسهم وهم كافرون﴾ وزهق الباطل أي اضمحل وبابهما خضع وزهقت نفسه بالكسر * زُهُوقاً * لغة فيه عند بعضهم
تاج العروس
الزبيدي · القرن ١٨مترجمالحروف: ٤٬٨١٢زهق العظم، كمنع، زهوقا: اكتنز مخه كما في الصحاح كأزهق كما في اللسان، قال:
وأزهقت عظامه وأخلصا
وزهق المخ بنفسه: إذا اكتنز فهو زاهق، نقله الجوهري عن يعقوب، قال الجوهري. وأما قول الراجز، وهو عمارة بن طارق:
ومسد أمر من أيانق
لسن بأنياب ولا حقائق
ولا ضعاف مخهن زاهق فإن الفراء يقول: هو مرفوع والشعر مكفأ، يقول: بل مخهن مكتنز، رفعه على الابتداء، قال: ولا يجوز أن يريد
زهق العظم، كمنع، زهوقا: اكتنز مخه كما في الصحاح كأزهق كما في اللسان، قال: وأزهقت عظامه وأخلصا
وزهق المخ بنفسه: إذا اكتنز فهو زاهق، نقله الجوهري عن يعقوب، قال الجوهري. وأما قول الراجز، وهو عمارة بن طارق: ومسد أمر من أيانق لسن بأنياب ولا حقائق ولا ضعاف مخهن زاهق فإن الفراء يقول: هو مرفوع والشعر مكفأ، يقول: بل مخهن مكتنز، رفعه على الابتداء، قال: ولا يجوز أن يريد ولا ضعاف زاهق مخهن، كما لا يجوز أن تقول: مررت برجل أبوه قائم بالخفض، وقال غيره: الزاهق هنا بمعنى الذاهب كأنه قال: ولا ضعاف مخهن ثم رد الزاهق على الضعاف انتهى. قال الصغاني: وكان للجوهري والفراء في تتبع الحق مندوحة عن التعليل الذي لا معول عليه والرجز لعمارة بن طارق والرواية: عيس عتاق ذات مخ زاهق ومن المجاز: زهق الباطل أي اضمحل وبطل وهلك وذلك إذا غلبه الحق وقال قتادة: وزهق الباطل يعني الشيطان وأزهقه الله تعالى أي: أبطله. ومن المجاز: زهقت الراحلة زهوقا: إذا سبقت وتقدمت أمام الخيل عن ابن السكيت وكذا زهق فلان بين أيدينا. ومن المجاز: زهق السهم زهوقا: إذا جاوز الهدف ووقع خلفه، فهو زاهق ، وأزهقه صاحبه، ومنه حديث عبد الرحمن بن عوف -رضي الله عنه-: أن حابيا خير من زاهق وهو الذي يحبو حتى يصيب، أي: ضعيف يصيب الحق خير من قوي يخطئه. وزهقت نفسه زهوقا: خرجت وهلكت وماتت كزهقت، كسمع، لغتان ذكرهما ابن القوطية والهروي، ورجحا الكسر، وأبو عبيد رجح الفتح، وفي حديث الذبيحة : وأقروا الأنفس حتى تزهق أي: حتى تخرج الروح منها، ولا يبقى فيها حركة، ثم تسلخ وتقطع، وقال تعالى: وتزهق أنفسهم وهم كافرون . ومن المجاز: زهق الشيء: إذا بطل وهلك واضمحل فهو زاهق ، وزهوق ، ومنه قوله تعالى: إن الباطل كان زهوقا أي: باطلا ذاهبا. ومن المجاز: زهق فلان بين أيدينا زهقا وزهوقا: سبق وتقدم أمام الخيل كانزهق. وقال الأصمعى: الزاهق: اليابس أي: من الهزال. وفي الصحاح: الزاهق: السمين الممخ من الدواب وأنشد لزهير: القائد الخيل منكوبـا دوابـرهـا منها الشنون ومنها الزاهق الزهم وقد زهقت الدابة تزهق زهوقا: انتهى مخ عظمها، واكتنز قصبها. والزاهق أيضا: الشديد الهزال الذي تجد زهومة غثوثة لحمه، وقيل: هو الرقيق المخ، وقيل: هو المنقى وليس بمتناهي السمن، فهو ضد قال الأزهري: الزاهق من الأضداد، يقال للهالك: زاهق وللسمين من الدواب: زاهق ، وقال بعضهم: الزاهق: السمين، والزهم أسمن منه، والزهومة في اللحم: كراهية رائحته من غير تغير ولا نتن . والزاهق: الرجل المنهزم نقله الجوهري عن ابن السكيت، قال: و ج: زهق يحتمل أن يكون بالضم، وبضمتين. ومن المجاز: الزاهق من المياه: الشديد الجري يقال: خليج زاهق: إذا كان سريع الجرية. والزهق، محركة: المطمئن من الأرض نقله الجوهري، وأنشد للراجز، وهو رؤبة يصف الحمر: كأن أيديهن تهوى في الزهق أيدي جوار يتعاطين الـورق وأنشد الصاغاني لرؤبة يصف الحمر: لواحق الأقراب فيها كالمقق تكاد أيديها تهاوى في الزهق وهذه الرواية أقعد، وقيل: الزهق في قوله: هو التقدم، ويروى: الرهق بالراء، أي: من خوف الإدراك. ومن المجاز: الزهوق كصبور. البئر القعير أي: البعيدة القعر، قال الجوهري: وكذلك فج الجبل المشرف، وأنشد لأبي ذؤيب يصف مشتار العسل:
وأشعث ماله فضلات ثول على أركان مهلكة زهوق ومن المجاز: الزهق ككتف: النزق. ويقال: هم زهاق مائة ، بالضم والكسر أي: زهاؤها ومقدارها، وقال ابن فارس: فأما قول الناس: هم زهاق مائة، فممكن - إن كان صحيحا- أن يكون من الأصل الذي ذكرنا، أي على التقدم والمضي، كأن عددهم تقدم حتى بلغ ذلك، وممكن أن يكون من الإبدال، كان الهمزة أبدلت قافا، ويمكن أن يكون شاذا. وقال شمر: فرس زهقى، كجمزى: إذا كانت تقدم الخيل، وأنشد لأبي الخضري اليربوعي: أثبت من رويتـب الأظـل على قرى من زهقى مزل عنى بالرويتب القراد الثابت الراتب، حتى كاد يدخل في اللحم. وفرس ذات أزاهيق أي: ذات جري سريع، وفي الأساس: أي: أعاجيب في الجري والسبق، جمع أزهوقة ، وهو مجاز. وأزاهيق: فرس زياد بن هنداية، وهي أمه، وأبوه حارثة بن عوف ابن قتيرة بن حارثة بن عبد شمس ابن معاوية بن جعفر بن أسامة بن سعد ابن أشرس بن شبيب بن السكن، وكان فارسا، قاله أبو محمد الأعرابي، وقال ابن الكلبي: هو زياد بن عوف بن حارثة، وهو الذي أسر ذا الغصة، وكان يقول: لو أرسلت فرسي أزاهيق عريا لأسر ذا الغصة. وأزهقه أي الإناء: إذا ملأه كما في العباب، والذي في اللسان: أزهقت الإناء: إذا قلبته، فانظره، و أزهق السهم من الهدف: إذا أجازه وهو مجاز. وأزهق في السير: إذا أغذ، يقال: رأيت فلانا مزهقا، أي: مغذا في سيره. وأزهقت الدابة السرج: إذا قدمته وألقته على عنقها قال الجوهري: ويقال بالراء، قال الراجز: أخاف أن يزهقه أو ينزرق قال الجوهري: أنشدنيه أبو الغوث بالزاي. وانزهقت الدابة من الضرب، أو النفار أي: طفرت، كما في الصحاح، وفي العباب: تقدمت. ومما يستدرك عليه: زاهق الحق الباطل: أزهقه. والزهق من الدواب، ككتف: الذي ليس فوق سمنه سمن. وبئر زاهق: بعيدة القعر والزهق بالفتح: الوهدة، وربما وقعت فيها الدواب فهلكت. والزهق، بالفتح: الوهدة، وربما وقعت فيها الدواب فهلكت. وانزهقت الدابة: تردت. ورجل مزهوق : مضيق عليه. وقال المؤرج: المزهق: القاتل. والمزهق: المقتول. وأزهقت الإناء: قلبته. قال أبو عبيد: جاءت الخيل أزاهق وأزاهيق، وهي جماعات في تفرقة. ويقال: هذا الجمل مزهقة لأرواح المطي، إذا كانوا يجهدون أنفسهم ولا يلحقونه وهو مجاز كما في الأساس. المطي: إذا كانوا يجهدون أنفسهم ولا يلحقونه، وهو مجاز، كما في الأساس.
معجم لين
إدوارد لين · القرن ١٩مترجمالحروف: ١٠٬٠٤٣زَهَقَتْ نَفْسُهُ
1 زَهَقَتْ نَفْسُهُ ذ , and زَهِقَتْ, (S, Mgh, Msb, K,) the latter preferred by IKoot and Hr, but the former by A'Obeyd, (TA,) aor. زَهَقَ , (S, Msb, K, *) inf. n. زُهُوقٌ, (S, Mgh,) which is of both verbs, (S,) or this is of the former verb, and the inf. n. of the latter is زَهَقٌ, (Msb,) [but in the K it seems to be indicated, by its being said of the latter verb that it is of
قاموس سالمون
هنري أنتوني سالمون · القرن ١٩مترجمالحروف: ٤٩٦زَهَقَ
زَهَقَ A ( n. ac. زَهْق 1 , زُهُوْق 27 ),
a. Disappeared, vanished, perished; passed away ( soul ).
b. Went before, in front.
c. Went beyond the mark ( arrow ).
d. Was firm, compact.
أَزْهَقَ
أَزْهَقَ IV ,
a. Was full of marrow ( bone ).
اِنْزَهَقَ
اِنْزَهَقَ VII ,
a. Plunged, reared ( horse ).
زَاْهِق
زَاْهِق 21 , ( pl. زُهْق 3 , زُهُق 10 ),
a. Perishing; perishable;
كتاب الله
مستخلص من الاستعمال القرآنيمترجمالحروف: ١٦٬١٦٤زهق
زَهَقَ - يَزْهَقُ - زَاهِق - زَهُوْق
زَهَقَ - يَزْهَقُ + الكائن أو الأمر أو الفعل: يقف وينتهي ويبطل فعله وأثره
زَهَقَ - يَزْهَقُ + الكائن أو النفس: تهلك وتموت: تقف وتنتهي وتبطل قدرتها على الحركة والفعل والتأثير
زَهَقَ - يَزْهَقُ + الأمر: يقف ويتلاشى أثره: تقف وتنتهي وتبطل قدرنه على الحركة والفعل والتأثير
زَاهِق: اسم فاعل صفة مشبهة من "
الجذور المجاورةالمجاورة: ١٩ (الإجمالي: ٣٠)
- عجب
الآيات المشتركة: ٢ · “Acem” yabancı, dil bilmeyen demektir
- بطل
الآيات المشتركة: ٢ · Batn ve zehr sırt ve karın (daha çok hayvanlar için)…
- دمغ
الآيات المشتركة: ١ · Damga demektir
- مول
الآيات المشتركة: ٢ · Onların malları
- ولد
الآيات المشتركة: ٢ · “Yavru” demektir
- رود
الآيات المشتركة: ٢ · “Raid”, bir şeyi çevirmek için kullanılan koldur
- دنو
الآيات المشتركة: ٢ · Dünya : “Dena” kelimesi ecveften nakısa dönüşmüştür
- قذف
الآيات المشتركة: ١ · “Kezzaf” sapan; “kızaf” atmak için alınan avucu dolduracak…
- وصف
الآيات المشتركة: ١ · Vasıflandırırlar
- حقق
الآيات المشتركة: ٢ · Hokka, devlere yemin dağıtıldığı kaptır
- نفس
الآيات المشتركة: ٢ · Dibağlamada kullanılan palamut, meşenin bir meyvesidir
- عذب
الآيات المشتركة: ٢ · Su yosunudur
الآيات التي ورد فيها(٤)
فَلَا تُعْجِبْكَ أَمْوَالُهُمْ وَلَا أَوْلَادُهُمْ إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ بِهَا فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَتَزْهَقَ أَنْفُسُهُمْ وَهُمْ كَافِرُونَ
Ve siner
وَلَا تُعْجِبْكَ أَمْوَالُهُمْ وَأَوْلَادُهُمْ إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ أَنْ يُعَذِّبَهُمْ بِهَا فِي الدُّنْيَا وَتَزْهَقَ أَنْفُسُهُمْ وَهُمْ كَافِرُونَ
Ve siner
تحليل الجذر
تعريف الجذر والخلاصة
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | زهق |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | بطل, هلك, ضمحل, ذهب |
| Zıt Kök | ثبت |
| Çekirdek Özet 1 | İleri atılıp haddi aşarak boşluğa düşme, canın veya nesnenin tutunamayıp bütünüyle çıkıp gitmesi ve yok olması |
| Çekirdek Özet 2 | Hakikatin baskısıyla asılsız ve temelsiz olanın tutunamayarak içten boşalıp kendiliğinden silinip gitmesi |
| Çekirdek Özet 3 | Varlık zemininden ve ontolojik dayanaktan yoksun olan her yapının kaçınılmaz iç çöküşü ve tasfiyesi |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca dışsal bir yok edilme veya kaba bir ölüm olarak daraltıp asılsızlığın getirdiği içsel çözülme, tutunamama ve silinme boyutunu gözden kaçırmak |
التحليل الثنائي
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| زه | İnceleme, açığa vurup parlama veya hafifleyip ayrılma devinimi; زهد kökünde az ve önemsiz görerek dünyadan el çekme ve hafifleme, زهر kökünde ise parıldayıp dışa vurma hareketinde görülen yüzeye çıkış veya zayıflayıp kopma temeli | ق | Boğazın derinliklerinden gelen şiddetli ve sınır koyucu ses unsuru, bu hafifleme ve ayrılma hareketine ani bir fırlama, haddi aşarak derin bir çukura yuvarlanma, tutunamayıp bütünüyle kopup yok olma kesinliği kazandırmıştır |
التحليل التصويري للحروف
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ز | kesici alet; kesme, ayırma, biçme | Mevcut bağından kopma, ani bir hareketle gövdeden veya zeminden ayrılma enerjisi |
| ه | kollarını kaldırmış insan; dikkat çekme, ortaya çıkma, nefes | İçerideki nefesin veya özün dışarı boşalması, kontrolsüz bir dışavurum ve hafifleyip dağılma |
| ق | ufuktaki güneş, iğne deliği; dönme, toplanma, sınır | Uç sınıra varma, hedefin ardına taşma ve nihai olarak boşlukta veya dipte toplanıp son bulma |
| زهق | Bağından kopan canın veya varlığın nefes gibi dışarı boşalarak nihai sınıra doğru fırlaması, yerinde duramayarak boşluğa kaybolması | Bir tutamağı kalmayan yapının hızla yerinden fırlayıp haddini aşması ve varlık sahasından bütünüyle silinip gitmesi hareketini resmeder |
الاستعمال التاريخي والمبكر
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir şeyin fırlayıp haddi aşması, hedefin ötesine düşmesi; canın bedenden bütünüyle çıkması; dibi görünmeyecek kadar derin kuyu veya uçurum |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Züheyr b. Ebî Sülmâ atların beden yapısını ve gücünü tasvir ederken kökü aşırı semizlik veya haddi aşan zayıflık anlamında kullanmıştır: مِنْهَا الشَّنُونُ وَمِنْهَا الزَّاهِقُ الزَّهِمُ / Ebû Züeyb el-Hüzelî ise dibi derin, içine düşenin kaybolduğu tehlikeli araziyi nitelerken köke yer vermiştir: وَأَشْعَثَ كَسْبُهُ فَضَلاَتُ ثَرْلٍ / عَلَى أَرْجَاءِ مَتْلَفَةٍ زَهُوقِ |
| Erken Arapça kullanım | Okçulukta atılan okun hedef tahtasını aşıp arkadaki boşluğa gitmesi için سهم زاهق denilmiş; yarışta diğer atları geride bırakıp öne fırlayan ata فرس زاهق tabiri kullanılmıştır |
المصدر Lisān al-ʿArab, Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha.
الطبقة الاشتقاقية السامية
Arapça زهق kökü, doğrudan doğruya canın bedenden hızla ayrılması, hedefin aşılması ve bir yapının içinin boşalarak çökelmesi hareketine odaklanır. Batı Sami ve Kuzeybatı Sami dillerinde kök birebir aynı harf dizilişiyle geniş bir mevcudiyet göstermez; ancak Güney Sami dillerinde ve Arap yarımadasının erken diyalektlerinde hızla akıp gitme, boşalma ve soluğun kesilmesi anlamlarıyla kayıtlıdır. Kökün İbranice ve Aramice katmanlarında doğrudan fonetik kopyası bulunmamakla birlikte, soluklanma, iç çekme ve nefesin tükenmesi dairesindeki köklerle semantik matris düzeyinde kesişim alanları mevcuttur. Arapçada kök, özellikle okun hedefi aşması, canın çıkıp bedenin cansız kalması ve hak karşısında bâtılın tutunamayarak eriyip gitmesi şeklinde soyutlaşmış; fiziksel bir aşma ve düşüşten ahlaki ve ontolojik bir yok oluş kavramına doğru özgün bir genişleme kaydetmiştir.
درجة الثقة Güçlü
المصدر Lisān al-ʿArab, Brown-Driver-Briggs, Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques).
التحليل الاشتقاقي
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Öne fırlama, haddi aşma, canın çıkması ve dibe düşme | Kök içi anlamlar fırlayıp boşluğa düşme ve içkin cevherin uçup gitmesi ekseninde bütündür | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Güney Sami dillerinde nefes tükenmesi ve fırlama ile paralellik | Kuzeybatı Sami dillerinde tam soydaş az bulunmakla birlikte soluk ve boşalma matrisi ortaktır | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik çerçevenin dışındaki ailelerde güvenilir bir soydaşlık tespit edilmemiştir | Veri bulunamadı |
المصدر Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Cohen.
الجذور الشقيقة (التقاليب)
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| زهق | Anlamlı | Fırlayıp aşmak, canın çıkması, yok olmak | Hedef köktür; hakikatin gelmesiyle bâtılın tutunamayıp silinmesini ifade eder | Kur'an'da geçer |
| زقه | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş mühmel kabul edilmiştir | Kur'an'da geçmez |
| هزق | Anlamlı | Hızlı yürümek, şiddetle gülmek, hafiflik | Hafifleyerek hızla hareket etme ve dengesizleşme anlamı taşır | Müsta'mel, Kur'an'da geçmez |
| هقز | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş mühmel olarak kaydedilmiştir | Kur'an'da geçmez |
| قزه | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel sayılan dizilişlerdendir | Kur'an'da geçmez |
| قهز | Anlamlı | Beyaz ipek, sıçramak | Bir kumaş türünü ve ani sıçrama hareketini anlatır | Müsta'mel, Kur'an'da geçmez |
الجذور المجاورة والجذر المضاد
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| زهق | Merkez | Tutunamayıp yok olma, fırlayıp gitme | Varlığın içinin boşalarak, haddi aşıp derin bir boşluğa yuvarlanır gibi hızla silinip gitmesi | Varlık temeli olmayan şeyin hakikat karşısında içten çöküşü |
| بطل | Komşu | Boşa çıkma, hükümsüz kalma | İşlevini ve meşruiyetini yitirme; kökte içsel bir fırlama veya can çıkması hareketi zorunlu değildir | Hukuken veya fiilen geçersiz olma durumu |
| هلك | Komşu | Helak olma, mahvolma | Varlığın tahrip edilerek bütünüyle dağılması ve ortadan kalkması | Maddi ve manevi yıkımın genel adıdır |
| ضمحل | Komşu | Sönüp gitme, yavaş yavaş silinme | Bir şeyin tedricen zayıflayarak görünmez hale gelmesi | Hızlı bir fırlama ve çöküşten ziyade erimeyi niteler |
| ذهب | Komşu | Çıkıp gitme, uzaklaşma | Mekânsal veya soyut olarak bir yerden ayrılıp gitmek | Doğasında bâtıllık veya haddi aşma nüansı taşımaz |
| ثبت | Zıt | Kök salma, sabit ve kalıcı olma | Zemine sağlam basarak yerinden oynamama, varlığını koruma ve sarsılmama | Hakikatin sarsılmazlığını ve sürekliliğini temsil eder |
مقابلات المعنى في لغات أخرى
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | زهق | Fırlayıp gitmek, tutunamayıp yok olmak | Varlık tabanı olmayan bir unsurun hak karşısında silinmesi ve canın çıkması | Kesin |
| Latince | evanescere, perire | Yok olmak, kaybolup gitmek, buharlaşmak | evanescere içten silinmeyi karşılarken, canın zorla çıkması nüansını tam taşımaz | Güçlü |
| İngilizce | to vanish, to perish, to expire | Silinip gitmek, yok olmak, canı çıkmak | to vanish tutunamayıp kaybolmayı, to expire ise canın bedenden ayrılışını kısmen verir | Güçlü |
| Almanca | vergehen, schwinden, erlöschen | Çözülüp gitmek, tükenmek, sönmek | schwinden varlığın hızla zemin kaybetmesini karşılar, şiddetli kopuşu tam vermez | Güçlü |
| Fransızca | s'évanouir, périr | Kaybolmak, yok olmak, sönüp gitmek | s'évanouir tutunamaz hale gelerek buharlaşmayı iyi aktarır | Güçlü |
المصدر Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.
الوجوه والنظائر
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| وَتَزْهَقَ | Canın bedenden zahmetle ve pişmanlıkla çıkması | Münafıkların dünyalık malları ve evlatları yüzünden can verirken yaşayacakları derin iç tükeniş ve helak (Tevbe 9:55, 9:85) |
| زَاهِقٌ | Hakikat karşısında tutunamayıp beyni parçalanmış gibi yok oluş | Hakkın bâtılın üzerine fırlatılması ve bâtılın derhal silinip gitmesi bağlamı (Enbiyâ 21:18) |
| زَهُوقًا / وَزَهَقَ | Özü itibarıyla kalıcılığı olmayan, silinmeye mahkûm yapı | Hakkın gelmesiyle bâtılın doğasındaki zeval ve tutunamazlık karakterinin ortaya çıkışı (İsrâ 17:81) |
سياق الكلام والفقه والتفسير والحديث
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Hakkın ve bâtılın ontolojik mahiyeti | Bâtılın bizatihi bir varlığı olup olmadığı; hakkın gelmesiyle bâtılın yok olmasının ontolojik mi yoksa epistemolojik mi olduğu | Bâtılın zatî bir sebatı bulunmadığı, varlık zemininden yoksun olduğu için zevale mahkûm olduğu yönünde yoğunlaşma |
| Fıkıh | Zebîha (kurban ve kesim) hükümleri | Kesilen hayvanın canının tamamen çıkması ve beden hareketinin durması şartı | زهوق النفس ifadesiyle hayvanın henüz canlıyken yüzülmeyip canının bütünüyle bedeni terk etmesinin beklenmesi hükmü |
| Tefsir | Mekke'nin fethi ve putların devrilmesi | Putların ve şirkin varlık zemininden yoksun oluşunun ayetlerle tescili | İsrâ 17:81 bağlamında bâtılın hakikat karşısında kaçınılmaz mağlubiyeti ve içsel çürüklüğü |
| Hadis | Can çekişme ve atıcılık tasvirleri | Kesim esnasında canın çıkması veya ok atışında okun hedefi aşması | Ruhun bedenden tam olarak çıkması ve hedefi aşan hızlı devinimler için kullanım |
تحليل النظام الديني والعلمي والسياسي والاقتصادي
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevhid ve şirkin karşılaşması | İllüzyonun dağılması | Hakikat zeminine basmayan inanç formlarının kaçınılmaz çöküşü | Temeli olmayan şirk tasavvurları hakikat güneşi doğduğunda tutunamayıp yok olur | Kesin |
| İlmi | Doğru bilgi ve yanlış varsayım | Yanlışlanabilirlik ve zeval | Çürük hipotezin delil karşısında bütünüyle düşmesi | Sahih delil ortaya konduğunda kuruntudan ibaret olan sahte bilgi zemin bulamaz ve silinir | Güçlü |
| Siyasi | Meşruiyet ve tiranlık | Haksız iktidarın çözülmesi | Zulme dayalı yapıların içten içe boşalarak çökmesi | Gücünü haktan almayan siyasal düzenler dışarıdan güçlü görünse de ilk krizde zâhik olur | Güçlü |
| İktisadi | Üretime dayalı değer ve köpük ekonomi | Finansal balonun patlaması | Karşılıksız varlıkların aniden değerini yitirmesi | Reel karşılığı ve adalet zemini olmayan spekülatif servetler hakiki kriz anında hızla söner | Muhtemel |
التماثل في العلوم العددية والإنسانية
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Kararsız denge (unstable equilibrium) ve vakum çöküşü | Potansiyel enerjisi tükenmiş veya denge noktası bulunmayan bir sistemin, dış bir etkiyle hızla sıfır seviyesine veya kaosa kayması | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Meşruiyet kaybı ve anomi | Toplumsal veya kurumsal bir yapının ahlaki ve hukuki dayanaklarını yitirdiğinde dıştan sağlam görünse bile içsel çöküşle bir anda dağılması | Güçlü |
التضييق الخاطئ وخطر الخطأ
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca bir şeyin kılıçla veya zorbalıkla fiziken yok edilmesi olarak görmek ya da can çıkmasını sıradan bir biyolojik ölümle sınırlamak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök, bâtılın kendi doğası gereği kalıcı bir varlık zeminine sahip olmadığını; hak geldiğinde bâtılın dıştan ezilmekle kalmayıp içten de zaten boş ve çürük olduğu için tutunamayıp dağıldığını ifade eder |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Bâtılın kendi başına bağımsız bir ontolojik güce sahip olduğu zannedilir; oysa kök bâtılın hakikat karşısında bir gölge veya kuru bir kabuk gibi dağılmaya mahkûm olduğunu gösterir |
خلاصة موجَّهة لفهم القرآن
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın ontoloji ve epistemoloji anlayışında hak ile bâtıl arasındaki ilişkiyi açıklar; bâtılın asla kalıcı bir varlık olmadığını, sadece hakkın yokluğunda beliren geçici bir yanılsama olduğunu bildirir |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Münafıkların psikolojik ve akıbet durumlarını anlatan Tevbe suresi ayetlerinde ve hakkın bâtılı ezişini bildiren İsrâ ve Enbiyâ surelerindeki meydan okuma ayetlerinde |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Bâtılın ve zulmün ebediyen sürebileceği veya hakikate denk bir güce sahip olduğu yanılgısını kökten düzeltir |
التركيب النهائي والنموذج الرياضي
- Somut anlamHızla fırlayıp haddi aşmak, tutunacak zemin bulamayıp boşluğa düşmek, canın bedeni tamamen terk etmesi ve suyun kuyu dibinde çekilip gitmesi.
- Soyut anlamÖzden ve hakikatten yoksun olan unsurların, varlığın nihai yasaları karşısında içten çürüyerek kaçınılmaz biçimde dağılması ve silinmesi.
- Sistematik karşılıkVarlık zeminini yitiren sistemlerin kendi dengesizliği ve meşruiyetsizliği sebebiyle nihai sıfırlanmaya maruz kalması ilkesi.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde hakikatin varlığını ve ontolojik baskısını, ise bâtılın zamana bağlı varlık yoğunluğunu temsil eder. Hakikat parametresi sıfırdan büyük olduğu anda (), bâtılın zaman sonsuza giderken aldığı değer sıfıra yaklaşır ve kaçınılmaz olarak sıfırlanır (); bu durum kökün ifade ettiği bâtılın zâhik oluşunun dinamik matematiksel karşılığıdır.