زيغ

اختصارات لوحة المفاتيح

البحث
/
ملاحظة جديدة
n
الآية السابقة / التالية
[ ]
وضع القراءة
f
وضع الشبكة
g
كون القرآن
e
إغلاق / رجوع
Esc
تخطَّ الشبكة

شبكة الجذر

شبكة الجذر: ز-ي-غالصيغ: ٩ · الجذور المجاورة: ٦٦ · الآيات: ٨ · السور: ٧؛ المحتوى نفسه مسرود في بطاقات «الصيغ» و«الجذور المجاورة» و«الآيات».تُزِغْسيليَزِيغُزَاغَتِزيغقلببصرعسرزَاغَأَزَاغَزَاغَتْرسخسفل

الجذرالصيغ ٩الآيات ٨السور ٧المجاورة ٦٦

▶ افتح الشبكة (ثلاثية الأبعاد)

زيغ

ز - ي - غ

جذر
  • الورود: ٩
  • الآيات: ٨
  • الصيغ: ٩
  • المعاجم: ١٢

Sıyağ(sad) kalıba dökülmüş parça, Sığa fiil olarak şekil vermek, kalıba dökmek demektir. Sad’ın Ze’ye dönüşmesi ile bir şeyi kasten bozmak değiştirmek anlamını kazanmıştır.المزيد ›

ملاحظاتي

المعاجم(١٢)

★ معجم آق إيفلر (بالتركية)التركية

Sıyağ(sad) kalıba dökülmüş parça, Sığa fiil olarak şekil vermek, kalıba dökmek demektir. Sad’ın Ze’ye dönüşmesi ile bir şeyi kasten bozmak değiştirmek anlamını kazanmıştır.

كتاب العين

الخليل بن أحمد · القرن ٨مترجمالحروف: ٧٦٦
باب الغين والزاي غ ز و، و ز غ، ز ي غ مستعملات غزو: غَزَوْتُ أَغْزُو غَزْواً، والواحدة غَزْوةٌ. ورجل غَزَويٌّ أي غَزّاءٌ. والغَزِيُّ: جماعة الغُزاةِ مثل الحجيج، قال: قل للقَوافِلِ والغَزِيِّ إذا غَزَوا والغُزَّى: جمع غازٍ على "فُعَّلٍ" . والمَغْزاةُ والمغازي: مواضع الغَزْوِ، وتكون المغازي مَناقِبُهم وغَزَواتُهم. وأَغْزَتِ المرأة أي غَزَا زَوْجُها، فهي مُغْزِيَةٌ. وجمع الغَزْوةِ غَزَواتٌ. وتقول
اقرأ المدخل كاملًا

الصحاح

الجوهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ٢٣٦
الزَيْغُ: الميلُ. وقد زاغَ يَزيغُ. وزاغَ البصر، أي كَلَّ. وأَزاغَهُ عن الطريق، أي أمالَه. وزاغَتِ الشمس، أي مالت، وذلك إذا فاء الفَيْءُ. وقومٌ زاغَةٌ عن الشيء، أي زائِغونَ. والتَزايُغُ: التمايلُ. وتَزَيَّغَتِ المرأةُ، أي تزيَّنت وتبرجت.
اقرأ المدخل كاملًا

تهذيب اللغة

الأزهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ٢٬٧٩٠
باب الغين والزاي غزا ، غوز ، زيغ ، زغا ، وزغ . غزا : قال الليث : غزوتُ بني فلانٍ أغزوهم غزواً ، والواحدةُ غَزْوَةٌ ، وأغْزَت المرأةُ ، فهي مُغزيةٌ : إذا غَزَا زَوْجُهَا ، والغُزَّى على بناء الرُّكَّع والسُّجَّدِ . قال الله عزَّ وجلَّ : ( أَوْ كَانُواْ غُزًّى ) ( آل عمران : 156 ) ، والْمغزاةُ : موضعُ الغزْوِ ، وجمعها المغَازِي ، وتكون المَغازي بمعْنَى غَزَواتٍ ، يقال : غَزَوْتُ مَغْزًى ، وأَغْزَتِ
اقرأ المدخل كاملًا

مقاييس اللغة

ابن فارس · القرن ١١مترجمالحروف: ٣٬٩٣٢
(باب الزاي والياء وما يثلثهما) (زيب) الزاي والياء والباء أصلٌ يدلُّ على خفّةٍ ونشاط وما يشبه ذلك. والأصلُ الخِفّة. يقولون: الأَزْيَبُ النشاط. ويقولون: مَرّ فلانٌ وله أزْيَبٌ إذا مَرَّ مَرّاً سريعاً. ومن ذلك قولهم للأمر المنكَر: أَزْيَبٌ. وهو القياس، وذلك أنّه يُستخفّ لمن رآه أو سمعه قال: تُكلّفُ الجارةَ ذَنْبَ الغُيّبِ *** وهي تُبيتُ زوجَها في أزيَبِ([1])ومن الباب قولهم للرجل الذّليل والدّعِيِّ
اقرأ المدخل كاملًا

المفردات في غريب القرآن

الراغب الأصفهاني · القرن ١١مترجمالحروف: ٤٣٢
- الزيغ: الميل عن الاستقامة، والتزايغ: التمايل، ورجل زائغ، وقوم زاغة، وزائغون، وزاغت الشمس، وزاغ البصر، وقال تعالى: ﴿وإذ زاغت الأبصار﴾ [الأحزاب/10]، يصح أن يكون إشارة إلى ما يداخلهم من الخوف حتى أظلمت أبصارهم، ويصح أن يكون إشارة إلى ما قال: ﴿يرونهم مثليهم رأي العين﴾ [آل عمران/13]، وقال: ﴿ما زاغ البصر وما طغى﴾ [النجم/ 17]، ﴿من بعد ما كاد يزيغ﴾ [التوبة/117]، ﴿فلما زاغوا أزاغ الله قلوبهم﴾ [الصف/5]،
اقرأ المدخل كاملًا

أساس البلاغة

الزمخشري · القرن ١٢مترجمالحروف: ١٨٧
ز ي غ فيه زيغ عن الهدى وزاغ عنه‏.‏ وأزاغ الله قلبه‏.‏ وقوم زائغون وزاغة‏.‏ ومن المجاز‏:‏ زاغت الشمس‏.‏ وزاغ البصر‏.‏ وتزايغت أسنانه‏:‏ تمايلت‏.‏ وزيغت العود‏:‏ أقمت زيغه أي عوجه‏.‏
اقرأ المدخل كاملًا

لسان العرب

ابن منظور · القرن ١٣مترجمالحروف: ١٬٣٥٣
الزَّيْغُ: المَيْلُ، زاغَ يَزِيغُ زَيْغاً وزَيَغاناً وزُيُوغاً وزَيْغُوغةً وأَزَغْتُه أَنا إزاغةً، وهو زائِغٌ من قوم زاغةٍ: مالَ. وقومٌ زاغةٌ عن الشيء أَي زائغون. وقوله تعالى: رَبَّنا لا تُزِغْ قلوبَنا بعد إِذْ هَدَيْتَنا؛ أَي لا تُمِلْنا عن الهُدَى والقَصْدِ ولا تُضِلَّنا، وقيل: لا تُزِغْ قلوبَنا لا تَتَعَبَّدْنا بما يكون سبباً لزيغ قلوبِنا، والواوُ لغة. وفي حديث الدعاء: اللهم لا تُزِغْ قَلْبي
اقرأ المدخل كاملًا

القاموس المحيط

الفيروزآبادي · القرن ١٥مترجمالحروف: ١٠٤
* ز ي غ * الزَّيْغُ * الميل وبابه باع و * زَاغَ * البصر كلَّ و * زَاغَتِ * الشمس مالت وذلك إذا فاء الفيء
اقرأ المدخل كاملًا

تاج العروس

الزبيدي · القرن ١٨مترجمالحروف: ١٬٤٨١
زاغ يزيغ زيغا: وزيغانا، الأخيرة محركة، وزيغوغة كشيخوخة: مال فهو زائغ، والواو لغة. ومن المجاز زاغ البصر زيغا، أي: كل، ومنه قوله تعالى: ما زاغ البصر وما طغى، وقيل: زاغت الأبصار، أي: مالت عن مكانها، كما يعرض للإنسان عند الخوف. ومن المجاز أيضا: زاغت الشمس زيغا وزيوغا، فهي زائغة: مالت، ففاء الفيء. والزيغ: الشك، والجور عن الحق، ومنه قوله تعالى: في قلوبهم زيغ، وفي حديث أبي بكر، رضي الله عنه:
رابط المدخل

زاغ يزيغ زيغا: وزيغانا، الأخيرة محركة، وزيغوغة كشيخوخة: مال فهو زائغ، والواو لغة.

ومن المجاز زاغ البصر زيغا، أي: كل، ومنه قوله تعالى: ما زاغ البصر وما طغى، وقيل: زاغت الأبصار، أي: مالت عن مكانها، كما يعرض للإنسان عند الخوف. ومن المجاز أيضا: زاغت الشمس زيغا وزيوغا، فهي زائغة: مالت، ففاء الفيء. والزيغ: الشك، والجور عن الحق، ومنه قوله تعالى: في قلوبهم زيغ، وفي حديث أبي بكر، رضي الله عنه: أخاف إن تركت شيئا من أمره أن أزيغ، أي: أجور وأعدل عن الحق، وقال الراغب: الزيغ الميل عن الاستقامة إلى أحد الجانبين وزال، ومال، وزاغ متقاربة، لكن زاغ لا يقال إلا فيما كان عن حق إلى باطل. وقوم زاغة عن الشيء، أي:زائغون، كالباعة للبائعين. والزاغ: غراب صغير إلى البياض، لا يأكل الجيف، وقد رخص في أكله. قلت: وهو المسمى الآن بمصر بالغراب النوحي ج: زيغان، كطيقان وطاق، وقال الأزهري: لا أدري أعربي أم معرب? قلت: الصحيح أنه فارسي ثم عرب?، ولكن يطلق على مطلق الغربان صغيرا أم كبيرا، فلما عرب خصص لنوع واحد منها، فتأمل. وأزاغه إزاغة: أماله ومنه قوله تعالى: ربنا لا تزغ قلوبنا أي: لا تملنا عن الهدى والقصد، ولا تضلنا، وقوله تعالى: فلما زاغوا أزاغ الله قلوبهم، قال الراغب: لما فارقوا الاستقامة عاملهم بذلك. وقال أبو سعيد: زيغه تزييغا: أقام زيغه، قال: وهو مثل قولهم: تظلم فلان من فلان إلى فلان، فظلمه تظليما. وتزايغ: تمايل، وخص بعضهم به التمايل في الأسنان، وهو مجاز. وقال أبو زيد: تزيغت المرأة: تزيغا: مثل تزيقت تزيقا: إذا تبرجت وتزينت وتلبست، ونقله ابن الأعرابي أيضا وقال ابن فارس: وهو من باب الإبدال، نون أبدلت غينا. ومما يستدرك عليه: الزيوغ، بالضم الميل. وأزاغه: أوقعه في الزيغ.

معجم لين

إدوارد لين · القرن ١٩مترجمالحروف: ٣٬٨٨٧
زَاغَ 1 زَاغَ ذ , aor. يَزِيغُ, inf. n. زَيْغٌ (S, O, Msb, K) and زَيَغَانٌ and زَيْغُوغَةٌ (O, K) and زُيُوغٌ, (TA,) He, or it, (a thing, Msb,) declined, deviated, swerved, or turned aside, (S, O, Msb, K,) from the right course or direction, accord. to an explanation of زَيْغٌ by Er-Rلghib; and from the truth: (TA:) and زاغ, aor. يَزُوغُ, inf. n. زَوْغٌ, is a dial. var. thereof. (Msb, TA. *) In
اقرأ المدخل كاملًا

قاموس سالمون

هنري أنتوني سالمون · القرن ١٩مترجمالحروف: ٦٢٢
زَاغَ زَاغَ ( y ) I ( n. ac. زَيْغ 1 , زُيُوْغ 27 , زَيَغَاْن 36 ), a. Turned aside; swerved; deviated; leant. b. Declined, was low ( sun ). c. Became dull, dim ( sight ). زَيَّغَ زَيَّغَ II , a. Rectified, righted, redressed ( wrong ). أَزْيَغَ أَزْيَغَ IV , a. Made to turn aside &c. تَزَيَّغَ تَزَيَّغَ V , a. Adorned himself, decked himself out. زَيْغ زَيْغ 1 , a. Doubt,
اقرأ المدخل كاملًا

الصيغ(٩)

الجذور المجاورةالمجاورة: ٦٦ (الإجمالي: ٨٨)

الترتيب: مدى قوة اجتماع الجذرين في الآية نفسها مقارنةً بالمصادفة (نسبة الأرجحية لدنينغ). يُذكر عدد الآيات المشتركة في كل سطر. الأدوات مخفية افتراضيًا.
  1. قلب

    الآيات المشتركة: ٥ · Ayak basıldığında toprakta çıkan kalıptır

  2. بصر

    الآيات المشتركة: ٣ · Basar çevresiyle birlikte göz, ayn ise gözbebeği…

  3. حنجر

    الآيات المشتركة: ١ · Gırtlaklar

  4. رسخ

    الآيات المشتركة: ١ · Devenin toynaklarının üst tarafı rush demektir

  5. سيل

    الآيات المشتركة: ١ · Sel demektir

  6. قطر

    الآيات المشتركة: ١ · Maden eriyiğidir

  7. سفل

    الآيات المشتركة: ١ · “Sufla” vadinin alt tarafına, “ulya” ise üst tarafına denir

  8. شبه

    الآيات المشتركة: ١ · Benzeşen

  9. عسر

    الآيات المشتركة: ١ · Zorluk

  10. رأف

    الآيات المشتركة: ١ · Riyf : Sulak, suya yakın, bol verimli, bitkili yer demektir

  11. تبع

    الآيات المشتركة: ٢ · İnek yavrusu, dana demektir

  12. سليمان

    الآيات المشتركة: ١ · Süleyman

الآيات التي ورد فيها(٨)

  1. … وَقَدْ تَعْلَمُونَ أَنِّي رَسُولُ اللَّهِ إِلَيْكُمْ فَلَمَّا زَاغُوا أَزَاغَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْفَاسِقِينَ

    Saptırdı

تحليل الجذر

تعريف الجذر والخلاصة

AlanDeğer
Kökزيغ
YapıÜçlü
Özel DurumEcvef (orta harfi illetli/yâ)
Bağlamsal Yakın Köklerميل, ضلل, حيد, جور
Zıt Kökقوم
Çekirdek Özet 1Doğru veya sabit çizgiden, merkez eksenden yana doğru eğilme, sapma
Çekirdek Özet 2Kalbin, niyetin veya bakışın haktan ve istikametten bilinçli ya da istemsiz olarak eğilmesi
Çekirdek Özet 3Hakikatin sabit eksenini bırakıp eğriye meyletmenin kaçınılmaz ontolojik ve ahlaki kırılması
Kritik Hata RiskiKökün salt «yoldan çıkma» veya «inkâr etme» sanılarak, merkezde kalması gereken zihnin ve kalbin yöneliş açısındaki sapma (meyil) niteliğinin gözden kaçırılması

التحليل الثنائي

Biliteral ÇekirdekTemel AnlamEklenen UnsurOluşan Anlam Farkı
زيBir sınırdan dışa doğru taşma, belirginleşme, fazlalık ve yönelme hareketi. Bu çekirdek, fazlalaşarak sınırını aşmayı anlatan زيد, yüzeyi dışa doğru açıp bezemeyi anlatan زين ve parlak bir akışkanlıkla yüzeye yayılan زيت köklerinde de taşma ve dışa yönelim dinamiğiyle görülür.غBoğazın gerisinden gelen örtülme, kararma ve batma çağrışımlı üçüncü harf, taşma ve yönelme hareketini sabit doğrultudan koparıp karanlık, örtük veya eğri bir yöne doğru kaymaya, istikameti kaybetmeye özelleştirmiştir.

التحليل التصويري للحروف

BirimPiktografik İmge / HareketAnlam Açıklaması
زKesici alet; kesme, ayırma, biçmeDoğru çizgiyi veya mevcut bütünlüğü kesintiye uğratan ani bir ayrılma hareketini başlatır.
يEl ve kol; iş, yapma, uzanmaYönelimi, harekete geçmeyi ve bir tarafa doğru uzanıp eğilmeyi sağlar.
غGöz imgesi temelinde türetme; ses farkıyla örtülme, gölgelenme, bulanıklıkGörüşün bulanması, netliğin kaybolması ve hareketin karanlık/kusurlu bir meyle dönüşmesidir.
زيغKesilerek ayrılan ve gölgeli/eğri bir tarafa yönelen hareketSabit ve düz bir hatta ilerleyen irade veya bakışın, netliğini kaybederek yana ve eğriye doğru kırılmasıdır.

الاستعمال التاريخي والمبكر

AlanVeri
İlk fiziksel anlamGüneşin göğün tam ortasındaki dik konumundan (zeval vaktinde) yana doğru meyletmesi; gözün korkudan veya zaaftan ötürü hedeften yana kayması; dişlerin dizilimindeki çarpıklık ve eğrilik.
Cahiliye şiiri kullanımıErken dönem şairleri tarafından hedefe atılan okun hedef tahtasından yana kaymasını ve çöl sıcağında güneşin tam tepe noktasından batıya doğru meylini (زاغت الشمس) ifade etmek üzere kullanılmıştır.
Erken Arapça kullanımHz. Âişe ve sahâbe rivayetlerinde korku anında gözlerin dönmesi ve yuvasından yana kayması (إذ زاغت الأبصار) ile Hz. Ebû Bekir’in Hz. Peygamber’in yolunu terk etmekten sakınırken doğru yoldan eğrilmeyi ifade eden (أخاف إن تركت شيئاً من أمره أن أزيغ) sözünde yer almıştır.

المصدر Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Kitābü’l-ʿAyn ve erken dönem hadis rivayetleri.

الطبقة الاشتقاقية السامية

Arapça زيغ kökü, klasik sözlüklerde tek bir somut eksene irca edilir: bir şeyin dik ve doğru konumundan yana doğru eğrilmesi (el-meyl). Sami dilleri ailesinde kökün doğrudan z-y-ġ biçimindeki yansımaları sınırlı olmakla birlikte, z-y/z-w kök ailesi İbranice ve Ârâmîcede dışarı çekilme, uzaklaşma, titreyip sarsılma (zûaʿ / zûʿ) semantik ekseniyle fonetik ve kavramsal bir akrabalık sergiler. İbranicede zûaʿ (sarsılmak, yerinden oynamak, yana kaymak) fiili, Arapçadaki nesnenin merkezî dengesini kaybedip yana meyletmesi olgusuyla kesişir. Arapçada boğaz harfi olan gayn harfinin katılımıyla kök, salt bir titreşim veya yer değiştirme olmaktan çıkmış; özellikle görüşün bulanması, güneşin zevali, niyetin ve kalbin haktan eğrilmesi gibi hem fiziksel hem ahlaki-psikolojik bir istikamet kaybını ifade eden özgül bir semantik derinlik kazanmıştır.

درجة الثقة Güçlü

المصدر Brown-Driver-Briggs, David Cohen, Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha.

التحليل الاشتقاقي

KatmanVeriAçıklamaGüven
İç Arapça etimolojik yönزيغ / Doğrudan eğrilme ve meyilGüneşin tepe noktasından meyli (زاغت الشمس), dişlerin çarpıklığı (تزايغ الأسنان) ve eğrilen bir asanın düzeltilmesi (زيغت العود) gibi doğrudan fiziksel sapma olgularından ahlaki sapmaya evrilmiştir.Kesin
Sami dilleriyle etimolojik ilişkiBatı Sami / İbranice zûʿ (זוּעַ) ve Ârâmîce köklerMerkezî duruşun sarsılması, yerinden oynaması ve yana kayması anlamındaki köklerle semantik matris ortaklığı gösterir.Güçlü
Daha geniş dilsel ilişkiVeri bulunamadıAfro-Asyatik ailenin diğer kollarında doğrudan ve düzenli ses denkliği taşıyan ikna edici bir kökdeş tespit edilememiştir.Veri bulunamadı

المصدر Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Brown-Driver-Briggs.

الجذور الشقيقة (التقاليب)

KombinasyonDurumTemel AnlamAnlam DetayıNot
زيغAnlamlıMeyletmek, sapmakDoğru ve merkezî çizgiden yana doğru eğrilmek.Hedef köktür; Kur'an'da geçer.
زغيAnlamı bulunmayanVeri bulunamadıVeri bulunamadıKitābü’l-ʿAyn kaydında mühmeldir; Kur'an'da geçmez.
يزغKök olarak oluşmayanVeri bulunamadıVeri bulunamadıMühmel permütasyondur; Kur'an'da geçmez.
يغزKök olarak oluşmayanVeri bulunamadıVeri bulunamadıMühmel permütasyondur; Kur'an'da geçmez.
غزيAnlamlıYönelmek, talep etmek, savaşmakBir hedefe doğru kasıtla yönelmek, akın düzenlemek.Kalb/harf değişimiyle farklı semantik alandır; Kur'an'da geçer (غزو).
غيزAnlamı bulunmayanVeri bulunamadıVeri bulunamadıArapçada kullanılmayan diziliştir; Kur'an'da geçmez.

الجذور المجاورة والجذر المضاد

Kökİlişki TürüAnlam AlanıKarşılaştırmalı NüansAnlam Detayı
زيغMerkezDoğrudan sapma, meyilDoğru bir hizada iken dengesini kaybedip yana doğru eğrilme; kalpteki ilk meyil.Doğruluk zemininden yana kayışı, bakıştaki veya kalpteki açı bozulmasını anlatır.
ميلKomşuBir tarafa eğilmeFiziksel veya duygusal olarak tarafsızlığı bırakıp bir yana yönelme.ميل nötr bir yönelişi de ifade edebilirken, زيغ istikameti terk edip bozulmayı gösterir.
ضللKomşuYolu kaybetme, sapıklıkYolu bütünüyle şaşırıp hedeften büsbütün uzaklaşma durumu.زيغ yol üzerindeyken başlayan açısal meyil iken, ضلل yolun tamamen kaybedilmesidir.
حيدKomşuKaçınma, yoldan çıkmaKarşılaşılan bir engelden ötürü zorunlu veya kasıtlı olarak yana kaçma.حيد bir şeyden ürkerek/kaçarak sapmayı, زيغ ise iç meyil sonucu eğrilmeyi vurgular.
جورKomşuHaddi aşma, adaletsizlikHak olan sınırdan çıkıp başkasının hakkına tecavüz etme, zulmetme.جور ahlaki ve hukuki dengenin çiğnenmesi iken, زيغ yön ve istikamet bozulmasıdır.
قومZıtDik durma, istikametHiçbir tarafa eğrilmeden dosdoğru ve dengeli biçimde ayakta durma.زيغ meyil ve eğriliğin, قوم ise mutlak dikliğin ve adil istikametin ifadesidir.

مقابلات المعنى في لغات أخرى

DilKelime / KelimelerKısa AnlamDetayGüven
ArapçaزيغBir çizgiden yana sapma, meyilMerkezî doğrudan, haktan veya odaklanılan noktadan yana doğru eğrilmeyi tam olarak karşılar.Kesin
LatinceDeclinatio, aberrareSapma, yana eğilme, yoldan sapmaDeclinatio bir çizgiden yana kırılmayı verir; ancak kalbî meyil boyutunu tam taşımaz.Güçlü
İngilizceDeviation, swerving, strayingSapma, yön değiştirme, meyilDeviation teknik açı sapmasını, swerving ani kırılmayı verir; batınî bozulmayı kısmen dışarıda bırakır.Güçlü
AlmancaAbweichung, AbirrungSapma, yoldan eğrilmeDoğru istikametten ayrılmayı iyi karşılar; dinsel-kalbî nüansı tam yansıtmaz.Güçlü
FransızcaDéviation, écartSapma, hizada olmamaEksen dışına çıkışı ifade eder; ahlaki yönelimdeki içsel motivasyonu eksik bırakır.Güçlü

المصدر Oxford Latin Dictionary, Grimm Wörterbuch, Lane’s Lexicon.

الوجوه والنظائر

Form / KullanımAnlam YüzüAyet Tipi / Bağlam
زَيْغٌKalpteki eğrilik, fitneye meyilMüteşâbih ayetlerin peşine düşenlerin iç dünyasındaki niyet bozukluğu ve hakikati çarpıtma arzusu (Âl-i İmrân 3:7).
تُزِغْKalbin hidayetten sonra meyledilmesiİnananların hidayet bulduktan sonra kalplerinin eğrilmemesi için yaptıkları dua bağlamı (Âl-i İmrân 3:8).
زَاغَتِ / يَزِيغُBakışın veya kalbin hedeften kaymasıKorku ve dehşet anında gözlerin hedeften şaşması veya meşakkat anında kalplerin zaafa uğraması (Ahzâb 33:10, Tevbe 9:117, Sâd 38:63).
زَاغَBakışın sınırını aşmaması, yanılmamasıMiraç hadisesinde Hz. Peygamber’in gözünün sağa sola kaymayıp gördüğüne tam odaklanması (Necm 53:17).
زَاغُوا / أَزَاغَKasıtlı sapmaya karşılık ilahî cezaİnsanların kendi iradeleriyle haktan yüz çevirmeleri üzerine Allah’ın kalplerini sapıklıkta bırakması (Saf 61:5).
يَزِغْEmirden ve itaatten çıkmaCinlerin Hz. Süleyman’ın emrinden ve tayin edilen vazifeden dışarı taşması, isyanı (Sebe 34:12).

سياق الكلام والفقه والتفسير والحديث

DisiplinKullanım AlanıTartışma NoktasıAnlam Yoğunlaşması
KelamHidayet-dalâlet ve kesb meselesiKulun kendi iradesiyle sapması neticesinde Allah’ın onu saptırması (Saf 61:5) ekseninde irade ve ilahî adalet tartışması.İnsanın meylinin (kesb) sonucu olarak cezaî mahiyetteki saptırma.
FıkıhHüküm istinbatında niyet ve sapmaHaktan meylederek usulsüz tevil ve heva ile hüküm vermekten sakınma ilkesi.Şer’î sınırların dışına kasıtlı açı kaymasıyla çıkılması.
TefsirMuhkem-müteşâbih ayrımıKalplerinde zeyğ bulunanların müteşâbih ayetleri tevil bahanesiyle fitne çıkarmaları (Âl-i İmrân 3:7).Hakikati tahrif etmeye yönelik ideolojik ve zihnî ön yargı.
Hadisİstikamet ve kalbî sebatKalbin değişkenliği karşısında «kalpleri evirip çeviren Allah’tan» istikamet isteme duaları.İmanın ve kalbî dengenin her an yana kayabilme kırılganlığı.

تحليل النظام الديني والعلمي والسياسي والاقتصادي

SistemBağlamKarşılıkİşlevAçıklamaGüven
Diniİtikad ve hidayetEksen kaymasıİstikametten kopuşHidayet dairesine girdikten sonra kalbin hakikatten yana eğrilmesi tehlikesi.Kesin
İlmiMetodoloji ve epistemolojiYöntem sapmasıYanlı tevil ve önyargıAçık ve kesin bilgiyi (muhkem) bırakıp zannî ve muğlak olanla hüküm bina etme kusuru.Kesin
SiyasiYönetim ve meşruiyetÇizgiden ayrılmaHukukun çiğnenmesiYöneticinin veya toplumun adalet sözleşmesinden ve anayasal ilkeden keyfî olarak sapması.Güçlü
İktisadiPiyasa ve ölçü düzeniDenge bozulmasıSpekülatif hileDürüst ticaret ekseninden çıkıp piyasayı suni manipülasyonlarla haksız kazanca kaydırma.Güçlü

التماثل في العلوم العددية والإنسانية

Alanİzomorfik KarşılıkAçıklamaGüven
Sayısal bilimlerAçısal sapma (angular deviation) ve optik aberasyonBir ışın veya hareket vektörünün doğrusal eksenden belirli bir açı derecesiyle sapması; hedefe odaklanan merceğin kırılarak netliği kaybetmesi olgusuyla birebir örtüşür.Kesin
Beşeri bilimlerBilişsel yanlılık (cognitive bias) ve ahlaki yabancılaşmaBireyin veya grubun nesnel gerçeklikten kendi arzu, korku ve ideolojik saplantıları doğrultusunda açısal olarak kopması ve normatif dengesini yitirmesi.Güçlü

التضييق الخاطئ وخطر الخطأ

AlanAçıklama
Modern daraltma riskiKökün salt ateizm, doğrudan inkâr veya kaba bir kâfirlik durumu olarak algılanıp; dindar veya hakikat dairesindeki bir zihnin de yaşayabileceği açı kaymalarının dışarıda bırakılması.
Kur'an içi daha geniş anlamKur'an’da زيغ, hidayete ermiş kimselerin (Âl-i İmrân 3:8) ya da bizzat peygamber ordusunda yer alan müminlerin (Tevbe 9:117) dahi yaşayabileceği bir iç sarsıntı, bakış kayması ve niyet zaafıdır.
Yanlış anlamanın doğuracağı hataİnsanın kendisini hidayette sayarak zihnî ve kalbî eğrilmelerden güvende hissetmesi; müteşâbih bilgi peşinde koşarken sergilenen yöntemsel sapmanın dindarlık kılıfıyla meşrulaştırılması.

خلاصة موجَّهة لفهم القرآن

SoruCevap
Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir?Kur'an'ın muhkem-müteşâbih epistemolojisinin (Âl-i İmrân 3:7) ve insan psikolojisindeki ahlaki dönüşüm yasasının (Saf 61:5) temel kavramsal anahtarıdır. Sapmanın dışsal bir zorlamayla değil, içsel bir meyil ile başladığını gösterir.
Hangi ayet gruplarında belirleyicidir?Epistemolojik yöntemin belirlendiği ayetlerde, korku ve imtihan anlarında kalplerin durumunu tasvir eden ayetlerde ve peygamberlerin tebliğine karşı toplumların iç tutumlarını açıklayan kıssalarda belirleyicidir.
Hangi yanlış anlamaları düzeltir?Allah’ın kullarını durduk yere saptırdığı (cebr) zannını çürütür; ilahî saptırmanın (izâğa), kulun kendi iradesiyle meyli (zeyğ) seçmesinin bir sonucu ve ilahî sünnetin tecellisi olduğunu ortaya koyar.

التركيب النهائي والنموذج الرياضي

  • Somut anlamDoğru, dik ve dengeli bir çizgide duran nesnenin (güneş, göz, diş, ok) merkezî ekseninden yana doğru eğrilmesi.
  • Soyut anlamKalbin, niyetin, aklın ve idrakin hakikat ve istikamet zemininden sübjektif arzular doğrultusunda açısal kırılmaya uğraması.
  • Sistematik karşılıkKulun iradî meyli (kesb) neticesinde hakikatten kopması ve bu kopuşun ilahî yasalar çerçevesinde kalıcı bir sapmaya dönüşmesi.
  • LaTeX modeliS1→θ>0S2  ⟹  f(S2)=S2′
  • LaTeX açıklamasıModelde S1 başlangıçtaki doğru ve dengeli istikamet durumunu temsil eder. θ>0 ifadesi, sıfır olması gereken merkezî hattan yana doğru gerçekleşen açısal sapmayı (meyli) gösterir. Bu meyil sonucu ulaşılan eğrilmiş durum S2 olarak sembolize edilir. İlahî sünneti ifade eden f fonksiyonu devreye girdiğinde, kendi tercihiyle meyleden yapı S2′ biçiminde kalıcı ve dönülmez bir sapma tesciline uğrar; bu da kulun meyli neticesinde kalbin saptırılması gerçeğini matematiksel olarak karşılar.
النسخة النصية (لأدوات الذكاء الاصطناعي)فهرس الجذور حسب الحروف: ز