عطل
ع - ط - ل
جذر- الورود: ٢
- الآيات: ٢
- الصيغ: ٢
- المعاجم: ١٣
Başı boş bırakılmış, çöle bırakılmış devedir. Körelmiş kuyu anlamına da gelir.المزيد ›
ملاحظاتي
المعاجم(١٣)
★ معجم آق إيفلر (بالتركية)التركية
Başı boş bırakılmış, çöle bırakılmış devedir. Körelmiş kuyu anlamına da gelir.
كتاب العين
الخليل بن أحمد · القرن ٨مترجمالحروف: ٣٬٦٩٨باب العين و الطّاء والّلام معهما
ع ط ل، ع ل ط، ط ل ع، ل ع ط مستعملات ط ع ل، ل ع ط مهملان
عطل:
العَطَلُ: فُقْدانُ القِلادة. عَطِلَتْ تَعْطَلُ عَطَلاً و عُطولاً فهي عاطل، و هنّ عواطل. قال:
يرضن صعابَ الدرِّ في كلّ حجّة وإن لم تكن أعناقُهُنّ عـواطـلا
و تَعَطَّلَتْ فهي متعطّلة، وهنّ عُطَّل. وهي عُطُل أيضاً.قال الشّمّاخ:
يا ظبيةً عُطُلاً حُسّانَةَ الجيدِ.
وقوسٌ عُطُلٌ: لا وتَرَ عليها. والأعطالُ
الصحاح
الجوهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ٨٠٠العَطَلُ: الشخصُ. مثل الطَلَل. يقال: ما أحسن عَطَلَهُ، أي شَطاطَهُ وتمامَه. والعَطَلُ: الشِمراخُ من شماريخ النخلة. والعَطَلُ أيضاً: مصدر عَطِلَتِ المرأةُ وتَعَطَّلَتْ، إذا خلا جيدها من القلائد، فهي عُطُلٌ بالضم، وعاطِلٌ ومِعْطالٌ. وقد يستعمل العَطَلُ في الخلوِّ من الشيء وإن كان أصله في الحُليّ، يقال عَطِلَ الرجلُ من المال والأدب فهو عُطْلٌ وعُطُلٌ. وقوسٌ عُطُلٌ أيضاً: لا وترَ عليها. والأعطالُ من
تهذيب اللغة
الأزهري · القرن ١٠بلا ترجمةالحروف: ١٤٬٤٥٢باب العين والطاء مع اللام
عطل ، علط ، لعط ، لطع ، طعل ، طلع : مستعملات .
طعل : أهمل الليث طعل . وروى أبو عُمَر عن ثعلب عن ابن الأعرابيّ قال : الطاعِل : السهم المقوَّم . والطَعْل : القَدْح في الأنساب . قلت : وهما حرفان غريبان لم أسمعهما لغيره .
لعط : أهمله الليث أيضاً ، وهو معروف . قال النضر بن شُمَيْل فيما قرأت بخطّ شَمِر له : اللُعْطُ : ما لَزِق بنجَفة الجَبَل . يقال : خذ اللُعْطَ يا فلان . ومرّ
مقاييس اللغة
ابن فارس · القرن ١١مترجمالحروف: ٥٬٢٦٠(باب العين والطاء وما يثلثهما)
(عطف) العين والطاء والفاء أصلٌ واحدٌ صحيح يدلُّ على انثناء وعِياجٍ. يقال: عَطَفْتُ الشّيء، إذا أمَلْتَه. وانعَطَف، إذا انعاج. ومصدر عطف العُطُوف. وتعطّفَ بالرَّحمة تعطُّفاً. وعَطَف الله تعالى فلاناً على فلانٍ عَطْفاً. والرَّجُل يَعْطِف الوِسادةَ: يثنيها، عطفاً، إذا ارتفَقَ بها. قال لبيد:
ومَجُودٍ من صُبابات الكَرَى *** عاطِفِ النُّمرُقِ صَدْقِ المُبْتَذَلْ([1])
المفردات في غريب القرآن
الراغب الأصفهاني · القرن ١١مترجمالحروف: ٢٨٣- العطل: فقدان الزينة والشغل، يقال: عطلت المرأة (انظر: الأفعال 1/303)، فهي عطل وعاطل، ومنه: قوس عطل: لا وتر عليه، وعطلته من الحلي، ومن العمل فتعطل. قال تعالى: ﴿وبئر معطلة﴾ [الحج/45]، ويقال لمن يجعل العالم بزعمه فارغا عن صانع أتقنه وزينه: معطل، وعطل الدار عن ساكنها، والإبل عن راعيها.
أساس البلاغة
الزمخشري · القرن ١٢مترجمالحروف: ٧٣٤ع ط ل
عطّلوا ديارهم: تركوها خالية ودار معطّلة.
وتعطيل البئر: أن لا تورد.
وعطّلت الإبل: تركت بلا راع.
وكل ما ترك ضائعاً فقد عطّل كتعطيل الحدود والثغور.
وتعطّل فلان: بقي بلا عمل وهو يشكو العطلة.
وعطلت المرأة وتعطّلت: فقدت الحلي وعطّلها صاحبها وهي عاطل وعطل وهنّ عواطل.
قال الشماخ: دار الفتاة التي كنا نقول لها يا ظبية عطلاً حسّانة الجيد وقال لبيد: يرضن صعاب الدرّ في
لسان العرب
ابن منظور · القرن ١٣مترجمالحروف: ٥٬٣٢٨عَطِلَتِ المرأَةُ تَعْطَل عَطَلاً وعُطولاً وتَعَطَّلَتْ إِذا لم يكن عليها حَلْيٌ ولم تَلْبَس الزينة وخَلا جِيدُها من القَلائد. وامرأَةٌ عاطِلٌ، بغير هاء، من نِسْوَةٍ عَواطِلَ وعُطَّلٍ؛ أَنشد القَناني:ولو أَشْرَفَتْ من كُفَّةِ السِّتْرِ عاطِلاً،
لَقُلْتَ: غَزالٌ ما عَلَيْهِ خَضَاضُ
وامرأَة عُطُلٌ من نسوة أَعطال؛ قال الشّماخ:
يا ظَبْيةً عُطُلاً حُسَّانةَ الجِيد
فإِذا كان ذلك عادتها فهي مِعْطالٌ.
القاموس المحيط
الفيروزآبادي · القرن ١٥مترجمالحروف: ٥٤٦* ع ط ل * * عَطِلَت * المرأة من باب طرِب و * تَعَطَّلَت * إذا خلا جيدها من القلائد فهي * عُطُل * بضمتين و * عَاطِلٌ * و * مِعْطالٌ * وقد يُستعمل العَطَل في الخُلُو من الشيء وإن كان أصله في الحلي يقال * عَطِلَ * الرجل من المال والأدب فهو * عُطْلٌ * بضم الطاء وسكونها و * تَعَطَّل * الرجل إذا بقي لا عمل له والاسم * العُطْلَةُ * و * التَّعْطِيلُ * التفريغ وبئر * مُعَطَّلةٌ * لبُيُود أهلها وفي الحديث
تاج العروس
الزبيدي · القرن ١٨مترجمالحروف: ٥٬٠٦٣عطلت المرأة، كفرح، عطلا، بالتحريك، وعليه اقتصر الجوهري، وعطولا، بالضم نقله الصاغاني وابن سيده، وتعطلت: إذا لم يكن عليها حلي ولم تلبس الزينة، وفي الصحاح: إذا خلا جيدها من القلائد، وقال الراغب: العطل: فقدان الزينة والشغل فهي عاطل بغير هاء، أنشد القناني:
ولو أشرفت من كفة الستر عاطلا لقلت غزال ما عليه خضـاض وقيل: العاطل من النساء: التي ليس في عنقها حلي وإن كان في
معجم لين
إدوارد لين · القرن ١٩مترجمالحروف: ١١٬٨٣٣عَطِلَتْ
1 عَطِلَتْ ذ , [in my copy of the Msb said to be of the class of قتل, perhaps a mistranscription for قَبِلَ, but see what is said below of عَطَلَ as syn. with بَطَلَ, from which it may be inferred that عَطَلَتْ is correct in the sense here following as well as عَطِلَتْ,] said of a woman, [aor. عَطَلَ ,] inf. n. عَطَلٌ (S, O, K) and عُطُولٌ; (O, K;) and ↓ تعطّلت; (S, O, K;) She had not
عَطِلَتْ 1 عَطِلَتْ ذ , [in my copy of the Msb said to be of the class of قتل, perhaps a mistranscription for قَبِلَ, but see what is said below of عَطَلَ as syn. with بَطَلَ, from which it may be inferred that عَطَلَتْ is correct in the sense here following as well as عَطِلَتْ,] said of a woman, [aor. عَطَلَ ,] inf. n. عَطَلٌ (S, O, K) and عُطُولٌ; (O, K;) and ↓ تعطّلت; (S, O, K;) She had not upon her any women's ornaments; (K, TA;) and wore not any ornature, or decoration: (TA:) or her neck was destitute of necklaces or the like; (S, O;) as also ↓ استعطلت: (Har p. 268:) accord. to Er-Rلghib, العَطَلُ signifies the being destitute of ornature, or decoration. (TA.) ― -b2- And sometimes العَطَلُ is used [for العَطَلُ مِنْ شَىْءِ] as meaning The being destitute of a thing; though primarily relating to women's ornaments. (S, O.) One says, عَطِلَ مِنَ المَالِ He (a man, O) was, or became, destitute [of property], and مِنَ الأَدَبِ [of discipline, or good qualities and attributes, of the mind, &c.]. (O, K.) ― -b3- And it signifies also The being destitute of occupation. (Er-Rلghib, TA.) One says, عَطَلَ الأَجِيرُ, aor. عَطُلَ , like بَطَلَ, aor. عَطُلَ , in measure and in meaning [i. e. The hired man was without occupation: though it seems that in this sense also, accord. to general usage, the verb is عَطِلَ, aor. عَطَلَ ]. (Msb. [See also 5.]) And عطلت الاـِبِلُ The camels were without a pastor to tend them. (Msb. [The context there app. indicates that the verb in this case, likewise, is with fet-h to the ط; but I believe it to be more correctly عَطِلَت.]) ― -b4- And عَطِلَ, (O, K,) with kesr [to the ط], (O,) [i. e.] like فَرِحَ, (K,) signifies also He was, or became, large in the body. (O, K.)
عطّل الشَّىْءَ 2 عطّل الشَّىْءَ ذ and ↓ اعطلهُ signify the same [app. in all the senses assigned to the former]. (O.) ― -b2- 'ءïsheh is related, in a trad., to have said respecting a woman who had died, عَطِّلُوهَا, meaning Divest ye her of her ornaments. (S, O.) ― -b3- [Hence,] عطّل القَوْسَ, inf. n. تَعْطِيلٌ, He divested the bow of its string. (TA.) ― -b4- [Hence likewise, the inf. n.] التَّعْطِيلُ signifies [also] The rendering vacant, void, or unoccupied, (K, TA,) a place of abode, and the like. (TA.) And The leaving a thing untended, unminded, or neglected. (K, TA. [ضِياعًا in the CK is a mistake for ضَيَاعًا.]) One says of the frontier of a hostile country, عُطِّلَ, meaning It was left without any to defend it. (TA.) And of subjects one says, عُطِّلُوا, meaning They were left without any one to govern them. (TA.) One says also, عَطَّلْتُ الاـِبِلَ, inf. n. as above, I left the camels without a pastor to tend them. (Msb.) وَاـِذَا العِشَارُ عُطِّلَتْ, in the Kur lxxxi. 4, means And when the pregnant camels [ten months gone with young] shall be left without a pastor, or without being milked [?]; (Jel;) by reason of the terrors of the hour; (O;) i. e. by men's having their minds occupied by the terrors of the day of resurrection. (TA.) And عُطِّلَتْ is said of lands of seed-produce as meaning They were left uncultivated. (TA.) ― -b5- التَّعْطِيلُ signifies also التَّفْرِيغُ [as meaning The making, or leaving, vacant from any work, occupation, employment, or use; free therefrom; unoccupied; or unemployed]. (S, O, K.) One says, عَطَّلْتُ الأَجِيرَ I made the hired man to be unoccupied. (Msb.) And عطّل الخَيْلَ مِنَ الغَزْوِ (S and K in art. بهو) [He freed the horses from service in warfare;] he did not go to war upon the horses. (TA in that art.) ― -b6- [Also The assertion of the tenet, or tenets, of the مُعَطِّل, q. v.] ― -b7- And تَعْطِيلُ الحُدُودِ means The not inflicting the [punishments termed] حدود upon him to whom they are due. (TA.)
4 أَعْطَلَ see 2, first sentence.
5 تَعَطَّلَ see 1, first sentence. ― -b2- تعطّل, said of a man, (S, O,) He remained [or became] without work, or occupation. (S, O, K.) [Said of a man, &c., He, or it, was, or became, inactive, or inert. (See غُشِىَ عَلَيْهِ.)] ― -b3- تَعَطَّلَتْ مِنَ الاِسْتِقَآءِ بِهَا is said of a دَلْو [or leathern bucket, meaning It was exempted from, i. e. unused for, the drawing of water therewith]. (TA.) ― -b4- And تعطّل is said of a tent [as meaning It became vacant]. (TA in art. بهو.)
10 اـِسْتَعْطَلَ see 1, first sentence.
اِعْطَأَلَّتِ الشَّجَرَةُ Q. Q. 4 اِعْطَأَلَّتِ الشَّجَرَةُ ذ The tree had many branches, and was much tangled, or very luxuriant or dense: so accord. to Az. (TA.) See also Q. Q. 4 in arts. عضل and عظل.
عُطْلٌ عُطْلٌ ذ : see عُطُلٌ, last sentence.
عَطَلٌ عَطَلٌ ذ inf. n. of 1 [q. v.]. (S, O, K.) -A2- Also The denuded, or unclad, part, or parts, of the body; syn. جُرْدَةٌ: so in the saying اِمْرَأَةٌ حَسَنَةُ العَطَلِ [A woman beautiful in respect of the denuded, or unclad, part, or parts, of the body]. (TA.) ― -b2- And The body, or person; syn. شَخْصٌ; (S, O, K, TA;) particularly, as some say, of a human being; (TA;) like طَلَلٌ: (S, O, TA:) pl. أَعْطَالٌ. (K.) And one says, مَا أَحْسَنَ عَطَلَهُ, meaning [How beautiful is] his tallness, or justness of stature, and his perfectness [of make]! (S, O.) ― -b3- And The neck. (K.) ― -b4- And Beauty of body. (TA.) -A3- Also A stalk of a raceme of a palmtree; (S, O;) as also ↓ عَطِيلٌ, accord. to IDrd: (O:) or the former, (TA,) and ↓ the latter, accord. to IDrd, and accord. to Az, who says that he heard it from the cultivators of palm-trees (مِنَ النَّخْلِيِّينَ) in El-Ahsà, (O,) the stalk of a raceme of a male palm-tree, (O, TA,) to which Az adds, with which the female palm-tree is fecundated: (O:) or ↓ عَطِيلٌ and ↓ عَيْطَلٌ signify a stalk of a طَلْع [or spadix] of a male palm-tree [with the flowers upon it]. (K, TA.)
عَطِلٌ [ عَطِلٌ ذ is an epithet of which only the fem. (with ة) is mentioned.] ― -b2- عَطِلَةٌ is applied to a she-camel as meaning Goodly, or beautiful: pl. عَطِلَاتٌ: (S, O:) which is expl. by A 'Obeyd in this sense, and not derived by him: held by ISd to be a possessive epithet: (TA:) or the sing., thus applied, goodly, or beautiful, in body: (K:) or thus as applied to a woman: and, applied to a she-camel, perfect in body and tallness. (TA.) ― -b3- Also, applied to a she-camel, i. q. صَفِىٌّ [i. e. Abounding in milk; or whose milk lasts throughout the year]. (K.) And, applied to a ewe or she-goat, Abounding much in milk: (K:) or, accord. to Lth, that is known in [the appearance of] her neck to be one abounding in milk. (O.) -A2- And, applied to A دَلْو [or leathern bucket], Having its [thongs called] وَذَم broken, (O, K, TA,) so that it has become exempted from (تَعَطَّلَتْ مِن [i. e. unused for]) the drawing of water therewith: (TA:) or that has been left for a time unused, and of which the thongs above mentioned, and the loop-shaped handles, have been broken. (IAth, TA.) Hence the saying of 'ءïsheh, describing her father, رَأَبَ التَّأْىَ وَأَوذَمَ العَطِلَةَ [He repaired the rending, and put وَذم to that bucket of which the وَذَم were broken]; meaning that he restored the affairs to their state of order, and strengthened the condition of El-Islلm after the apostatizing of men. (O, TA.)
عُطُلٌ عُطُلٌ ذ and ↓ عَاطِلٌ, applied to a woman, (S, O, Msb, K,) Having no women's ornaments upon her; (Msb, K;) [and] so ↓ عَطْلَآءُ: (IDrd, O:) or whose neck is destitute of necklaces or the like; as also ↓ مِعْطَالٌ: (S, O:) or ↓ this last signifies usually having no women's ornaments upon her: (K:) the pl. (of عُطُلٌ, TA) is أَعْطَالٌ and (of ↓ عَاطِلٌ, TA) عَوَاطِلُ and عُطَّلٌ. (K, TA.) ― -b2- [Hence,] أَعْطَالٌ applied to camels, (S, O, K,) Having no halters upon them: (S, O:) or having no collars upon them, nor halters; and so as applied to horses: (K:) and, (Th, K,) applied to camels, (Th, TA,) having upon them no brands: (Th, K:) sing. عُطُلٌ. (K.) [See also عُلُطٌ.] ― -b3- And, applied to men, Having no weapons with them: (S, O, K:) in this sense, also, pl. of عُطُلٌ. (K.) ― -b4- عُطُلٌ applied to a bow, Having no string upon it: (S, O, Msb, K:) pl. أَعْطَالٌ. (TA.) ― -b5- And عُطُلٌ and ↓ عُطْلٌ [or عطل مِنَ المَالِ and مِنَ الأَدَبِ (see 1)] signify, applied to a man, Destitute of property and of discipline, or good qualities and attributes, of the mind, &c. (S, O, K.)
عُطْلَةٌ عُطْلَةٌ ذ The state of being, or remaining, without work, or occupation; (S, MA, O, K;) a subst. from تَعَطَّلَ. (S, O, K.) One says, هُوَ يَشْكُو العُطْلَةَ [He complains of being without work, or occupation]. (TA.) ― -b2- And هُوَ ذُو عُطْلَةٍ means He is one who has no estate upon which to labour, or work. (TA.)
عَطْلَآءُ عَطْلَآءُ ذ : see عُطُلٌ, first sentence.
عَطِيلٌ عَطِيلٌ ذ : see عَطَلٌ, latter half, in three places.
عَاطِلٌ عَاطِلٌ ذ : see عُطُلٌ, first sentence, in two places. ― -b2- [Hence,] أَبْيَاتٌ عَوَاطِلُ (tropical:) Verses of which the words are without diacritical points: opposed to أَبْيَاتٌ عَرَائِسُ. (Har pp. 608-10.)
عَيْطَلٌ عَيْطَلٌ ذ Long (K, TA) in the عَطَل, i. e., (TA,) in the neck, with beauty of body; (K, TA;) applied to a woman: (TA:) or long, or tall, in an absolute sense; and thus as applied to a she-camel and to a horse: (TA:) or long in the neck; (S, O, K, TA;) applied in this sense to a woman, and to a she-camel, (S, O,) and to a horse, (S,) or to any animal: (K, TA:) or tall, with beauty of aspect and fatness; thus as applied to a she-camel: the ى is augmentative. (TA.) It is also a proper name of a certain she-camel. (S, O.) ― -b2- Also Tall, as applied to a [hill, or mountain, such as is termed] هَضْبَة. (O.) ― -b3- And شَجَرٌ عَيْطَلٌ Soft, or tender, trees. (TA.) ― -b4- See also عَطَلٌ, last sentence.
مُعْطَلٌ مُعْطَلٌ ذ : see the next paragraph, in two places.
مُعَطَّلٌ مُعَطَّلٌ ذ [pass. part. n. of 2 (which see for some of its significations)] is applied to Anything left untended, unminded, or neglected; as also ↓ مُعْطَلٌ. (TA.) [Thus] مُعَطَّلُونَ signifies People, or subjects, left without any one to govern them. (TA.) And اـِبِلٌ مُعَطَّلَةٌ Camels [left] without a pastor. (S, O, K.) And المُعَطَّلُ What has no owner, of which no use is made, and from which no advantage is derived, of land. (S, O, K.) And بِئْرٌ مُعَطَّلَةٌ, (S, O, TA,) and ↓ مُعْطَلَةٌ accord. to one reading [in the Kur xxii. 44], (O, TA,) A well from which water is not drawn, and of the water of which no use is made: (TA:) or it is thus called because [it is one of which] its owners have perished: (S, O, TA:) neglected by reason of the death of its owners. (Jel.)
مُعَطِّلٌ مُعَطِّلٌ ذ One who asserts that the universe is devoid of an artificer who constructed it skilfully and adorned it: (Er-Rلghib, TA:) [but] the مُعَطِّلَة of the Arabs were of different sorts: one sort of them disacknowledged the Creator, and the raising and restoring to life, and asserted that nature is that which brings to life and time is that which brings to nought: another sort of them acknowledged the Creator, and the beginning of creation, but disacknowledged the raising and restoring to life: and another sort of them acknowledged the Creator, and the begining of creation, and a mode of restoration to life, but disacknowledged the apostles, and worshipped idols, and asserted them to be their intercessors with God in the life to come, and performed pilgrimage to them, and sacrificed victims to them, and offered offerings, and sought to advance themselves in their favour by means of religious rites and ceremonies, and legalized [certain things] and prohibited [others]; and these were the generality of the Arabs, except a small portion of them. (Esh-Shahristلnee.)
مِعْطَالٌ مِعْطَالٌ ذ : see عُطُلٌ, first sentence, in two places.
مَعَاطِلُ مَعَاطِلُ ذ [a pl. of which the sing. is not mentioned] The parts which are the places of the ornaments of a woman. (IDrd, O, K.)
مُعْطَئِلَّةٌ [ مُعْطَئِلَّةٌ ذ part. n. of اِعْطَألَّت, q. v.: see also Q. Q. 4 in arts. عضل and عظل.]
قاموس سالمون
هنري أنتوني سالمون · القرن ١٩مترجمالحروف: ١٬٩٧٢عَطَلَ
عَطَلَ U ( n. ac. عَطَاْلَة 22t ),
a. Was unoccupied, unemployed.
عَطِلَ
عَطِلَ A ( n. ac. عَطَل 4 , عُطُوْل 27 ),
a. Was unadorned ( woman ).
b. ( n. ac. عَطَل 4 ) [ Min ], Was destitute, void of, lacked.
عَطَّلَ
عَطَّلَ II ,
a. Deprived, divested, despoiled of.
b. Left without work.
c. Ruined, destroyed; injured, spoilt; ravaged, devastated, depopulated ( country ).
كتاب الله
مستخلص من الاستعمال القرآنيبلا ترجمةالحروف: ١٧٬٢٨٥عطل
عَطِلَ - يَعْطَلُ - عَطَّلَ - يُعَطِّلُ، عُطِّلَ - يُعَطَّلُ - مُعَطَّل - مُعَطَّلة
عَطِلَ - يَعْطَلُ + الكائن (البئر - الأرض -العشار): يتوقف عن العمل لعدم وجود ما يعمله: لا يعمل ولا ينتج ولا يثمر لفقد ما يعمل عليه: يخلو ويفرغ ما كان عنده من أشياء يعمل عليها، فيتوقف عن العمل فلا يعود يثمر ولا ينتج
عَطَّلَ - يُعَطِّلُ: على وزن " فَعَّل "
الجذور المجاورةالمجاورة: ١٠ (الإجمالي: ١٤)
- بأر
الآيات المشتركة: ١ · Biir kuyu demektir
- شيد
الآيات المشتركة: ١ · Badanalanmış
- خوي
الآيات المشتركة: ١ · Haviy (hı) : Dere demektir
- قصر
الآيات المشتركة: ١ · Kusare, anız demektir
- عشر
الآيات المشتركة: ١ · “On” demektir
- عرش
الآيات المشتركة: ١ · Toplantı yerinde yöneticinin durduğu yüksek yerdir
- قري
الآيات المشتركة: ١ · Kasaba
- هلك
الآيات المشتركة: ١ · Helek, ot bitmeyen tuzlu çorak yerdir
- ظلم
الآيات المشتركة: ١ · Zalimler
- أيي
الآيات المشتركة: ١ · Evye kuş yuvası demektir
الآيات التي ورد فيها(٢)
وَإِذَا الْعِشَارُ عُطِّلَتْ
Devre dışı bırakıldı
تحليل الجذر
تعريف الجذر والخلاصة
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | عطل |
| Yapı | Üçlü kök |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | همل, سدى, فرغ, هجر |
| Zıt Kök | شغل |
| Çekirdek Özet 1 | Donanımdan, süsten, bekçiden veya sahibinden yoksun kalarak işlevsiz ve boş bırakılma |
| Çekirdek Özet 2 | En değerli varlıkların ve hayati altyapıların dehşet veya helak anında terk edilip atıl kalması |
| Çekirdek Özet 3 | Bir varlığın öz potansiyelini veya yaratılış gayesini işleten koruyucu ve bağlayıcı iradenin çekilmesi |
| Kritik Hata Riski | Kökün yalnızca modern anlamdaki işsizlik veya tembellik sanılması; varlığın aslî değerini koruyan donanımın ve gözetimin kalkması boyutunun gözden kaçırılması |
التحليل الثنائي
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| عط | Uzanma, esneme, boyun bükme ve bir nesnenin tabii sınırından dışarıya doğru boşluk bırakması; nitekim عطف meyledip bükülmeyi, عطو ise elini uzatarak alıp vermeyi ifade eder. | ل | Çoban değneği ve bağlama imgesini taşıyan ل harfinin eklenmesiyle, uzanma ve esneme hareketi bir bağın çözülmesi ve koruyucu sınırın kalkması sonucunda varlığın tamamen başıboş, atıl ve işlevsiz bırakılması anlamına özelleşmiştir. |
التحليل التصويري للحروف
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ع | Göz; kaynak, görme, gözetim ve dikkat | Bir nesnenin üzerinde bulunması gereken gözetim, bakım ve koruyucu dikkatin başlangıç noktasını gösterir. |
| ط | Sepet, çark; sarma, kuşatma, içine alma | Varlığı çevreleyen, koruyan ve ona biçim veren dış kuşatmayı veya donanımı simgeler. |
| ل | Çoban değneği; yöneltme, sevk etme, bağlama | Sürüyü veya nesneyi idare eden, onu gayesine yönlendiren yönetsel bağı ve otoriteyi ifade eder. |
| عطل | Gözetimin ve bağlayıcı idarenin çözülüp koruyucu çerçevenin boşalması | Gözetimin (ع), kuşatıcı korumanın (ط) ve sevk edici yönetsel bağın (ل) ortadan kalkmasıyla varlığın bütünüyle sahipsiz, donanımsız ve atıl kalma hareketidir. |
الاستعمال التاريخي والمبكر
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir kadının boynunda gerdanlık ve süs bulunmaması; yayın kirişsiz kalması; devenin çobansız veya bineklerin yularsız biçimde başıboş bırakılması; kuyunun su çekilmeyerek terk edilmesi. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Şammâh b. Dırâr bir beytinde gerdanlıksız kadını şu mısra ile tasvir eder: يا ظبيةً عُطُلاً حُسّانَةَ الجيدِ / Ayrıca Lebîd b. Rebîa divanında kadının boynunun süssüz kalışını şöyle anar: يَرُضْن صِعاب الدُّرِّ في كلِّ حِجَّة / وإنْ لم تكن أعناقُهنَّ عواطلا |
| Erken Arapça kullanım | Hudut boylarının ve kalelerin muhafızsız bırakılması تعطيل الثغور terkibiyle; deve sürüsünün sahibince terk edilmesi عُطِّلَتِ الإبل ifadesiyle erken dönem bedevi idare dilinde yer almıştır. |
المصدر Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Dīvânu Lebîd, Dīvânu’ş-Şammâh.
الطبقة الاشتقاقية السامية
Arapça عطل kökü, merkezi Sami dillerinde somut olarak süsten, donanımdan ve işlevden yoksun kalma anlam örgüsüyle sınırlı ve son derece özelleşmiş bir semantik çekirdeğe işaret eder. Kuzeybatı Sami dillerinde doğrudan ع-ط-ل kök denkliği çok sınırlı olup İbranice ve Ârâmîcede işsizlik, boş kalma veya tatil etme anlamları çoğunlukla بطل köküyle karşılanmaktadır. Bununla birlikte Arapçadaki عطل kökünün ilk katmanında yer alan «gerdanlıksız boyun» (عطل الجيد) ve «kirişsiz yay» tasvirleri, bir nesnenin kendisini işlevsel veya estetik kılan tamamlayıcı bağından soyutlanması fikrine dayanır. Doğu Sami (Akadca) kolunda doğrudan bir üçlü kök denkliği kesin olarak tespit edilememekle birlikte, kökün Arapça içindeki gelişimi bedevi hayatın en somut iki unsuru üzerinden şekillenmiştir: süsten arınmış beden ve çobansız bırakılmış sürü. Kök, soyut bir yokluktan ziyade, varlığı mevcut olan bir nesnenin koruyucu ve işletici amilinin devreden çıkmasını ifade eden özgün bir Arapça semantik kristalleşmedir.
درجة الثقة Güçlü
المصدر Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Lane’s Lexicon, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques.
التحليل الاشتقاقي
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | عطل | Süsün, kirişin, yuların ve bekçinin kalkmasıyla nesnenin işlevini yitirmesi ve terk edilmesi. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Batı Sami / Güney Sami geçişleri | İbranicedeki بطل kökünün gördüğü işlevsizlik semantiğini Arapça daha somut donanım kaybı ekseninde korur. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik dışı veya daha geniş ailelerde doğrudan güvenilir bir eşaslillik saptanamamıştır. | Veri bulunamadı |
المصدر David Cohen, Brown-Driver-Briggs, Lane’s Lexicon.
الجذور الشقيقة (التقاليب)
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| عطل | Anlamlı | Boş ve işlevsiz kalmak | Donanımını, koruyucusunu veya süsünü yitirerek terk edilmek | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| علط | Anlamlı | Boyna işaret/halka koymak | Devenin boynuna damga vurmak veya ip takmak | عطل kökünün zıddı bir bağlama hareketidir; Kur'an'da geçmez |
| طعل | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bağımsız bir anlam kökü olarak işlenmemiştir | Kitābü’l-ʿAyn mühmel sayar; Kur'an'da geçmez |
| طلع | Anlamlı | Doğmak, belirmek, çıkmak | Bir nesnenin gizlilikten açık alana yükselmesi ve görünmesi | Yönelim ve zuhur semantiği; Kur'an'da geçer |
| لعط | Anlamlı | Dağlamak, leke vurmak | Boyna veya yüze çizgi şeklinde küçük dağ vurmak | İz bırakma ve bağlama ile ilişkilidir; Kur'an'da geçmez |
| لطع | Anlamlı | Yalamak, silmek | Bir kabın içini veya dudağı dille sıyırmak | Yüzeyi boşaltma yönüyle uzaktan temas taşır; Kur'an'da geçmez |
الجذور المجاورة والجذر المضاد
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| عطل | Merkez | Terk edilme ve işlevsizlik | Varlığın üzerindeki koruyucu, süsleyici veya işletici unsurun çekilmesiyle işe yaramaz hale gelmesi | Değerli bir nesnenin himayesiz ve amelsiz bırakılmasıdır |
| همل | Komşu | Başıboş salınma | همل gözetimsizce otlamaya bırakılan deve için kullanılır; عطل ise doğrudan himaye ve donanım kaybını vurgular | همل hareket serbestisini, عطل ise işlevsel çöküşü öne çıkarır |
| سدى | Komşu | Gayesiz ve hesapsız bırakılma | سدى varlığın bir amaca bağlanmadan başıboş bırakılmasını anlatır | سدى ahlaki/teleolojik amaçsızlıkken عطل fiilî terk ediştir |
| فرغ | Komşu | İçi boşalma ve meşguliyetin bitmesi | فرغ bir kabın boşalması veya bir işin tamamlanıp alan açılmasıdır | فرغ yeni bir işe hazır olmayı içerirken عطل atıl kalmayı ifade eder |
| هجر | Komşu | Bilinçli olarak terk etme ve ayrılma | هجر bir bağın iradi olarak koparılıp uzaklaşılmasıdır | هجر failin ayrılışına, عطل nesnenin sahipsiz kalışına odaklanır |
| شغل | Zıt | Meşguliyet, donatılma ve işletilme | Bir varlığın potansiyelini fiiliyata dökmesi ve üzerinde kesintisiz faaliyet bulunması | عطل halinin tam karşıtı olarak kapasitenin tam devrede olmasıdır |
مقابلات المعنى في لغات أخرى
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | عطل | Koruyucusuz ve donanımsız bırakılma | Bir şeyin asli işlevini yerine getirmesini sağlayan bağların çözülmesi | Kesin |
| Latince | cessare, deserere, vacuus | Durmak, terk etmek, boş kalmak | cessare işlevin durmasını, deserere ise koruyucunun çekilip terk etmesini karşılar | Güçlü |
| İngilizce | disable, abandon, suspend, render idle | Devre dışı bırakmak, terk etmek, atıl kılmak | abandon sahipsiz bırakmayı, disable ise işler mekanizmanın durmasını verir | Güçlü |
| Almanca | stilllegen, verwaisen, brachliegen | Faaliyeti durdurmak, öksüz/sahipsiz kalmak, nadasa/atıl kalmak | stilllegen kurumsal işlevsizleştirmeyi, brachliegen kapasitenin kullanılmamasını içerir | Güçlü |
| Fransızca | neutraliser, délaisser, désactiver | Etkisizleştirmek, kendi haline bırakmak, devre dışı bırakmak | délaisser ihtimamın kalkmasını, désactiver fonksiyonun kesilmesini belirtir | Güçlü |
المصدر Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Littré Dictionnaire de la langue française.
الوجوه والنظائر
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| عُطِّلَتْ | Kıyamet dehşetiyle en kıymetli mülkün ve sermayenin terk edilmesi, gözden çıkarılması | Kıyametin kopuş anında insanın en değerli varlığı olan gebe develerin bile sahipsiz bırakılıp unutulması bağlamı (Tekvîr 81:4). |
| مُعَطَّلَةٍ | Helak edilen kavimlerin ardından hayati su kaynaklarının ve medeniyet altyapısının sahipsiz kalıp atıl hale gelmesi | İlahi azapla yok edilen şehirlerin kuyularının kovasız, ipsiz ve susuz kalarak körelmesi bağlamı (Hac 22:45). |
سياق الكلام والفقه والتفسير والحديث
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Ta'tîl / Muattıla | Allah'ın sıfatlarını iptal ederek O'nu evrene müdahalesiz, işlevsiz veya niteliksiz bırakma ithamı | İlahi zatı tenzih etme adına bütün fiilî ve kemal sıfatlarından soyutlayarak atıl bir ilah tasavvuruna sapma. |
| Fıkıh | Vakfın ve arazinin ta'tîli | Kamusal altyapının, vakıf mallarının veya sınır boylarının muhafızsız bırakılıp atıl kılınmasının haramlığı | Mülkün veya kurumun üretim ve koruma işlevinden mahrum bırakılarak çürümeye terk edilmesi. |
| Tefsir | Kıyamet ve helak tasvirleri | İnsanın normal şartlarda üzerine titrediği değerlerin büyük altüst oluş anında anlamsızlaşması | Varlığın kıymet ölçülerinin sıfırlanması ve mülkiyet bağının bütünüyle çözülmesi hali. |
| Hadis | Süs ve kılık-kıyafet edebi | Kadının ibadet veya evlilik hayatında kendini bütünüyle bakımsız ve süssüz (عُطُل) bırakmasının mekruh görülmesi | İnsanın fıtri zarafetini ve donanımını terk ederek kendisini köhne ve atıl hale getirmesinin menedilmesi. |
تحليل النظام الديني والعلمي والسياسي والاقتصادي
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Varlık-yaratıcı ilişkisi | Emanetin ve kulluk bağının terki | İnsanın hilafet vazifesini askıya alarak kendini manevi bakımdan atıl bırakması | İlahi yönlendirmenin devreden çıkarılması ruhsal çöküş ve helak getirir. | Güçlü |
| İlmi | Yöntem ve akıl işletimi | Bilgi üretim araçlarının dondurulması | Aklın ve tefekkür mekanizmalarının devre dışı bırakılması | Zihnin hakikati arama ve işleme donanımından soyutlanarak donuklaşmasıdır. | Güçlü |
| Siyasi | Kamu güvenliği ve sınır muhafazası | Hudutların ve yasaların askıya alınması | Devlet otoritesinin ve koruyucu zırhın çekilmesi (تعطيل الثغور) | Hukuk ve güvenlik mekanizmasının işlememesi sonucu anarşi ve istilanın doğmasıdır. | Kesin |
| İktisadi | Üretim araçları ve sermaye | Sermayenin ve altyapının atıl bırakılması | Kaynakların dolaşımdan ve işletimden çekilerek köreltilmesi | Kuyunun ya da tarlanın işletilmeyip servetin donuklaştırılması ekonomik çöküştür. | Kesin |
التماثل في العلوم العددية والإنسانية
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Sistemin devre dışı kalması (deactivation / idle state) | Fiziksel veya elektriksel bir devrede akımın kesilmesi; bir algoritmanın veya işlemcinin kaynak tahsis edilmeksizin boşta bekletilmesi hali. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Kurumsal anomi ve kapasite yitimi | Toplumsal kurumların işlevlerini yerine getiremez hale gelerek atıllaşması; bireyin sosyal rollerden soyutlanıp sermayesini ve emeğini işletememesi. | Güçlü |
التضييق الخاطئ وخطر الخطأ
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün sadece modern dünyadaki çalışma hayatı terimi olan «tatil» (dinlenme, boş vakit) veya «işsizlik» sınırına hapsedilmesi. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da kök, insanın en çok değer verdiği hayati veya iktisadi unsurların (on aylık gebe deve, su sağlayan kuyu) koruyucu iradesinin yok olması ve felaket anında tamamen sahipsiz kalması durumunu ifade eder. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Tekvîr 81:4 ayetindeki dehşetin kavranamaması; kuyu ayetinde (Hac 22:45) fiziksel yıkımın ötesinde medeniyetin can damarı olan altyapı işletiminin durması gerçeğinin ıskalanması; kelamdaki «ta'tîl» tehlikesinin basite indirgenmesi. |
خلاصة موجَّهة لفهم القرآن
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın mülkiyet, medeniyet ve kıyamet tasavvurunu birbirine bağlar. İnsanın dünyada güvenip koruduğu en kıymetli altyapıların ilahi irade veya nihai hesap anı karşısında nasıl bir anda işlevsiz bir boşluğa dönüştüğünü gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Kozmik altüst oluşu bildiren kıyamet sahnelerinde (Tekvîr Suresi) ve geçmiş medeniyetlerin harabelerini ibret nazarına sunan helak ayetlerinde (Hac Suresi) belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Zenginliğin, mülkiyetin ve fiziksel güç unsurlarının kendi başına baki kalacağı zannını düzeltir; koruyucu ve sorumlu bir irade olmadığında en mükemmel yapay sistemlerin bile kendi haline terk edilip söneceğini öğretir. |
التركيب النهائي والنموذج الرياضي
- Somut anlamBir nesnenin boynundaki süsten, kirişinden veya koruyucu çobanından soyutlanarak işlevsiz ve sahipsiz bırakılması.
- Soyut anlamBir varlık alanının, kendisini gayesine bağlayan denetim ve işletim gücünden mahrum kalarak atıl hale gelmesi.
- Sistematik karşılıkBir sistemin donanım ve amaç mekanizmasının devreden çıkarılmasıyla potansiyel enerjisinin fiiliyata dönüşememesi durumu.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklaması
Modelde tanımlı bir varlık sistemini, sistemin sahip olduğu nesne veya cevheri, bu nesnenin asli işlevini veya potansiyelini, ise sistemi çalıştıran, koruyan ve yönlendiren amili (çoban, sahip, kova, süs veya ilahi gayeyi) simgeler. Amilin sıfırlanması veya çekilmesiyle () sistem haline dönüşür; bunun zorunlu sonucu olarak potansiyel işlev sıfıra iner (). Böylece varlık maddeten mevcut kalsa bile fiilen ta'tîl durumuna düşmüş olur.