طلع
ط - ل - ع
جذر- الورود: ١٩
- الآيات: ١٨
- الصيغ: ١٦
- المعاجم: ١٣
Dal demektir. Tomurcuk demektir. Telea fiil olarak tomurcuklandı demektir. Güneşin doğması için de kullanılır. İfti’al babından ittila’ içinde doğmak, bir bilgiye erişmek anlamlarında kullanılmaktadır.المزيد ›
ملاحظاتي
المعاجم(١٣)
★ معجم آق إيفلر (بالتركية)التركية
Dal demektir. Tomurcuk demektir. Telea fiil olarak tomurcuklandı demektir. Güneşin doğması için de kullanılır. İfti’al babından ittila’ içinde doğmak, bir bilgiye erişmek anlamlarında kullanılmaktadır.
كتاب العين
الخليل بن أحمد · القرن ٨مترجمالحروف: ٣٬٦٩٨باب العين و الطّاء والّلام معهما
ع ط ل، ع ل ط، ط ل ع، ل ع ط مستعملات ط ع ل، ل ع ط مهملان
عطل:
العَطَلُ: فُقْدانُ القِلادة. عَطِلَتْ تَعْطَلُ عَطَلاً و عُطولاً فهي عاطل، و هنّ عواطل. قال:
يرضن صعابَ الدرِّ في كلّ حجّة وإن لم تكن أعناقُهُنّ عـواطـلا
و تَعَطَّلَتْ فهي متعطّلة، وهنّ عُطَّل. وهي عُطُل أيضاً.قال الشّمّاخ:
يا ظبيةً عُطُلاً حُسّانَةَ الجيدِ.
وقوسٌ عُطُلٌ: لا وتَرَ عليها. والأعطالُ
الصحاح
الجوهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ١٬٢٠٦طَلَعَتِ الشمسُ والكوكبُ طُلوعاً ومَطْلِعاً ومطلعاً. والمَطْلَعُ والمَطْلِعُ أيضاً: موضعُ طلوعها. قال ابن السكيت: طَلَعْتُ على القوم، إذا أتيتهم. وقد طَلَعتُ عنهم، إذا غبتَ عنهم. وطَلِعْتُ الجبل بالكسر، أي عَلَوْتُهُ. وفي الحديث: "لا يَهيذَنَّكمُ الطالِعُ"، يعني الفجر الكاذب. واطَّلعتُ على باطن أمره، وهو افْتَعَلْتُ. وطالَعَهُ بكتبه. وطالَعْتُ الشيء، أي اطَّلعتُ عليه. وتَطَلَّعتُ إلى ورود كتابك.
تهذيب اللغة
الأزهري · القرن ١٠بلا ترجمةالحروف: ١٤٬٤٥٢باب العين والطاء مع اللام
عطل ، علط ، لعط ، لطع ، طعل ، طلع : مستعملات .
طعل : أهمل الليث طعل . وروى أبو عُمَر عن ثعلب عن ابن الأعرابيّ قال : الطاعِل : السهم المقوَّم . والطَعْل : القَدْح في الأنساب . قلت : وهما حرفان غريبان لم أسمعهما لغيره .
لعط : أهمله الليث أيضاً ، وهو معروف . قال النضر بن شُمَيْل فيما قرأت بخطّ شَمِر له : اللُعْطُ : ما لَزِق بنجَفة الجَبَل . يقال : خذ اللُعْطَ يا فلان . ومرّ
مقاييس اللغة
ابن فارس · القرن ١١مترجمالحروف: ٨٬٣٨٨(باب الطاء واللام وما يثلثهما)
(طلم) الطاء واللام والميم أصلٌ صحيحٌ، وهو ضَربُ الشَّيءِ بِبَسْط الشيء المبسوط. مثال ذلك الطَّلْم، وهو ضَربُكَ خُبْزَة المَلَّة بيدك تنفُضُ ما عَليها من الرَّماد. وما أقرَبَ ما بين الطّلْم واللَّطْم. والدَّليلُ على ذلك قول حسّان:
* تُطَلِّمهن بالخُمُر النِّساءُ([1]) *
فإنَّ ناساً يرونه كذا، وآخرونَ يرونه: "تلطِّمُهنَّ". وذلك دليلٌ على أن المعنى واحد. ويقال إنَّ
المفردات في غريب القرآن
الراغب الأصفهاني · القرن ١١مترجمالحروف: ٨٧٩- طلع الشمس طلوعا ومطلعا. قال تعالى: ﴿وسبح بحمد ربك قبل طلوع الشمس﴾ [طه/130]، ﴿حتى مطلع الفجر﴾ [القدر/5]، والمطلع: موضع الطلوع، ﴿حتى إذا بلغ مطلع الشمس وجدها تطلع على قوم﴾ [الكهف/90]، وعنه استعير: طلع علينا فلان، واطلع. قال تعالى: ﴿هل أنتم مطلعون﴾ [الصافات/54]، ﴿فاطلع﴾ [الصافات/55]، قال: ﴿فأطلع إلى إله موسى﴾ [غافر/37]، وقال: ﴿أطلع الغيب﴾ [مريم/78]، ﴿لعلي أطلع إلى إله موسى﴾ [القصص/38]، واستطلعت
أساس البلاغة
الزمخشري · القرن ١٢مترجمالحروف: ٢٬٢٩٨ط ل ع
طلعت الشمس ومطلعها وللشمس مطالع ومغارب.
وأطلعها الله تعالى.
ومن المجاز: طلع علينا فلان: هجم.
وطلع عنا: غاب.
وطلع فلان من بعيد.
وما هذا الإنسانفي طالعة إبلكم: في أولها.
وحيّا الله تعالى طلعتك.
وطلعت المرأة من خبائها.
وامرأة طلعة قبعة.
وعن الزبرقان: أبغض كنائني إلى الطلعة الخبأة.
وإن نفسك لطلعة إلى هذا الأمر.
وإنها لتطلع إليه أي تنازع.
وتطلعت إلى
لسان العرب
ابن منظور · القرن ١٣مترجمالحروف: ١٢٬٤٨٤طَلَعَتِ الشمس والقمر والفجر والنجوم تَطْلُعُ طُلُوعاً
ومَطْلَعاً ومَطْلِعاً، فهي طالِعةٌ، وهو أَحَد ما جاء من مَصادرِ فَعَلَ يَفْعُلُ على مَفْعِلٍ، ومَطْلَعاً، بالفتح، لغة، وهو القياس، والكسر الأَشهر. والمَطْلِعُ: الموضع الذي تَطْلُعُ عليه الشمس، وهو قوله: حتى إِذا بلغ مَطْلِعَ الشمس وجدها تَطْلُع على قوم، وأَما قوله عز وجل: هي حتى مَطْلِعِ الفجر، فإِن الكسائي قرأَها بكسر اللام، وكذلك روى عبيد
القاموس المحيط
الفيروزآبادي · القرن ١٥مترجمالحروف: ٧٧٥* ط ل ع * * طَلَعَتِ * الشمس والكوكب من باب دخل و * مَطْلَعا * أيضا بكسر اللام وفتحها و * المَطْلَعُ * أيضا بفتح اللام وكسرها موضع طلوعها و * طَلِعَ * الجبل بالكسر * طُلُوعاً * علاه وفي الحديث ﴿لا يهيدنكم * الطالِعُ *﴾ يعني الفجر الكاذب قلت أي لا تكثروا له فتمتنعواعن الأكل والشرب و * اطَّلَعَ * على باطن أمره وهو افتعل و * طالَعَهُ * بكتبه و * طالَع * الشيء أي اطلع عليه و * تَطَّلع * إلى ورود
تاج العروس
الزبيدي · القرن ١٨مترجمالحروف: ١٣٬٥٦٢طلع الكوكب والشمس والقمر طلوعا، ومطلعا، بفتح اللام على القياس، ومطلعا بكسرها، وهو الأشهر، وهو أحد ما جاء من مصادر فعل يفعل على مفعل. وأما قوله تعالى: سلام هي حتى مطلع الفجر فإن الكسائي وخلفا قرآه بكسر اللام، وهي إحدى الروايتين عن أبي عمرو. قلت: وهي رواية عبيد عن أبي عمرو. وقال ابن كثير ونافع وابن عامر واليزيدي عن أبي عمرو، وعاصم وحمزة بفتح اللام، قال الفراء: وهو أقوى في القياس، لأن المطلع،
معجم لين
إدوارد لين · القرن ١٩بلا ترجمةالحروف: ٣٠٬١٤٣طَلَعَتِ الشَّمْسُ
1 طَلَعَتِ الشَّمْسُ ذ , (S, O, Msb, K,) aor. طَلُعَ [notwithstanding the faucial letter], (Msb, JM, TA,) inf. n. طُلُوعٌ and مَطْلَعٌ and مَطْلِعٌ, (S, O, Msb, K,) the second and third both used as inf. ns., and also as ns. of place [and of time], (S, O, K,) but the former of them is preferable on the ground of analogy as an inf. n., and the latter as a n. of place (Fr, O) or
قاموس سالمون
هنري أنتوني سالمون · القرن ١٩مترجمالحروف: ٢٬٦٢٠طَلَعَ
طَلَعَ U ( n. ac. طُلُوْع 27 ),
a. Rose, appeared ( sun ); sprouted, shot up ( vegetation ); came through ( tooth ).
b. Ascended ( mountain ).
c. A , U ( n. ac. طُلُوْع 27 ) [ 'Ala ], Came to; came upon; fell upon.
d. Reached, arrived at.
e. [ 'An ], Absented himself from.
f. [ Min ], Went out from; arose, originated from.
g. [ 'Ala ], Knew, understood, mastered.
h. [ coll.
كتاب الله
مستخلص من الاستعمال القرآنيبلا ترجمةالحروف: ٤٠٬٦٤٦طلع
طَلَعَ - يَطْلُعُ - طُلُوْع - طَلْع - مَطْلِع - أطْلَعَ - يُطْلِعُ - اطَّلَعَ - يَطَّلِعُ - مُطَّلِِع - مُطَّلِِعُوْن
طَلَعَ - يَطْلُعُ + الكائن (الشمس): يتحرك من مكمن لا يَرى ولا يُرى فيه، في الأرض أو خلف ساتر، متقدماً نحو الأمام والأعلى، بحيث يَرى ويُرى بجلاء
طُلُوْع: على وزن " فـُعول" اسم فعل مبالغة من " طَلَعَ - يَطْلُعُ "
طَلْع: على
الصيغ(١٦)
- تَطَّلِعُAraştırarak bilgi sahibi olurمعانٍ أخرى: ١(تَفْتَعِلُ)×٢
- طَلْعُهَاOnun tomurcuğu(فَعْلُهَا)×٢
- طُلُوعِDoğuş(فُعُولِ)×٢
- أَطَّلَعَAraştırarak bilgi sahibi oldu mu?(أَفْتَعَلَ)×١
- أَطَّلِعُAraştırarak bilgi sahibi olurum(أَفْتَعِلُ)×١
- اطَّلَعْتَAraştırarak bilgi sahibi oldun(افْتَعَلْتَ)×١
- تَطْلُعُDoğar(تَفْعُلُ)×١
- طَلَعَتْDoğdu(فَعَلَتْ)×١
- طَلْعٌTomurcuk(فَعْلٌ)×١
- طَلْعِهَاOnun tomurcuğu(فَعْلِهَا)×١
الجذور المجاورةالمجاورة: ١١٨ (الإجمالي: ١٥٤)
- شمس
الآيات المشتركة: ٤ · Güneş demektir
- غرب
الآيات المشتركة: ٣ · Ğarb, Güneşin batığı yerdir
- نخل
الآيات المشتركة: ٣ · Hurma ağacıdır
- شمل
الآيات المشتركة: ٢ · Sol
- بسق
الآيات المشتركة: ١ · Boylu ağaç demektir
- فجو
الآيات المشتركة: ١ · Geniş boşluk
- قنو
الآيات المشتركة: ١ · Hurma salkımı demektir
- يقظ
الآيات المشتركة: ١ · Uyanıklar
- ينع
الآيات المشتركة: ١ · Ve onun olgunlaşması
- رقد
الآيات المشتركة: ١ · Rekd Lahit demektir
- هضم
الآيات المشتركة: ١ · Hedm (he, dat), Yemek borusudur
- تبب
الآيات المشتركة: ١ · Kebab kızartılmış et demektir
الآيات التي ورد فيها(١٨)
… مَوَاضِعِهِ وَنَسُوا حَظًّا مِمَّا ذُكِّرُوا بِهِ وَلَا تَزَالُ تَطَّلِعُ عَلَى خَائِنَةٍ مِنْهُمْ إِلَّا قَلِيلًا مِنْهُمْ فَاعْفُ عَنْهُمْ …
Araştırarak bilgi sahibi olursun
الَّتِي تَطَّلِعُ عَلَى الْأَفْئِدَةِ
Araştırarak bilgi sahibi olur
تحليل الجذر
تعريف الجذر والخلاصة
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | طلع |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | ظهر, بدا, كشف |
| Zıt Kök | غرب |
| Çekirdek Özet 1 | Tomurcuğun kılıfını yarıp dışarı fırlaması ve gök cisminin ufuk çizgisini aşarak görünürlük kazanması |
| Çekirdek Özet 2 | Örtülü, saklı veya yüksek bir boyuta nüfuz ederek doğrudan görerek bilgi sahibi olma ve vakıf kılınma |
| Çekirdek Özet 3 | Fiziksel gizlilikten bilişsel açıklığa geçiş; denetim, tanıklık ve gayb perdesinin aşılması imkânı |
| Kritik Hata Riski | Kökün Kur'an'daki bilişsel türevlerini zihinsel bir tahmin veya sıradan bir bilgi edinme sanmak; oysa kök bizzat üstten bakıp doğrudan görerek vakıf olmayı gerektirir |
التحليل الثنائي
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| طل | Dışarıya sızma, damlama, örtünün kalkması, yüksekten belirme ve yüzeye çıkma hareketini ifade eder; nitekim طلل yüksek kalıntı ve çisenti, طلب gizli olanın peşine düşüp ortaya çıkarma, طلح kabuğundan sıyrılma ve meyve verme, طلق ise bağlılıktan kurtulup serbest kalarak açığa çıkma anlamını taşır. | ع | Boğazın derinliğinden çıkan ayın harfi, harekete derinlik, bilinç, görme ve idrak boyutu katarak fiziksel fışkırma hareketini yüksekten bakma, iç yüzünü kavrama ve doğrudan müşahade ile muttali olma seviyesine taşımıştır. |
التحليل التصويري للحروف
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ط | sepet, çark; sarma, kuşatma, içine alma | Bir mahfazayı, tohum kılıfını veya ufkun altındaki kapalı döngüyü temsil eder. |
| ل | çoban değneği, üvendire; yöneltme, öğretme, bağlama | Yükselme, yukarı doğru uzanma, bir hedefe yönelme ve sınır aşma hareketini sağlar. |
| ع | göz; görme, bilme, kaynak | Açığa çıkışın görünürlük, tanıklık, gözlem ve idrakle tamamlanmasını anlatır. |
| طلع | Kapalı bir muhafazadan (ط) yukarı doğru yükselip (ل) görünürlük alanına ve gözlem seviyesine (ع) ulaşma | Bir kılıfın veya ufuk çizgisinin içinden yukarıya doğru boy gösterip gözle algılanabilir hale gelme ve saklı bir duruma bizzat bakarak vakıf olma eylemini kurar. |
الاستعمال التاريخي والمبكر
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Hurma ağacının tomurcuğunun (kâfûr adı verilen kılıfından) yarılarak dışarı fırlaması; güneş, ay ve yıldızların ufkun altından yukarıya doğru yükselerek görünür hale gelmesi. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Evs b. Hacer'e ait şu beyitte kök, yayın kabzasının avucu tamamen doldurup dışarı taşmasını nitelemektedir: كَتُومٌ طِلاَعُ الكفِّ لا دونَ مِلْئِها / ولا عَجْسُها عن موضِعِ الكفِّ أفضلا |
| Erken Arapça kullanım | Askerî terminolojide düşmanın durumunu gözetlemek ve yüksek bir yerden mevzilerini denetlemek üzere öncü olarak gönderilen keşif koluna veya öncü süvariye طليعة denilmiştir. |
المصدر Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Dīwānu Evs b. Hacer.
الطبقة الاشتقاقية السامية
Sami dillerinde طلع kökü, özellikle Güney-Batı Sami ve Kuzey-Batı Sami kollarında göksel cisimlerin belirmesi, tomurcuklanma ve yukarıya tırmanma semantik alanlarıyla temsil edilir. Arapçada kök hem fiziksel yükseliş ve doğuşu hem de örtülü bir şeye yüksekten bakarak nüfuz etme (ittılâ) anlamını tam bir tutarlılıkla korumuştur. İbranice ve Aramice/Süryanice katmanında doğrudan biçiminde düzenli bir üçlü kök yerine, yüksekten görünme ve gölge/çatı oluşturma bağlamında طل tabanıyla bağlantılı formlar ve fışkırma-tırmanma semantiği görülür. Arapçada boğaz harfi olan ayın harfinin eklenmesiyle kök, salt fiziksel bir yükselmenin ötesine geçerek görünür kılma, gözleme açma ve idrak alanına çıkarma işlevi kazanmıştır. Bu kökün Sami dillerindeki temel çekirdeği, saklı bir hacmin içinden yukarı doğru doğrularak gözün menziline girmesidir.
درجة الثقة Güçlü
المصدر Brown-Driver-Briggs, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques), Maqāyīs al-Lugha.
التحليل الاشتقاقي
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Tomurcuğun yarılması ve gök cisminin doğuşu | Somut doğa olayından zihinsel keşif ve yüksekten bakışla bilgi sahibi olma anlamına semantik genişleme gerçekleşmiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İkili طل tabanından türeyen dikey yükselme ve beliriş | Arapça, ayın harfinin kattığı derinlikle görme, gözetleme ve bilgiye bizzat erişme boyutunu korumuş ve geliştirmiştir. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik fışkırma ve yükselme kökleri | Doğu Afrika ve Berberî kollarında tomurcuk, sürgün ve yukarı yönlü hareket bildiren morfemlerle tipolojik benzerlik taşır. | Muhtemel |
المصدر David Cohen, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.
الجذور الشقيقة (التقاليب)
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| طلع | Anlamlı | Doğmak, belirmek, tomurcuklanmak, vakıf olmak | Kılıfından veya ufuktan yükselerek görünür olmak, bir duruma yüksekten bakıp nüfuz etmek. | Hedef köktür; Kur'an'da geçer. |
| طعل | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş mühmel kabul edilmiş veya anlamlı bir kullanım kaydedilmemiştir. | Kur'an'da geçmez. |
| لطع | Anlamlı | Yalamak, silmek, vurmak | Dili bir şeye sürtüp üzerindekini gidermek veya hafifçe çarpmak. | Kur'an'da geçmez; hedef kökle zayıf temas. |
| لعط | Anlamlı | Boynuna çizgi çekmek, dağlamak | Devenin boynuna enlemesine iz bırakmak, belirgin işaret koymak. | Kur'an'da geçmez; görünür kılma yönüyle uzaktan ilgilidir. |
| عطل | Anlamlı | Boş kalmak, işlevsizleşmek, süsten yoksun olmak | Bir nesnenin veya mekanın kullanım dışı kalması, terkedilmesi; boynun gerdanlıktan boş kalması. | Kur'an'da geçer; zıtlık ve eksilme ilişkisi taşır. |
| علط | Anlamlı | Yular takmak, damgalamak | Hayvanın boynuna ip bağlamak veya kınayıcı bir sözü birine yüklemek. | Kur'an'da geçmez; bağlama ve sarma bağı vardır. |
الجذور المجاورة والجذر المضاد
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| طلع | Merkez | Doğuş, görünme, bizzat vakıf olma | Kapalı veya alçak bir noktadan yukarı çıkıp gözlem alanına dahil olmayı ve doğrudan görmeyi anlatır. | Hem doğa olayını hem de bir sırra bizzat şahit olmayı birleştirir. |
| ظهر | Komşu | Açığa çıkmak, üstün gelmek | Bir şeyin arka planından yüzeyine çıkıp belirginleşmesidir; dikey doğuş şartı yoktur. | Gizliliğin zıddı olarak aleni olmayı vurgular. |
| بدا | Komşu | Belirmek, ilk kez görünmek | Daha önce hiç fark edilmeyen bir şeyin aniden veya çöl açıklığında kendini göstermesidir. | Zamansal ilkliği ve ani görünürlüğü öne çıkarır. |
| كشف | Komşu | Üzerindeki örtüyü kaldırmak | Zaten var olan bir nesnenin üzerindeki perdenin açılmasıyla görünür kılınmasıdır. | Eylem nesnenin kendisine değil örtüsüne yöneliktir. |
| غرب | Zıt | Batmak, uzaklaşmak, kaybolmak | Görünürlük alanından çıkıp gözden kaybolma, uzak diyarlara çekilme eylemidir. | طلع kökünün fiziksel ve mekânsal doğrudan zıddıdır. |
مقابلات المعنى في لغات أخرى
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | طلع | Doğmak, tomurcuklanmak, vakıf olmak | Bir örtüyü aşıp yükselerek görünür olma ve bir işin iç yüzünü bizzat görerek anlama. | Kesin |
| Latince | oriri, emergere, perspicere | Doğmak, yüzeye çıkmak, derinlemesine incelemek | oriri ve emergere fiziksel doğuşu karşılarken, perspicere zihinsel muttali olma yönünü karşılar; tek fiil iki yönü birleştirmez. | Güçlü |
| İngilizce | to rise, to emerge, to ascertain, to oversee | Doğmak, belirmek, iç yüzünü kavramak, yukarıdan bakmak | to rise gök cisminin doğuşunu, to ascertain ve to oversee ise teftiş ederek bilgi sahibi olmayı karşılar. | Kesin |
| Almanca | aufgehen, hervortreten, einsehen | Doğmak, açığa çıkmak, kavramak | aufgehen hem güneşin doğuşunu hem bitkinin filizlenmesini verir; einsehen içine bakarak idrak etmeyi tamamlar. | Güçlü |
| Fransızca | se lever, éclore, pénétrer du regard | Doğmak, tomurcuk açmak, bakışla nüfuz etmek | éclore tomurcuğun patlamasını, se lever doğuşu, pénétrer du regard ise ittılâ boyutunu ifade eder. | Güçlü |
المصدر Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lane's Lexicon.
الوجوه والنظائر
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| طَلَعَتْ / مَطْلَع / طُلُوع | Güneşin ve fecrin doğuşu, ufuktan yükselmesi | Kozmolojik ve vakit tayini bağlamı; ibadet vakitleri ve Zülkarneyn kıssası (Kehf 18:17, 18:90; Tâhâ 20:130; Kâf 50:39; Kadr 97:5). |
| طَلْع | Hurma ağacının ilk tomurcuğu, salkımı ve meyve sürgünü | Yaratılış delilleri, cennet nimetleri ve cehennemdeki Zakkum ağacının meyvesi (En'âm 6:99; Şuarâ 26:148; Sâffât 37:65; Kâf 50:10). |
| اطَّلَعَ / يَطَّلِعُ / مُطَّلِعُونَ | Yüksekten bakıp bizzat görerek muttali olmak | Cennet ehlinin cehenneme bakıp arkadaşını görmesi ve Ashâb-ı Kehf'in durumuna şahit olma (Sâffât 37:54-55; Kehf 18:18). |
| أَطَّلَعَ (İstifham ile) | Gayb bilgisine nüfuz etmek, aşkın bilgiye eriştiğini iddia etmek | İnkârcıların gaybı bildikleri iddiasını çürütme bağlamı (Meryem 19:78). |
| لِيُطْلِعَكُمْ | Allah'ın kullarını gayba doğrudan vakıf kılması | İman ve nifak ayrışması, peygamberlerin seçilme hikmeti (Âl-i İmrân 3:179). |
| أَطَّلِعَ | Firavun'un göğe yükselip ilahı gözetleme teşebbüsü | Haddi aşan saltanat kibri ve aşkın olanı duyusal gözleme indirgeme çabası (Kasas 28:38; Mü'min 40:37). |
| تَطَّلِعُ | Kalplerin ta içine işleyip nüfuz etme veya hıyaneti yakalama | Cehennem ateşinin iç organlara ulaşması veya gizli ihanetlerin fark edilmesi (Mâide 5:13; Hümeze 104:7). |
سياق الكلام والفقه والتفسير والحديث
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Gayb bilgisi ve nübüvvet | Allah'tan başka kimsenin gayba kendi çabasıyla muttali olamayacağı, ancak vahiy yoluyla peygamberlere ittılâ verilebileceği. | Gayb perdesini aşma imkânsızlığı ve bilginin doğrudan verilmesi. |
| Fıkıh | İbadet vakitleri ve özel hayatın mahremiyeti | Namaz ve oruç için güneşin ve fecrin doğuş anının tespiti; başkasının evine izinsiz bakıp mahremine muttali olmanın (ittılâ) haram kılınması. | Vaktin başlangıç sınırı ve izinsiz görsel denetimin yasaklanması. |
| Tefsir | İttılâ ve rüyet ilişkisi | Ayetlerde geçen اطَّلَعَ sîgalarının salt bilmek mi yoksa yüksek bir noktadan bizzat görerek tanık olmak mı ifade ettiği. | Duyusal tanıklıkla birleşen kesin bilgi. |
| Hadis | Yeryüzü dolusu mal ve fitnelerin belirmesi | Dünyalık hırsının büyüklüğünü anlatan "yeryüzü dolusu altın" (tıla'u'l-ard) tabiri ve fitnelerin karanlık geceler gibi doğuşu. | Kaplama, hacim doldurma ve aniden ortaya çıkış. |
تحليل النظام الديني والعلمي والسياسي والاقتصادي
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Gayb ve şehadet dengesi | Vahiy ile gelen ittılâ | İnsan idrakinin sınırlarını belirleme | İnsan aşkın hakikati kendi imkânıyla teftiş edemez; Allah dilediği elçisine gaybı açar. | Kesin |
| İlmi | Epistemoloji ve araştırma | Doğrudan gözlem ve teftiş | Olguların iç yüzünü aydınlatma | Bir bilginin varsayımdan çıkıp doğrudan tanıklık ve denetim yoluyla kesinliğe kavuşmasıdır. | Güçlü |
| Siyasi | İstihbarat ve şeffaflık | Keşif kolu ve denetim mekanizması | Tehditleri önceden sezme ve ihaneti açığa çıkarma | Devletin sınır güvenliğini sağlayan öncü güçler ve gizli hıyanetleri ortaya çıkaran teftiş sistemi. | Güçlü |
| İktisadi | Üretim ve hasat başlangıcı | Tomurcuklanma ve verim tahmini | Arzın ilk evresini belirleme | Hurmanın tomurcuk vermesiyle tarımsal rekoltenin ve ticari değerin ilk işaretlerinin belirmesi. | Güçlü |
التماثل في العلوم العددية والإنسانية
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Eşik aşımı ve fonksiyonun türevi | Bir dalganın veya parçacığın potansiyel bariyerini aşarak görünür duruma geçmesi; kapalı bir sistemin iç durum vektörünün gözlemlenebilir seviyeye yükselmesi. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Teftiş ve şeffaflık kuramı | Kapalı kapılar ardında yürütülen süreçlerin denetim organlarınca yerinde incelenmesi; gizli niyetlerin veya krizlerin kamusal alana taşması. | Güçlü |
التضييق الخاطئ وخطر الخطأ
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün sadece gök cisimlerinin doğuşuna veya sıradan bir bilgi edinme sürecine indirgenmesi. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök, tohumun patlamasından kalbin derinliklerine sirayet eden azaba, Firavun'un aşkınlığı gözetleme kibrinden cennet ehlinin gayb pencerelerine kadar dikey bir nüfuz etme ve doğrudan tanıklık dinamizmini kapsar. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | İttılâ içeren ayetlerin zihinsel bir zan veya kulaktan dolma haber alma gibi anlaşılması, ayetlerdeki doğrudan gözlem, yüzleşme ve kesin tanıklık vurgusunu yok eder. |
خلاصة موجَّهة لفهم القرآن
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Varlık hiyerarşisinde ötelerin, gaybın ve saklı niyetlerin nasıl ve kim tarafından bilinebileceğinin sınırlarını çizer; bilginin görme ve teftişle olan ontolojik bağını kurar. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Kozmolojik deliller ve ibadet vakitleri ayetlerinde; Firavun'un göğe kule yapma hezeyanını anlatan kıssalarda; cennet ve cehennem arasındaki iletişimi ve ahiret sahnelerini tasvir eden metinlerde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | İnsanın aşkın bilgiye kendi teknik gücüyle veya kibriyle muttali olabileceği iddiasını (Firavun örneği) çürütür; bilginin bir lütuf veya bizzat Allah'ın teftişi altında olduğunu gösterir. |
التركيب النهائي والنموذج الرياضي
- Somut anlamHurma tomurcuğunun kılıfından dışarı fırlaması ve gök cisminin ufuk çizgisini aşarak dikey yükselişle görünür alana dahil olması.
- Soyut anlamBir sınırın veya örtünün arkasında bulunan saklı bir duruma yüksekten bakarak bizzat şahit olmak, iç yüzüne nüfuz edip kesin bilgiye erişmek.
- Sistematik karşılıkKapalı sistemlerin dışarıya doğru açılması, eşik aşımı yoluyla gözlemlenebilirlik kazanması ve aşkın denetim ilkesi.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklaması
Modelde açığa çıkış ve gözlemlenebilirlik durumunu, varlığın veya bilginin yükselme ve beliriş enerjisini, ufuk veya kılıf engelini temsil eden eşik değerini, eşik aşıldığında devreye giren gösterge fonksiyonunu, kapalı sistemin potansiyel alanını, ise bu alandan yukarıya ve dışarıya doğru yönelen nüfuz etme ve keşif gradyanını sembolize eder. Böylece kökün hem dikey doğuşu hem de örtülü gerçeği bizzat görerek aşma dinamizmi tek bir matematiksel yapıda ifade edilmiştir.